II SA/Łd 605/24

II SA/Łd 605/24 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2025-02-26
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-08-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska /sprawozdawca/
Beata Czyżewska
Magdalena Sieniuć /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OZ 770/24 - Postanowienie NSA z 2024-12-10
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 323
art. 17 ust. 5 pkt 5, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2024 poz 167
art. 26 ust. 1 pkt 1
Ustawa z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojny na terytorium tego państwa
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 26 lutego 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.) Asesor WSA Beata Czyżewska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 lutego 2025 roku sprawy ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 27 czerwca 2024 roku nr KO.441.102.2024 w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oddala skargę. dc
Uzasadnienie
Decyzją z 27 czerwca 2024 r., nr KO.441.102.2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572) – dalej: "k.p.a." – utrzymało w mocy decyzję z 13 marca 2024 r., nr ZŚR.4202.000630.2024, wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego przez Kierownika Zespołu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Piotrkowie Trybunalskim, w sprawie uznania świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego na dziecko: O.K., w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w wysokości 23902,00 zł, za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Kolegium wyjaśniło, że M.K. złożyła 18 sierpnia 2022 r. wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na syna: O.K.. Składając wniosek nie poinformowała organu, iż jest dla niej niezrozumiały, gdyż słabo posługuje się językiem polskim. Do wniosku dołączyła wypełnione w języku polskim oświadczenia - 8 szt. Nie zgłosiła organowi, że pobiera świadczenia z tytułu niepełnosprawności syna w Ukrainie. Wnioskodawczyni nie złożyła żadnych uwag i zastrzeżeń co do niejasności składanego wniosku, tzn. świadomie podpisała wniosek, co oznacza, że zapoznała się z pouczeniem w nim zawartym, w tym informacją, że na osobę wymagająca opieki inna osoba nie jest uprawniona za granicą do świadczenia na porycie wydatków związanych z opieką lub przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią, że przysługujące za granicą świadczenie na pokrycie wydatków związanych z opieką nie wyłącza prawa do takiego świadczenia na podstawie ustawy.
Decyzją z 13 września 2022 r., nr ZŚR.4202.000649.2022 (zmienioną decyzją z 18 stycznia 2023 r., nr ZŚR.4202.000433.2023, a następnie decyzją z 31 lipca 2023 r. nr ZŚR.4202.000725.2023 oraz decyzją z 11 sierpnia 2023 r., nr ZŚR.4202.000774.2023) organ I instancji przyznał M.K. świadczenie pielęgnacyjne na syna O.K. w kwocie 2119,00 zł miesięcznie na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r., w kwocie 2458,00 zł miesięcznie, od 1 stycznia 2023 r. do 4 marca 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W decyzji nr ZŚR.4202.000649.2022 z 13 września 2022 r. M.K. została pouczona o obowiązku poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływa na prawo do pobieranego świadczenia.
9 października 2023 r. M.K. dostarczyła do organu I instancji zaświadczenie nr [...] z [...] września 2023 r. o pobieraniu zasiłku i zarejestrowaniu w Urzędzie Opieki Socjalnej Obywateli [...] Rejonowej Administracji Państwowej, z którego wynika, iż w okresie od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. miała przyznany państwowy zasiłek socjalny osobom, które nie są uprawnione do emerytury lub renty oraz osobom niepełnosprawnym poniżej 18 roku życia, dziecku niepełnosprawnemu od dzieciństwa z grupą A na syna O.K..
Zawiadomieniem nr ZŚR.4202.000114.2022JZ z 7 listopada 2023 r. wszczęto z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko - O.K. w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r., a następnie decyzją nr ZŚR.4202.000995.2023 z 22 listopada 2023 r. organ I instancji uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone M.K. - obywatelce Ukrainy, której pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium Ukrainy - na dziecko: O.K. za okres od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. za świadczenie nienależnie pobrane. Świadczenie pielęgnacyjne było wypłacone ostatni raz za sierpień 2023 r. Za wrzesień 2023 r. zostało wstrzymane. Do dnia wydania decyzji ww. nr ZŚR.4202.000995.2023 z 22 listopada 2023 r., orzekającej o nienależnie pobranym świadczeniu pielęgnacyjnym na syna strona nie wniosła żadnych uwag i zastrzeżeń.
Na skutek wniesienia przez M.K. odwołania Kolegium decyzją nr KO.441.349.2023 z 17 stycznia 2024 r. uchyliło decyzję z 22 listopada 2023 r., nr ZŚR.4202.000995.2023 i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji ze względu na brak dostatecznego wykazania, iż pobrane przez zainteresowaną świadczenie było świadczeniem nienależnym, czy nienależnie pobranym. Kwestia ta nie była przedmiotem oceny organu I instancji, co wymagało ustalenia w toku ponownego rozpatrzenia sprawy.
16 lutego 2024 r. zainteresowana dostarczyła oświadczenie wyjaśniające jej sytuację w momencie składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na syna. Oświadczenie złożone zostało w języku polskim, co świadczy, iż biegle posługuje się językiem polskim.
Decyzją z 13 marca 2024 r., nr ZŚR.4202.000630.2024, organ I instancji, powołując się na art. 17 ust. 5 pkt 3, art. 30 ust. 2 pkt 1, ust. 6 i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych ponownie ustalił i zobowiązał M.K. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na O.K., za okres od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r., w łącznej kwocie 26421,74 zł, w tym 23902,00 zł nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne w okres od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. oraz 2519,74 zł odsetki na dzień wydania decyzji.
Od ww. decyzji organu I instancji z 13 marca 2024 r. M.K. wniosła odwołanie, prosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.
Strona zarzuciła organowi I instancji dokonanie błędnych ustaleń faktycznych, polegających na nieprawidłowym ustaleniu, że została we właściwy sposób pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto strona zarzuciła niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, poprzez niepodjęcie czynności zmierzających do ustalenia czy, a jeśli tak, to w jaki sposób, została pouczona o braku prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego, a także brak szczegółowego uzasadnienia okoliczności, na podstawie których została wydana zaskarżona decyzja.
Tym samym strona zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego nieprawidłowe, bezpodstawne zastosowanie i błędną wykładnię polegająca na stwierdzeniu, że została we właściwy sposób pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i tym samym przedmiotowe świadczenie jest nienależnie pobrane i podlega zwrotowi.
Zdaniem skarżącej, zaskarżona decyzja została wydana "pochopnie" bez gruntownego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, pomimo że była ona rozpatrywana ponownie. Wbrew wytycznym Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim organ I instancji nie dokonał dokładnego ustalenia stanu faktycznego, a wręcz dokonał nieprawdziwych ustaleń faktycznych. Skarżąca podniosła, iż jest obywatelką Ukrainy, której pobyt na terytorium Polski jest uznawany za legalny w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium Ukrainy. Stres i dyskomfort psychiczny, związane z koniecznością odnalezienia się poza granicami jej kraju na skutek wybuchu konfliktu zbrojnego, a także związany z koniecznością ubiegania się o świadczenia w Polsce bez udziału tłumacza języka ukraińskiego oraz wglądu do pouczeń i przepisów w języku ukraińskim, sprawiły, że w jej odczuciu zaskarżona decyzja jest nie tylko nieprawidłowa, ale także bardzo krzywdząca. Jako osoba, dla której język polski nie jest językiem ojczystym, nie miała możliwości właściwego zrozumienia "zawiłości prawnych" związanych z zasadami przyznawania świadczeń w Polsce. Podczas składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie otrzymała pomocy tłumacza, a dokumenty które zawierały informacje o zasadach przyznawania świadczeń nie były przekazane z ich tłumaczeniem na język ukraiński. O ile pamięta, w informacjach z jakimi się zapoznała podczas wypełniania formularza wniosku o przedmiotowe świadczenie, widniało jedynie zastrzeżenie o zakazie jednoczesnego pobierania tego rodzaju świadczeń w innych państwach Unii Europejskiej, do której Ukraina nie należy. Skarżąca podniosła, iż nie miała świadomości, że pobieranie świadczenia z Ukrainy uniemożliwia pobieranie tego świadczenia w Polsce. Dlatego, jej zdaniem, wbrew ustaleniom organu I instancji, nie można mówić, iż została we właściwy sposób pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. M.K. wskazała, że przyjechała do Polski w celu zapewnienia synowi spokoju oraz warunków do leczenia i rozwoju. Nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej ze względu na konieczność zajmowania się dzieckiem. Świadczenie pielęgnacyjne pozwalało jej na utrzymanie siebie i dziecka oraz zapewnienie odpowiedniej opieki medycznej, rehabilitacji i edukacji. Na marginesie wyjaśniła, że świadczenia pobieranie w Ukrainie są niskie i nie pokrywają wydatków na dziecko. Skarżąca podniosła, iż samo złożenie przez nią pozostałych oświadczeń i wniosków w sprawie w języku polskim nie może przesądzać o tym, że biegle posługiwała się tym językiem oraz, że znała szczegółowe zasady i przepisy dotyczące przyznawania zasiłków w Polsce. Na żadnym etapie składania wniosków oraz ich rozpatrywania przez organ I instancji nie została poinformowana o możliwości otrzymania pomocy tłumacza ani nie została zapytana o poziom znajomości języka polskiego. W początkowym okresie po przyjeździe do Polski jej poziom znajomość języka polskiego był niski, a wzory oświadczeń przez nią składanych były przygotowywane przez inne osoby, które lepiej posługiwały się językiem polskim i jedynie były przez nią przepisywane i podpisywane. Wskazuje, że obecnie język polski jest bardziej dla niej zrozumiały ze względu na czas jaki jest już w Polsce oraz podjęcie nauki tego języka. Ponadto podnosi, że utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, a tym samym konieczność zwrotu świadczeń w "niebagatelnej" kwocie w sposób istotny skomplikuje jej sytuację finansową oraz uniemożliwi zapewnienie właściwej opieki medycznej, rehabilitacji i edukacji dla syna O.K..
Następnie organ II instancji w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323) – zwanej dalej "u.ś.r." –wyjaśnił warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i stwierdził, że w niniejszej sprawie wystąpiła sytuacja opisana normą art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. bowiem, jak wynika z zaświadczenia o pobieraniu (niepobieraniu) zasiłku z [...] września 2023 r. M.K. jest zarejestrowana w Urzędzie Opieki Socjalnej Obywateli [...] Rejonowej Administracji Państwowej i zgodnie z prawem Ukrainy, tj. ustawami "O państwowej Pomocy dla rodzin z dziećmi" i "O państwowej pomocy społecznej dla osób niepełnosprawnych od dzieciństwa i dzieci niepełnosprawnych" w okresie od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. miała przyznany państwowy zasiłek socjalny dla osób, które nie są uprawnione do emerytury i renty oraz osób niepełnosprawnych poniżej 18 roku życia, dziecku niepełnosprawnemu od dzieciństwa z podgrupą A. Ponadto z zaświadczenia z [...] października 2023 r. nr [...] [...] Rejonowej Administracji Wojskowej Obwodu [...] Urzędu Ochrony Społecznej Ludności wynika, że M.K. od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. "przebywała" w Wydziale Ubezpieczeń Społecznych Administracji Rejonu [...] (zdalnie [...]), jako odbiorca państwowej pomocy społecznej dla osób nieuprawnionych do emerytury i osób niepełnosprawnych w wieku poniżej 18 lat dla dziecka niepełnosprawnego od dzieciństwa z podgrupą A - O.K., co powoduje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jej nie przysługuje.
Zważywszy na powyższe okoliczności, Kolegium uznało, że w rozpatrywanej sprawie zaistniały podstawy do zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Przepis ten wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Przesłankę negatywną statuuje natomiast ww. art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r.
W ocenie organu odwoławczego niewątpliwie skarżąca została także wcześniej poinformowana o sytuacjach, w których świadczenie to nie przysługuje oraz pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Należy przyjąć, iż złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Zaznaczyć przy tym należy, że pouczenie zawarte zostało zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (co skarżąca poświadczyła własnoręcznym podpisem), jak i w treści decyzji organu I instancji z 13 września 2022 r. Zatem skarżąca niewątpliwie zapoznała się z pouczeniem (brak jest we wniosku jakichkolwiek uwag, zastrzeżeń, czy adnotacji o niezrozumieniu treści) ubiegając się o świadczenie i dysponowała pouczeniem zamieszczonym w doręczonej decyzji o konsekwencjach nienależnie pobranego świadczenia.
Kolegium podkreśliło również, że świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem dobrowolnym, jego przyznanie nie jest samoczynne, lecz wymaga złożenia wniosku. Nieznajomość języka polskiego nie przeszkodziła skarżącej w wystąpieniu z wnioskiem o przyznanie jej prawa do tego świadczenia i takie świadczenie zostało jej przyznane. Skoro skarżąca nieznająca języka polskiego podpisała wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez zastrzeżeń, to organ uznał, iż miała świadomość o jakie świadczenie wnosi i jakiego rodzaju dokument podpisuje, czego on dotyczy i jakie obowiązki będą na niej ciążyły w sytuacji ustalenia prawa do tego świadczenia, jak również pouczona została, że niepoinformowanie organu wypłacającego świadczenie o zaistniałych zmianach mających wpływy na prawo do świadczenia będzie skutkowało ustaleniem nienależnie pobranych świadczeń i będzie wiązało się z koniecznością ich zwrotu łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Skarżąca była prawidłowo powiadomiona o zasadach przyznawania świadczenia i nie może teraz skutecznie powoływać się na nieznajomość języka polskiego i obowiązujących w tym zakresie przepisów prawa. Żaden przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała, ani też organ nie jest zobowiązany do powoływania tłumacza w przypadku, gdy wnioskującym o świadczenie jest cudzoziemiec. Język polski jest językiem urzędowym m.in. konstytucyjnych organów państwa; organów jednostek samorządu terytorialnego i podległych im instytucji w zakresie, w jakim wykonują zadania publiczne; instytucji powołanych do realizacji określonych zadań publicznych; organów, instytucji i urzędów podległych organom wymienionym w pkt 1 i pkt 3, powołanych w celu realizacji zadań tych organów, a oświadczenia woli, podań i innych pism składane tym organom muszą być dokonywane w języku polskim (art. 4 i art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2021 r. poz. 672 ze zm.).
Organ odwoławczy dodał, że nie jest okolicznością sporną, iż skarżąca jest obywatelką Ukrainy, dla której język polski nie jest językiem ojczystym. Analizując treść skierowanych do skarżącej pouczeń, należy stwierdzić, że skarżąca została w jasny i skonkretyzowany sposób poinformowana, w jakich okolicznościach świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje oraz pouczona o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń. Niewątpliwie również zauważyć należy, że zgodnie z art. 27 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78 poz. 483) w Rzeczypospolitej Polskiej, językiem urzędowym jest język polski. W myśl art. 5 ust. 1 ustawy o języku polskim, podmioty wykonujące zadania publiczne na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej dokonują wszelkich czynności urzędowych oraz składają oświadczenia woli w języku polskim, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Skarżąca w toku postępowania o przyznanie świadczenia faktu nieznajomości, czy nie zrozumienia języka polskiego nie sygnalizowała, składając nota bene inne oświadczenia (z dnia 18 sierpnia 2022 r.) Podkreślić ponadto należy, że wszystkie pisma skarżącej wtoku postępowania sporządzone są w języku polskim, więc przyjąć można, że znajomość języka jest w przypadku skarżącej wystarczająca dla osiągnięcia zamierzonego przez nią celu.
W kontekście podniesionej przez skarżącą argumentacji należy jednocześnie zaznaczyć, iż to, czy skarżąca osobiście wypełniła formularz wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego czy też korzystała z pomocy innej osoby oraz czy - jeśli korzystała z pomocy osoby trzeciej - osoba ta przetłumaczyła jej w całości treść formularza oraz wydanej decyzji, a zwłaszcza pouczenia nie ma żadnego znaczenia dla oceny prawidłowości decyzji o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oraz o zwrocie tego świadczenia. Z uwagi na to, co już wyżej podkreślano, że zasadą jest posługiwanie się w toku postępowania administracyjnego językiem polskim jako językiem urzędowym, zarówno przez organ przed którym toczy się postępowanie jak i przez jego uczestników, to tym samym organ administracyjny ma obowiązek posługiwać się językiem polskim oraz dokonywać wszelkich czynności (ustnych i pisemnych), w tym także pouczeń, wyłącznie w języku polskim. Odwołując się do orzecznictwa Kolegium podkreśliło, że obowiązujące przepisy procedury administracyjnej nie nakładają na organ obowiązku tłumaczenia wydanych przez niego aktów administracyjnych, czy nawet tylko pouczeń, na język obcy, jak również nie obligują do zapewnienia tłumacza stronie lub uczestnikom postępowania (poza wyraźnie wskazanymi przypadkami np. art. 69 § 2 k.p.a.). W polskim systemie prawnym brak jest ogólnego przepisu mówiącego o prawie do komunikowania się w zrozumiałym dla strony języku (jeżeli nie posługuje się ona językiem polskim), czy też o prawie do bezpłatnego tłumacza. Nieznajomość języka polskiego nie może więc być uznana za okoliczność usprawiedliwiającą naruszenie prawa, czy też za brak prawidłowego i skutecznego skierowania stosownego pouczenia do strony. Nic nie stało na przeszkodzie, aby skarżąca sama skorzystała z pomocy tłumacza lub osoby pełnomocnika w toku postępowania administracyjnego, albo po otrzymaniu decyzji dokonała jej tłumaczenia na język dla niej zrozumiały.
Reasumując, organ II instancji uznał, że ustalenia co do nienależności pobranych przez skarżącą świadczeń obligowały organ I instancji, w świetle art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 u.ś.r. do orzeczenia ich zwrotu wraz z należnymi odsetkami.
Odnosząc się zaś do zawartej w odwołaniu argumentacji dotyczącej sytuacji materialnej rodziny, której pogorszenie będzie skutkiem konieczności spłaty nienależnego świadczenia i wpłynie na możliwość zapewnienia właściwej opieki medycznej, rehabilitacji i edukacji syna, Kolegium wskazało, że przedmiotem niniejszego postępowania było jedynie przesądzenie, czy wypłacone świadczenie było nienależnie pobrane i zobowiązanie do jego zwrotu. Nie oznacza to jednak, że skarżąca nie może starać się w ramach odrębnego postępowania o zastosowanie ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., poprzez umorzenie należności łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. W tym jednak celu, skarżąca powinna zwrócić się ze stosownym, odrębnym wnioskiem adresowanym do organu I instancji.
Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła M.K., zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie:
̶ art. 7, art. 7a § 1, art. 9 w zw. z art. 77 § 1 i 2 k.p.a. przez nienależyte pouczenie o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczynię, niezapewnienie stosownego tłumaczenia dokumentów, wniosków w zakresie starania się przez wnioskodawczynię o świadczenie pielęgnacyjne, niepoinformowanie wnioskodawczym o przedstawieniu zaświadczenia o pobierania odpowiednika świadczenia pielęgnacyjnego na Ukrainie;
̶ 81a § 1 k.p.a. przez jego niezastosowanie, gdzie z analizy sprawy nie wynika, czy wnioskodawczym została pouczona pierwotnie w stosowny i zrozumiały sposób o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jest obywatelem Ukrainy, w dniu złożenia wniosku nie władała w odpowiednim zakresie językiem polskim, nie została pouczona o prawie do tłumacza.
Mając na uwadze powyższe, skarżąca wniosła uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji jej poprzedzającej organu I Instancji i umorzenie postępowania w całości.
Ponadto skarżąca wniosła na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami ewentualnie rozłożenie wskazanej kwoty na raty z uwagi na ciężka sytuacje materialną wnioskodawczym. W tym zakresie skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów w postaci umowy o prace małżonka wnioskodawczyni jako jedynego żywiciela rodzinny, rachunków za prąd, gaz, mieszkanie, rehabilitację małoletniego dziecka wnioskodawczym na okoliczność trudnej sytuacji materialnej wnioskodawczym, przesłanek do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń.
Skarżąca wniosła także o zasądzenie od organu kosztów procesu w tym zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej wyjaśnił, że istotne w przedmiotowym postępowaniu jest to, iż skarżąca nie została dokładnie poinformowana o tym, że wskazane świadczenie jej nie przysługuje, nie wymagano od niej żadnych dokumentów potwierdzających okoliczność, iż na Ukrainie nie pobiera tożsamego świadczenia na syna. Dopiero przy kolejnym składaniu wniosku pracownik MOPS w Piotrkowie Trybunalskim wskazał, iż musi załączyć stosowane zaświadczenie. Okoliczność ta spowodowała, iż skarżąca wystąpiła z wnioskiem o niepobieraniu na Ukrainie świadczenia na syna. Niemniej jednak, jeśli organ już na pierwszym etapie postępowania przy przyznawaniu prawa do zasiłku w Polsce ustalił, iż skarżąca pobiera świadczenie na syna na Ukrainie winien odmówić jej przyznania zasiłku w Polsce. Działania organu wskazują na wprowadzanie skarżącej w błąd.
Pełnomocnik skarżącej podkreślił, że skarżąca składała wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w niedługim czasie po przyjeździe do Polski. Posługiwanie się przez nią językiem polskim było wówczas mierne. Wystarczało na proste komunikowanie się, a nie zrozumiałe zapoznanie się z wnioskiem. Urzędnicy przyjmujący wniosek winni pouczyć odpowiednio skarżąca, wiedząc, że ma ona niepełnosprawne dziecko i prawdopodobnie na Ukrainie może pobierać tożsame świadczenie.
Pełnomocnik skarżącej podkreślił, że zasadę udzielania informacji stronom i uczestnikom postępowania realizuje wiele przepisów Kodeksu, np. art. 9, art. 101 § 2, art. 107 § 1 pkt 6 i 7 k.p.a., przy czym mają one pełne zastosowanie także wówczas, gdy przepisy Kodeksu nie zobowiązują organów administracji do udzielania informacji (wyjaśnień, pouczeń, wskazówek) stronom i uczestnikom postępowania w konkretnych sprawach proceduralnych. Obowiązek informowania stron ciąży na organach administracji zwłaszcza w sprawach, których okoliczności dają podstawę do wniosku, że strona pierwszy raz zetknęła się z takimi problemami faktycznymi i prawnymi, nie mając przygotowania pozwalającego na ich rozeznanie (wyrok NSA w Warszawie z 7.12.1984 r., III SA 729/84, ONSA 1984/2, poz. 117). Za szeroką wykładnią art. 9 opowiedział się SN w wyroku z 23.07.1992 r., III ARN 40/92, LEX nr 10909, z glosą W. Tarasa, PiP 1993/3, s. 110, oraz J. Zimmermanna, PiP 1993/8, s. 116, który stwierdził, że: "Obowiązek informowania i wyjaśnienia stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy [...] powinien być rozumiany tak szeroko, jak to jest tylko możliwe". Z utrwalonej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego zasady ochrony zaufania do prawidłowości działań organów administracji i sądów wynika, że nie powinien doznać uszczerbku obywatel działający w przekonaniu, iż odnoszące się do niego działania (m.in. informacja) organów państwa są prawidłowe i odpowiadające prawu.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 30 kwietnia 2024 r., I OSK 777/23 wskazał iż: "Kierując się zasadami zawartymi w przepisach art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a., organ administracji jest obowiązany w pierwszej kolejności sprawdzić, czy strona spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia korzystniejszego (sprawowanie stałej i osobistej opieki ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną, rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej spowodowane koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej (permanentnej) opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności). Dopiero wówczas może poinformować stronę, że wyłączną przeszkodą do jego przyznania pozostałe jedynie pobieranie wcześniej otrzymanego świadczenia.
W związku z powyższym, w ocenie pełnomocnika skarżącej, organ nie dokonał wszelkich przedsięwzięć w celu ustalenia, czy skarżącej przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie zapewnił stosownego tłumaczenia wniosków dla skarżącej.
Na koniec pełnomocnik skarżącej oświadczył, że w przypadku braku uznania zasadności skargi, wnosi o umorzenie, ewentualnie rozłożenie na raty kwot uznanych za pobrane nienależnie. Jak już zostało powyżej uwypuklone, jedynym żywicielem rodziny jest mąż skarżącej. Skarżąca zajmuje się niepełnosprawnym synem, którego rehabilitacja pociąga znaczne koszty. Skarżąca nie będzie w stanie bez szkody dla rodziny spłacić wskazanej kwoty.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga podlega oddaleniu.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) – dalej przywoływanej jako: "p.p.s.a." – sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.).
Jednocześnie należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto, w ramach sprawowanej kontroli sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd nie dopatrzył się tego rodzaju uchybień, które musiałyby skutkować wyeliminowaniem z obrotu prawnego kwestionowanego rozstrzygnięcia.
W ocenie Sądu, organy administracji obu instancji wypełniły zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Ponadto wypełniły obowiązki wynikające z art. 80 k.p.a. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji odpowiada wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Organy w sposób wystarczający wskazały fakty, które uznały za udowodnione, dowody na których się oparły oraz przyczyny, z powodu których nie uwzględniły stanowiska skarżącej. Jednocześnie w sposób wystarczający wyjaśniły podstawę prawną decyzji oraz przytoczyły przepisy prawa, mające zastosowanie w okolicznościach sprawy. Fakt, że pełnomocnik skarżącej domaga się odmiennej dokonanych w sprawie ustaleń nie oznacza, że wydane w sprawie rozstrzygnięcia są wadliwe. Wręcz przeciwnie organy podjęły niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia sprawy i wydały trafne rozstrzygnięcia, prawidłowo dokonując subsumpcji stanu faktycznego do norm prawa materialnego, mających zastosowanie w sprawie.
Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.) – w skrócie: "u.ś.r.".
W rozpoznawanej sprawie zasadniczym przedmiotem sporu jest ustalenie, czy organy prawidłowo uznały, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone na dziecko O. K., w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w wysokości w wysokości 23902,00 zł podlegające zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane zawarty jest w art. 30 ust. 2 powoływanej ustawy. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organy, kwalifikując wypłacone świadczenie pielęgnacyjne jako świadczenie nienależnie pobrane, powołały się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymaga łącznego spełnienia następujących warunków:
1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części;
2) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego.
Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca spełniała przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Stosownie bowiem do treści powołanego wyżej przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W następnej kolejności należało więc ustalić, czy w niniejszej sprawie zaistniała okoliczność należąca do katalogu przesłanek negatywnych, wyłączających ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Uwarunkowania, o których mogą wystąpić zarówno po stronie osoby sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym, jak i po stronie podopiecznego i zostały wyszczególnione w art. 17 ust. 5 pkt 1-6 u.ś.r.
Wprowadzenie negatywnych przesłanek w art. 17 ust. 5 pkt 1 – 6 u.ś.r. ma m.in. na celu wykluczenie kumulacji świadczeń na tę samą osobę wymagającą opieki oraz zapobieganie sytuacjom, gdy jedna osoba pobierałaby dwa świadczenia. Przy interpretacji art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy mieć na względzie art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 167 ze zm.), zgodnie z którym obywatele Ukrainy przebywający legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zostali zrównani z obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej pod względem możliwości uzyskania świadczeń rodzinnych. Niewłaściwym byłoby zatem dopuszczenie do sytuacji nieuzasadnionego ich uprzywilejowania względem obywateli RP, w której mogliby oni pobierać jednocześnie dwa niezależne świadczenia na tę samą osobę wymagającą opieki, zarówno w Ukrainie, jak i w Polsce.
W tym miejscu warto odwołać się do stanowiska zaprezentowanego przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 grudnia 2024 r., I OSK 477/24, zgodnie z którym odczytywana literalnie norma art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. wskazuje, że świadczenia o charakterze socjalnym przyznane i pobierane na mocy przepisów państwa obcego (tu: Ukrainy) nie są na gruncie ustawy zaliczane do kategorii świadczeń rodzinnych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uznanie jednak powyższego za trafne implikowałoby wniosek, że świadczeniem konkurencyjnym wobec polskiego świadczenia pielęgnacyjnego, nie będzie ustalona i pobierana przez socjalna pomoc dla matki w związku z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem. Dalej, konsekwencją takiego rozumienia ww. normy byłby zatem brak możliwości zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ograniczającego sytuację kolizji praw do określonych w nim form pomocy z objętym żądaniem świadczeniem pielęgnacyjnym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozumowanie takie pozbawione jest jednak trafności, gdyż stałoby ono w sprzeczności tak z konstytucyjnym zakazem dyskryminacji oraz zasadami sprawiedliwości społecznej i równości wobec prawa (art. 2 w zw. z art. 32 Konstytucji RP), a więc z nakazem równego traktowania przez władze publiczne podmiotów pozostających w podobnych sytuacjach oraz nakazem uwzględniania zasady równości przy kształtowaniu obowiązującego prawa, a ponadto z unormowaniami powoływanej wyżej ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Umożliwienie bowiem kumulacji w jednej osobie (wnioskodawcy) uprawnień do pobierania analogicznych w obrębie aksjologii ich ustalenia i pełnionej funkcji, świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego - pochodzących jednak z dwóch różnych państw, stawiałoby podmiot do tego legitymowany (obywatela Ukrainy przebywającego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny) w pozycji uprzywilejowanej w stosunku do innych opiekunów osób niepełnosprawnych (obywateli Rzeczypospolitej Polskiej), które z powodu rezygnacji z zatrudnienia z uwagi na sprawowaną opiekę otrzymują tylko jedno świadczenie.
Dalej NSA wyjaśnił, iż przytoczony powyżej art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa wprowadził swoistą fikcję prawną, na podstawie której sytuacja obywateli Ukrainy w zakresie dostępu do świadczeń rodzinnych zrównana została z prawami obywateli Rzeczypospolitej Polskiej. Tym samym, prawa obywatela Ukrainy ubiegającego się o świadczenia z zakresu zabezpieczenia społecznego w Polsce powinny być oceniane z uwzględnieniem kryteriów tożsamych z obowiązującymi wobec obywateli naszego kraju. Odpowiednie stosowanie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wobec obywateli Ukrainy legitymujących się prawem do świadczenia podobnego - ustalonego na zasadach tamtejszego prawa, powodować będzie zatem każdorazową odmowę zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z aktualizacją przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 5 tej ustawy - w sytuacji braku dokonania i udokumentowania przez podmiot wnioskujący wyboru z mocy art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych - jednej z konkurencyjnych form wsparcia (polskiej, bądź ukraińskiej). W odniesieniu zatem do osób uprawnionych, korzystających ze świadczeń przyznanych obywatelom Ukrainy, stanowiących przy tym "odpowiedniki" polskich świadczeń rodzinnych, przyznanie wsparcia z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wymagać będzie uprzedniego zbadania, czy w danym przypadku pobierana już forma pomocy nie stanowi świadczenia podobnego do świadczenia polskiego - realizującego analogiczny cel z zakresu zabezpieczenia społecznego. W tym właśnie kontekście odczytywać należy odpowiednie stosowanie ustawy o świadczeniach rodzinnych wobec obywateli Ukrainy przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Skutkuje ono bowiem odmową literalnego zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 5 ustawy i odczytywaniem normy prawnej tego przepisu w ten sposób, że świadczenia przyznane obywatelom Ukrainy na podstawie przepisów prawa ukraińskiego (o zbieżnym aksjologicznie celu i charakterze) powinny być uznawane za odpowiedniki świadczeń polskich i pod takim kątem powinny być badane w celu ustalenia, czy w określonym przypadku nie stanowią one świadczeń uniemożliwiających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Reasumując, nabycie na terenie Ukrainy prawa do świadczenia odpowiadającemu świadczeniu pielęgnacyjnemu w związku z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem, uniemożliwia przyznanie na terenie Polski świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, tj. świadczenia tego samego rodzaju (o tym samym charakterze). Innymi słowy zastosowanie wykładni systemowej art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. i art. 26 ust. 1 ustawy z 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, nie pozwala przyjąć, że możliwe jest równoległe pobieranie świadczeń w dwóch państwach.
W związku z powyższym przede wszystkim zgodzić się należy z organem odwoławczym, że w niniejszym przypadku wystąpiła sytuacja opisana normą art. 17 ust. 5 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych bowiem, jak wynika z zaświadczenia o pobieraniu (niepobieraniu) zasiłku z [...] września 2023 r. skarżąca jest zarejestrowana w Urzędzie Opieki Socjalnej Obywateli [...] Rejonowej Administracji Państwowej i zgodnie z przepisami prawa ukraińskiego, tj. ustawy "O państwowej Pomocy dla rodzin z dziećmi" i "O państwowej pomocy społecznej dla osób niepełnosprawnych od dzieciństwa i dzieci niepełnosprawnych" w okresie od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. miała przyznany państwowy zasiłek socjalny dla osób, które nie są uprawnione do emerytury i renty oraz osób niepełnosprawnych poniżej 18 roku życia, dziecku niepełnosprawnemu od dzieciństwa z podgrupą A. Ponadto z zaświadczenia z [...] października 2023 r. nr [...] [...] Rejonowej Administracji Wojskowej Obwodu [...] Urzędu Ochrony Społecznej Ludności wynika, że M.K. od dnia 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. "przebywała" w Wydziale Ubezpieczeń Społecznych Administracji Rejonu [...] (zdalnie [...]), jako odbiorca państwowej pomocy społecznej dla osób nieuprawnionych do emerytury i osób niepełnosprawnych w wieku poniżej 18 lat dla dziecka niepełnosprawnego od dzieciństwa z podgrupą A - O.K., co powoduje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługiwało jej w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r.
Spełnione zostały zatem warunki do uznania, iż faktycznie mimo wcześniejszego spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. to świadczenie pielęgnacyjne przestało przysługiwać skarżącej z uwagi na zaistnienie w czasie trwania okresu świadczeniowego przesłanki negatywnej.
Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga w dalszej kolejności ustalenia, że został spełniony warunek pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego i o skutkach z tym związanych.
W tym miejscu powołać się należy na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, według którego do przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane nie należą do nich "świadomość" beneficjenta świadczeń rodzinnych co do pobrania nienależnych świadczeń ani "wina" w doprowadzeniu do pobrania takiego świadczenia. Przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały bowiem ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało przyznane na podstawie decyzji, a następnie ustało, gdy doszło do zmiany sytuacji prawnie istotnej z punktu widzenia przyznanego świadczenia, a wnioskodawca został pouczony o braku prawa do jego pobierania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 października 2023 r., I OSK 1762/22, dostępny w CBOSA).
W ocenie tutejszego Sądu orzekające w sprawie organy prawidłowo ustaliły, że skarżąca w sposób wystarczający została pouczona o obowiązku poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływa na prawo do pobieranego świadczenia. Pouczenie w tym zakresie zawierał wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (pogrubiona czcionka na dole str. 3/5), jak również decyzja nr ZŚR.4202.000649.2022 z 13 września 2022 r. Tego samego pouczenie zawierała każda kolejna wydana w sprawie decyzja dotycząca zmiany wysokości otrzymywanego świadczenia (tj. z 18 stycznia 2023 r., nr ZŚR.4202.000433.2023; z 31 lipca 2023 r., nr ZŚR.4202.000725.2023), a także decyzja z 11 sierpnia 2023 r., nr ZŚR.4202.000774.2023 o zmianie końcowego okresu przyznania świadczenia. Ponadto wniosek zawierał oświadczenie skarżącej o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pielęgnacyjnego (str. 4/5). Co prawda zgodzić się należy, że pouczenia, o których mowa zostały sformułowane w sposób ogólny, niemniej jednak są to pouczenia "standardowe". W taki sam sposób pouczana jest każda inna osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia, w tym obywatele polscy. Natomiast jak już zostało to wyżej zaakcentowane, nie można dopuścić do sytuacji, w której określona grupa osób będzie uprzywilejowana względem pozostałych tylko dlatego, że są to obywatele innego państwa i nie posługują się biegle obowiązującym w danym kraju językiem urzędowym.
Poza tym ogólny charakter pouczenia wcale nie musi oznaczać słabszej ochrony beneficjenta świadczeń rodzinnych. Wręcz przeciwnie, w takiej sytuacji strona nie musi zastanawiać się, czy dana okoliczność wyklucza prawo do pobierania przez nią określonego świadczenia. Obowiązana jest jedynie poinformować właściwy organ o określonym fakcie. Natomiast to zadaniem organu jest dokonanie analizy, czy zmiana sytuacji rodzinnej lub majątkowej będzie miała wpływ na prawo do pobieranego świadczenia. Opisanie w pouczeniu wszystkich sytuacji wpływających na prawo do pobieranego świadczenia jest wręcz niemożliwe, a z pewnością będzie skutkowało, że takie pouczenie będzie zbyt obszerne, a przy tym jeszcze mniej zrozumiałe dla adresata. Tym bardziej ma to znaczenie właśnie w sytuacji, gdy beneficjentem świadczenia jest obywatel obcego państwa, który nie posługuje się biegle językiem polskim. Skoro bowiem skarżąca w niniejszej sprawie twierdzi, że nie zrozumiała prostego i sformułowanego ogólnie pouczenia, to tym bardziej nie zrozumiałaby pouczenia szczegółowego.
Warto również zauważyć, że negatywna przesłanka w postaci kumulacji polskiego świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniem ukraińskim w praktyce nie wynika wprost z treści art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., a wywieść ją można dopiero z wykładni tego przepisu dokonanej przez sądy. Trudno zatem oczekiwać, aby osoby pobierające świadczenie szczegółowo analizowały przepisy i orzeczenia sądowe w kierunku ustalenia, czy wskazana w pouczeniu okoliczność miała miejsce w konkretnej sprawie. Tę kwestię pozostawiono właśnie organom administracji, zaś od beneficjentów świadczeń wymaga się jedynie prostego przekazania informacji o określonym fakcie organowi. Z kolei przekazanie takiej informacji organowi pomocowemu zwalnia beneficjenta świadczenia od odpowiedzialności za nienależnie pobrane świadczenie.
Ponadto, jak słusznie zauważył organ II instancji, nieznajomość języka polskiego nie przeszkodziła skarżącej w wystąpieniu z wnioskiem o przyznanie jej prawa do tego świadczenia. Również w toku postępowania o przyznanie wnioskowanego świadczenia skarżąca nie informowała organu pomocowego o trudnościach w zrozumieniu zasad w zakresie nabywania świadczenia pielęgnacyjnego, w tym o konsekwencjach nienależnie pobranego świadczenia. Ponadto, jak już wcześniej wskazano, skarżąca zaakceptowała i podpisała zawarte we wniosku oświadczenie o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pielęgnacyjnego (str. 4/5).
Skoro zatem skarżąca nieznająca języka polskiego podpisała wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez zastrzeżeń, to nie może teraz powoływać się na brak świadomości na temat konsekwencji nienależnego pobrania świadczenia. Ponadto, jak słusznie zauważyło Kolegium, żaden przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych nie nakłada na organ obowiązku powoływania tłumacza w przypadku, gdy wnioskującym o świadczenie jest cudzoziemiec.
Na uwzględnienie nie zasługują również argumenty pełnomocnika skarżącej, że w momencie stwierdzenia negatywnej przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego organ pomocowy powinien odmówić jego przyznania. Oczywiście zgodzić się należy ze stanowiskiem pełnomocnika skarżącej, że z utrwalonej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego zasady ochrony zaufania do prawidłowości działań organów administracji i sądów wynika, że nie powinien doznać uszczerbku obywatel działający w przekonaniu, iż odnoszące się do niego działania (m.in. informacja) organów państwa są prawidłowe i odpowiadające prawu. Jednakże zdaje się, że pełnomocnikowi skarżącej umknął fakt, że w dacie przyznawania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie wystąpiła jeszcze przesłanka negatywna, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. Zarówno w dacie przyjmowania wniosku, jak i w dacie orzekania brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z tym skarżącej przyznano wnioskowane świadczenie od 1 czerwca 2022 r. Natomiast okoliczność o ustaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powstała dopiero z chwilą przyznania skarżącej tożsamego świadczenia przez instytucję ukraińską od 1 listopada 2022 r. Dlatego zarzut, że organ nie dokonał wszelkich przedsięwzięć w celu ustalenia, czy skarżącej przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, jest zarzutem chybionym.
Niezależnie od powyższego wskazać należy, że od momentu wybuchu konfliktu zbrojnego na terytorium Ukrainy Rzeczpospolita Polska udzieliła wszechstronnej pomocy obywatelom tego państwa, o czym w szczególności świadczy ustawa z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 167 ze zm.). Na oficjalnych internetowych stronach rządowych, organów administracji publicznej i innych instytucji publicznych pojawiły się informacje na temat pomocy obywatelom ukraińskim. Serwis internetowy dla obywateli Ukrainy w ich ojczystym języku nadal funkcjonuje na stronach gov.pl. Również na stronie internetowej Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Piotrkowie Trybunalskim zamieszczono odrębną zakładkę "Informacje dla obywateli Ukrainy" (https://mopr.piotrkow.pl/aktualnosci-a2/informacje-dla-obywateli-ukrainy-r663), gdzie umieszczono niezbędne numery telefonów i adresy instytucji, w których można uzyskać pomoc. Uzupełniającą pomoc dla obywateli Ukrainy świadczyli (i nadal świadczą) również organizacje pozarządowe, prywatne przedsiębiorstwa i osoby fizyczne. Trudno jest zatem uznać za przekonujące argumenty, że skarżąca nie mogła uzyskać niezbędnej pomocy tak w zakresie przetłumaczenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, wydanej w tym przedmiocie decyzji, jak zawartych tam pouczeń. Z tego wynika, że organ miał wszelkie prawo do uznania, że wszystkie warunki uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego są dla skarżącej zrozumiałe i zostały przez nią zaakceptowane.
W tych okolicznościach, w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., zachodziły podstawy do wydania w niniejszej sprawie decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami.
Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sposób prawidłowy ustaliły, że zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie jego pobierania, a w konsekwencji niepoinformowania organu o wystąpieniu okoliczności, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. doszło do nienależnie pobieranego świadczenia, co wiąże się z obowiązkiem jego zwrotu.
Natomiast, jak słusznie wskazało Kolegium skarżąca może starać się w ramach odrębnego postępowania o zastosowanie ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., poprzez umorzenie należności łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. W tym jednak celu, skarżąca powinna zwrócić się ze stosownym, odrębnym wnioskiem adresowanym do organu I instancji.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi orzekł jak w sentencji - na podstawie art. 151 p.p.s.a.
dc