II SA/Łd 552/21

II SA/Łd 552/21 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2022-03-17
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2021-07-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska /sprawozdawca/
Marcin Olejniczak
Sławomir Wojciechowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1015/22 - Wyrok NSA z 2023-03-28
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 2220
art. 17 ust. 1, ust. 5, art. 54
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
Sentencja
Dnia 17 marca 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.) Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 marca 2022 roku sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza A. z dnia [...], nr [...]. B.A.
Uzasadnienie
II SA/Łd 552/21
U Z A S A D N I E N I E
Decyzją z dnia [...] r. Burmistrz A. odmówił M.M. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem P.M. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji wskazał na motywy podjętego rozstrzygnięcia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...] r. uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia, w uzasadnieniu decyzji wskazując w szczególności na konieczność zgromadzenia przez organ I instancji materiału dowodowego i poczynienia ustaleń w zakresie ewentualnej możliwości wykonywania opieki nad P.M. przez jego małżonkę, w tym ustalenia, czy legitymuje się ona orzeczeniem o znaczny stopniu niepełnosprawności.
Decyzją z dnia [...] r. organ I instancji ponownie odmówił M.M. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano na okoliczność daty powstania niepełnosprawności brata odwołującego się oraz okoliczność, iż K.K.-M. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (żona P.M.). Ponadto organ wskazał, że żona P.M. nie może finansować sprawowania opieki nad swoim mężem ponieważ źródłem jej utrzymania jest zasiłek stały, który w całości przeznaczany jest na pokrycie kosztów związanych z jej pobytem w DPS oraz zakupem leków.
W odwołaniu od powyższej decyzji M.M. wskazał, że brat wymaga stałej opieki "porusza się na wózku inwalidzkim, ma całkowity brak słuchu prawego ucha i usunięte prawe oko. Po śmierci naszych rodziców to ja zajmuje się moim bratem. (...) Brat jest żonaty z K.K.-M. która nie może i nie jest w stanie sprawować opieki nad moim bratem, ponieważ sama przebywa w domu pomocy społecznej i wymaga pomocy innych osób. Ja ponad dwa lata temu zamknąłem działalność gospodarczą od tego czasu nie pracuje ponieważ zajmuję się moim bratem(...) Brat przebywa w moim domu (...)".
Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne będące przedmiotem niniejszego postępowania należy do kategorii świadczeń, których warunki i zasady przyznawania zostały przez ustawodawcę ściśle określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2020r. póz. 111, dalej u.ś.r.).
Z akt sprawy wynika, że M.M. zajmuje się bratem – P.M., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (vide: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 11.12.2018r.- ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12.10.2018r.). Z akt sprawy wynika w szczególności, iż sprawowanie opieki uniemożliwia Odwołującemu się podjęcie zatrudnienia oraz że nie wykonuje żadnej pracy zarobkowej właśnie z uwagi na sprawowaną opiekę nad niepełnosprawnym bratem. Bezspornie wymagający opieki P.M. pozostaje jednak w związku małżeńskim, a współmałżonka legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Organ I instancji odmowę wnioskowanego świadczenia uzasadnił po pierwsze przesłanką zawartą w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r., tj. pozostawaniem P.M. w związku małżeńskim, gdzie współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym, a nie znacznym stopniu niepełnosprawności. Po drugie datą powstania niepełnosprawności brata Odwołującego się (art. 17 ust. l b u.ś.r.]
Odnosząc się do warunku związanego z datą powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, Kolegium zgodziło się z poglądem wyrażonym przez organ l instancji, iż w przedmiotowej sprawie, data powstania niepełnosprawności - uzasadnia odmowę przyznania M.M. wnioskowanego świadczenia, jednocześnie stojąc na stanowisku, że w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego należy również uwzględnić ugruntowane na tym tle dominujące orzecznictwo sądów administracyjnych, będące wynikiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt TK 38/13.
Z kolei odnosząc się do kolejnej negatywnej przesłanki, na którą powołuje się organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia, określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r., to w ocenie tut. Kolegium została ona spełniona. Innymi słowy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż P.M. pozostaje w związku małżeńskim, zaś małżonka K.K.-M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wskazuje również w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji.
Postanowieniem z dnia [...]r.Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. z urzędu sprostowało oczywistą omyłkę pisarską zawartą w ww. decyzji.
Na powyższą decyzję M.M. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, podnosząc, iż jest jedyną osobą, która zajmuje się i może się zajmować niepełnosprawnym bratem. Skarżący raz jeszcze wskazał, iż żona brata nie może sprawować takiej opieki, gdyż sama przebywa w Domu Opieki Społecznej i potrzebuje pomocy.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) - powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." - sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co do zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, a ponadto może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.
Materialnoprawną podstawę kwestionowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570 ze zm.).
Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 wskazanej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje, w szczególności osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przy czym, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Natomiast zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Istota sporu pomiędzy stronami sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy skarżący jako brat osoby wymagającej opieki ma prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a żona podopiecznego nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Językowe brzmienie przepisu art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych możne wskazywać, że w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało innym osobom obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym niż małżonek niepełnosprawnej osoby. Samorządowe Kolegium Odwoławcze ograniczając się właśnie do takiej wykładni powołanego przepisu uznało, że przeszkodą do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest to, iż podopieczny (brat) pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Organ pominął stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, które Sąd orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela, że odkodowywanie normy prawnej z przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych ograniczone tylko do językowej wykładni przepisu prowadzi do nieakceptowanych konstytucyjnie rezultatów z punktu widzenia celu, jakiemu ma służyć instytucja świadczenia pielęgnacyjnego.
W kwestii językowej interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych i bezwzględnego zakazu przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego krewnym, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wypowiadał się wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny (wyrok NSA z 25.01.2021 r., I OSK 2103/20, LEX nr 3122811, wyrok NSA z 18.11.2015 r., I OSK 1200/14, LEX nr 1989819, wyrok NSA z 16.02.2015 r., I OSK 1180/13, LEX nr 1977742, wyrok NSA z 7.12.2009 r., I OSK 722/09, LEX nr 582493).
Sąd orzekający w niniejszej sprawie uznaje, że negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis wprowadza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.
W konsekwencji przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy przyjmować, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym nie wyłącza automatycznie możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny obowiązku opieki wypełnić, a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy poza sporem pozostaje fakt, że żona osoby wymagającej opieki, mimo że nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to jednak sama przebywa obecnie w domu pomocy społecznej (posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności).
Jak wynika wprost z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Oznacza to zatem, że K.K.-M. musiała zostać uznana za osobę wymagającą opieki całodobowej i nie jest zatem uprawnione przyjęcie, że skoro nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to jest w stanie sprawować opiekę nad swoim mężem. Skoro żona osoby wymagającej opieki sama takiej opieki wymaga, co znajduje potwierdzenie w fakcie umieszczenia jej (na pobyt stały) w Domu Pomocy Społecznej w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Ł., w ocenie Sądu okoliczność taka stanowi o obiektywnie istniejącej niemożności sprawowania opieki nad inną osobą. Pozostawanie P.M. w związku małżeńskim z umieszczoną w domu pomocy społecznej K.K.-M. nie może być zatem uznane za negatywną przesłankę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Uwzględniając powyższe Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone rozstrzygnięcie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, a także poprzedzająca je decyzja organu I instancji, zostały wydane z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, co obligowało Sąd do ich wyeliminowania z obrotu prawnego.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.
Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną zgodnie z art. 153 p.p.s.a.
Końcowo należy dodatkowo wskazać, że sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 oraz art. 120 p.p.s.a.
is