I OSK 742/23

Naczelny Sąd Administracyjny2024-04-19
NSAAdministracyjneWysokansa
świadczenie wychowawcze500 plusnienależnie pobrane świadczeniezwrot świadczeniaprawo rodzinnepostępowanie administracyjneNSAskarga kasacyjnaprawo materialneprawo procesowe

NSA oddalił skargę kasacyjną w sprawie zwrotu świadczenia wychowawczego, uznając, że jego pobieranie przez osobę, która nie zamieszkuje z dzieckiem, jest nienależne, niezależnie od tego, czy środki zostały przekazane drugiemu rodzicowi.

Skarga kasacyjna dotyczyła sprawy zwrotu świadczenia wychowawczego. Skarżąca argumentowała, że mimo braku zamieszkiwania z dzieckiem, środki zostały przekazane ojcu i wydatkowane na potrzeby dziecka, co powinno wykluczać uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. NSA oddalił skargę, podkreślając, że zgodnie z ustawą, świadczenie jest nienależnie pobrane, gdy jest wypłacone mimo braku prawa do jego pobierania, co wynika z obiektywnego kryterium braku zamieszkiwania z dzieckiem i jego utrzymywania, a nie z subiektywnej świadomości strony.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną M. S. od wyroku WSA w Łodzi, który oddalił skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi o uznaniu za nienależnie pobrane i zwrocie świadczenia wychowawczego. Skarżąca podnosiła zarzuty naruszenia przepisów postępowania i prawa materialnego, argumentując, że świadczenie zostało wydatkowane na potrzeby dziecka, mimo że nie zamieszkiwała z nim od 6 listopada 2021 r. i przekazywała środki ojcu dziecka. NSA, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, uznał zarzuty za nieuzasadnione. Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, świadczenie jest nienależnie pobrane, gdy zostało wypłacone mimo braku prawa do jego pobierania. Kluczowe jest obiektywne kryterium braku zamieszkiwania z dzieckiem i jego utrzymywania, a nie subiektywna świadomość strony czy fakt przekazania środków innemu rodzicowi. Sąd wskazał, że cel świadczenia wychowawczego (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.) zakłada częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym opieką i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, co wymaga łącznego spełnienia warunków zamieszkiwania z dzieckiem i pozostawania dziecka na utrzymaniu wnioskodawcy. W związku z tym, NSA oddalił skargę kasacyjną.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do jego pobierania jest nienależnie pobrane, co wynika z obiektywnego kryterium braku zamieszkiwania z dzieckiem i jego utrzymywania, niezależnie od subiektywnej świadomości strony czy faktu przekazania środków innemu rodzicowi.

Uzasadnienie

NSA podkreślił, że nowelizacja ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wprowadziła obiektywne kryterium nienależnie pobranego świadczenia, które polega na wypłacie świadczenia mimo braku prawa do jego pobierania. Kluczowe jest zatem ustalenie, czy osoba pobierająca świadczenie faktycznie zamieszkuje z dzieckiem i czy dziecko pozostaje na jej utrzymaniu, co wynika z celu świadczenia. Fakt przekazania środków innemu rodzicowi nie wyłącza uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (21)

Główne

u.p.p.w.d. art. 4 § ust. 1

Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

Celem świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, co wymaga łącznego spełnienia warunków wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem i pozostawania dziecka na utrzymaniu wnioskodawcy.

u.p.p.w.d. art. 25 § ust. 1 i 2 pkt 6

Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

Świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia jest świadczeniem nienależnie pobranym. Jest to pojęcie o charakterze obiektywnym, nie biorące pod uwagę stanu świadomości osoby pobierającej.

Pomocnicze

u.p.p.w.d. art. 25 § ust. 2 pkt 6

Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze jest pojęciem o charakterze obiektywnym, opartym na rzeczywistym skorzystaniu z formy wsparcia finansowego mimo braku prawa do jego pobierania.

u.p.p.w.d. art. 78 § § 1

Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

Dotyczy rozstrzygania wątpliwości prawnych na korzyść strony.

u.p.p.w.d. art. 75 § § 1

Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

Dotyczy dopuszczania dowodów w postępowaniu.

p.p.s.a. art. 151

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 141 § § 4

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Dotyczy wymogów uzasadnienia wyroku.

p.p.s.a. art. 183 § § 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Zakres rozpoznania sprawy przez NSA.

p.p.s.a. art. 182 § § 2 i 3

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.

p.p.s.a. art. 176 § § 2

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

p.p.s.a. art. 184

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Oddalenie skargi kasacyjnej.

k.p.a. art. 7

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7a

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 8

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 6

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 77 § § 1 i 2

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 78 § § 1

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 80

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 107 § § 1 i 3

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 81a

Kodeks postępowania administracyjnego

Argumenty

Skuteczne argumenty

Świadczenie wychowawcze jest nienależnie pobrane, gdy zostało wypłacone mimo braku prawa do jego pobierania, co jest oceniane obiektywnie (brak zamieszkiwania z dzieckiem i jego utrzymywania). Fakt przekazania środków innemu rodzicowi nie wpływa na obiektywną ocenę nienależnego pobrania świadczenia. Cel świadczenia wychowawczego wymaga łącznego spełnienia warunków zamieszkiwania z dzieckiem i jego utrzymywania.

Odrzucone argumenty

Świadczenie nie jest nienależnie pobrane, jeśli zostało wydatkowane na potrzeby dziecka, nawet jeśli osoba pobierająca z nim nie zamieszkuje. Naruszenie przepisów postępowania administracyjnego przez organy i sąd pierwszej instancji. Brak rozstrzygnięcia wątpliwości prawnych na korzyść strony (art. 7a k.p.a.). Naruszenie zasady pogłębiania zaufania do organów państwa (art. 8 k.p.a.). Niewystarczające zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego (art. 6, 7, 77 k.p.a.). Niedopuszczenie i nieuwzględnienie dowodów (art. 78 § 1, art. 75 § 1 k.p.a.). Dowolna ocena materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. przez nieodniesienie się do kluczowej okoliczności faktycznej.

Godne uwagi sformułowania

świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.) pojęciem o charakterze obiektywnym nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych Zastosowany w tym przepisie spójnik "i" podkreśla fakt, że dla ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego ustawodawca wprowadza konieczność łącznego spełniania ww. warunków. ww. świadczenie było pobierane przez osobę nieuprawnioną, co było kluczowe w niniejszej sprawie.

Skład orzekający

Zygmunt Zgierski

przewodniczący

Aleksandra Łaskarzewska

sędzia

Dariusz Chaciński

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, w szczególności obiektywnego charakteru tej przesłanki i braku znaczenia świadomości strony."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji braku zamieszkiwania z dzieckiem i przekazywania środków innemu rodzicowi w kontekście ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy powszechnie znanego świadczenia 500+, a rozstrzygnięcie wyjaśnia istotne kwestie dotyczące jego nienależnego pobrania, co ma praktyczne znaczenie dla wielu rodzin.

Czy przekazanie 500+ ojcu dziecka wystarczy, by uniknąć zwrotu? NSA wyjaśnia.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 742/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-04-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Łaskarzewska
Dariusz Chaciński /sprawozdawca/
Zygmunt Zgierski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Łd 501/22 - Wyrok WSA w Łodzi z 2022-10-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1577
art. 4 ust. 1, art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6, art. 78 § 1, art. 75 § 1
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 12 października 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 501/22 w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 4 maja 2022 r. nr SKO.4118.32.2022 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 12 października 2022 r. II SA/Łd 501/22, oddalił skargę J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 4 maja 2022 r. nr SKO.4118.32.2022 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła M. S. (uprzednio J. M.) zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzuciła:
I. naruszenie przepisów prawa procesowego, a to:
1. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej jako: p.p.s.a.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 78, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez:
- niezasadne oddalenie skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 maja 2022 r. znak sprawy SKO.4118.32.2022, utrzymującej w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 11 kwietnia 2022 r. znak sprawy SOCVI.554.593IJ.2022.193645.SW o uznaniu za nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko M. M. w wysokości [...] zł miesięcznie za okres od 1 grudnia 2021 r. do 28 grudnia 2022 r. oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko M. M. w wysokości [...] zł za okres od 1 grudnia 2021 r. do 28 lutego 2022 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania przez organ I instancji decyzji w kwocie 24,98 zł, co w sumie stanowi kwotę 1.524,98 zł w sytuacji, w której decyzja ta wydana została z naruszeniem:
a) art. 7a k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie, prowadzące do braku rozstrzygnięcia na korzyść strony wątpliwości prawnych rodzących się na gruncie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577, dalej "u.p.p.w.d.") , w sytuacji gdy uwzględniając przedłożone przez skarżącą dowody i wszystkie okoliczności sprawy, bezsprzecznie uwidaczniają się istniejące wątpliwości w zakresie treści norm prawnych uregulowanych w art. 4 ust. 1 i art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6) u.p.p.w.d.;
b) art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania do organów państwa wobec wydania decyzji w oparciu o niepełny i nierzetelnie zebrany materiał dowodowy;
c) art. 6 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i 2 k.p.a. poprzez niewystarczające zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, brak uwzględnienia słusznego interesu skarżącej, jaki miał miejsce w obliczu braku podjęcia przez organ kroków zmierzających do zweryfikowania, czy ojciec wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego w czasie gdy córka z nim zamieszkiwała, jak i niewyjaśnienia kwestii przekazania świadczenia wychowawczego przez skarżącą ojcu małoletniej oraz wydatkowania świadczenia na utrzymanie córki;
d) art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez niedopuszczenie i nieuwzględnienie dowodu skarżącej w formie potwierdzeń przelewów świadczenia wychowawczego na rachunek bankowy ojca małoletniej, który mógł przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, co w konsekwencji doprowadziło do przyjęcia przez organ, iż okoliczność przekazywania kwoty świadczenia wychowawczego na konto ojca dziecka nie ma znaczenia w niniejszej sprawie w sytuacji, gdy fakt ten wskazuje jednoznacznie na brak naruszenia przez skarżącą art. 25 ust. 1 pkt 6) u.p.p.w.d.;
e) art. 80 k.p.a. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności brak wnikliwej oceny rzeczywistego wykorzystywania świadczenia wychowawczego na cele wskazane w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i faktu przekazywania kwot ojcu małoletniej, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że:
- świadczenie wychowawcze zostało wypłacone skarżącej mimo braku prawa do tego świadczenia w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie nie ma podstaw do stwierdzenia o pobraniu nienależnego świadczenia przez stronę;
- Skarżąca nie ponosi kosztów utrzymania dziecka gdyż nie zamieszkuje i nie sprawuje bezpośredniej opieki nad dzieckiem od dnia 6 listopada 2021 r. w sytuacji, gdy Skarżąca partycypowała w utrzymaniu córki, a otrzymane świadczenie było przekazywane ojcu na pokrycie wydatków zaspokajających potrzeby dziecka;
- strona jest zobowiązana do zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od 1 grudnia 2021 r. do 28 lutego 2022 r. wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wydania decyzji, podczas gdy w rozpatrywanej sprawie nie została spełniona przesłanka orzeczenia zwrotu świadczenia albowiem J. M. nie pobrała nienależnie świadczenia wychowawczego na córkę.
f) art. 81 a k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i naruszenie zasady rozstrzygania wątpliwości na korzyść obywatela i wydanie decyzji w oparciu o niepełny i nierzetelnie zebrany materiał dowodowy;
- brak uwzględnienia skargi, mimo wydania przez organ rozstrzygnięcia z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych.
Sad I instancji nie zbadał podstawowej okoliczności w sprawie, a mianowicie czy środki z przyznanych świadczeń wychowawczych były pobierane przez skarżąca niezgodnie z celem ustawy czy też - pomimo tego, że córka mieszkając z ojcem - środki te zostały wydatkowane na potrzeby dziecka, a więc zgodnie z celem ustawy.
Skarżąca nie dopełniła formalności nieświadomie, po jej stronie nie występował z zamiar wprowadzenia instytucji państwowej w błąd. Postawa skarżącej jest w pełni zrozumiała w obliczu przekazywania z własnej inicjatywy otrzymywanych świadczeń ojcu małoletniej. W trakcie postępowania rozwodowego od chwili zamieszkania córki z ojcem skarżąca przelewała świadczenie wychowawcze w wysokości 500 plus wraz ze świadczeniem alimentacyjnym na rachunek bankowy męża tak, aby to on był osobą realnie pobierającą świadczenie wychowawcze, a na. dowód wywodzonych twierdzeń skarżąca w odwołaniu już od decyzji Prezydenta Miasta Łodzi przedłożyła potwierdzenia przelewów na numer konta P. M. Podnieść trzeba, iż praktyka taka była zgodnym przejawem woli obojga rodziców dziecka, a zatem w odczuciu skarżącej doszło do swego rodzaju cesji prawa do świadczeń wychowawczych na P. M. i to on w rzeczywistości pobierał świadczenia.
- art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nieodniesienie się do kluczowej w przedmiotowej sprawie administracyjnej okoliczności faktycznej świadczenie pobrane zostało przeznaczone na cel wynikający z przepisów prawa i nie może być uznane za nienależne, co skutkuje uniemożliwieniem zdekodowania procesu rozumowania, jaki doprowadził Sąd do uznania, że organ wydał prawidłowe rozstrzygnięcie; art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. przez błędne przyjęcie, że nie miało miejsce naruszenie norm prawa materialnego;
II. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:
1. art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, poprzez nieuwzględnienie celu świadczenia wychowawczego w postaci częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych;
2. art. 25 ust. 1 i 2 pkt. 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, że M. S. (uprzednio J. M.) pobrała nienależne świadczenie wychowawcze na córkę, w osobie M. M.za okres od 1 grudnia 2021 r. do 28 lutego 2022 r. w łącznej kwocie [...] zł mimo, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania, co zostało pominięte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi.
W oparciu o wyżej wymienione zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o:
1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi;
2. dopuszczenie dowodu z dokumentu odpisu aktu zupełnego małżeństwa na fakt zmiany imion i nazwisk skarżącej zgodnie z decyzją z dnia 27 czerwca 2022r. nr USC 5355.8.2022. ŁR.3
3. zasądzenie na rzecz Skarżącej od organu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;
4. rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym;
5. zasądzenie na rzecz Skarżącej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego, niezbędnych do celowego dochodzenia praw według norm prawem przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., gdyż w skardze kasacyjnej, na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a., zawarto oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie.
Skarga kasacyjna okazała się być pozbawiona usprawiedliwionych podstaw.
Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach kasacyjnych, tj. na obrazie prawa materialnego, a także naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy
W związku z powyższym, w takiej sytuacji, wprawdzie - co do zasady - w pierwszej kolejności rozpoznaniu winny podlegać zarzuty procesowe, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny, przyjęty przez sąd I instancji, był prawidłowy albo nie został skutecznie podważony, można było przejść do skontrolowania subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd I instancji przepis prawa materialnego, ale w rozpoznawanej sprawie analiza zarzutów materialnoprawnych prowadziła jednak do wniosku, że to te zarzuty winny być rozważone w pierwszej kolejności. Prawidłowa bowiem wykładnia prawa materialnego wyznaczała w tym przypadku zakres postępowania dowodowego. W związku z powyższym, zasadnicze znaczenie miały w tym przypadku zarzuty kasacyjne oparte na art. 4 ust. 1 oraz art. 25 ust. 1 i 2 pkt. 6 u.p.p.w.d.
Należy jednak zauważyć, że po nowelizacji u.p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków, nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Ustawodawca z dniem 1 lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). W doktrynie przyjęto, że w przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. W Komentarzu do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyd. II, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic i L. Zacharko (System Informacji Prawnej LEX) wskazano, że na aprobatę zasługuje stanowisko, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania.
Jak słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 października 2021 r. I OSK 540/21, dodanie w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. punktu 6 nastąpiło jednocześnie z uchyleniem w art. 25 ust. 2 tej ustawy punktów 1, 1a i 4 oraz zmianą treści punktu 5 (art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz.U. poz. 924, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 lipca 2019 r.). W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3387, nie ma wyjaśnienia odnoszącego się do wprowadzanych zmian. Analiza tych regulacji pozwala jednak na stwierdzenie, że uchylenie pkt 1a związane jest z wyeliminowaniem przez ustawodawcę kryterium dochodowego uzależniającego prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, zmiana pkt 5 wynika wyłącznie z tego, że w obecnym stanie prawnym nie wydaje się już decyzji administracyjnej przyznającej świadczenie wychowawcze, a osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze otrzymuje informację o przyznaniu tego świadczenia. Jeśli chodzi o pozostałe dwie zmiany w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., tj. uchylenie pkt 1 i 4, można wywieść, że nie stanowią one bezpośredniej konsekwencji wprowadzonych rozwiązań programu "Rodzina 500+" zmierzającego do objęcia ustawą wszystkich dzieci do 18. roku życia. Ustawodawca zrezygnował bowiem z przesłanki pozwalającej uznać za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (pkt 1) oraz świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego (pkt 4). W ich miejsce ustawodawca wprowadził nową przesłankę określoną w pkt 6 nakazującą traktować jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z tak dokonanej zmiany ustawowej uprawniony wydaje się wniosek, że w szeroko ujętej podstawie "braku prawa do tego świadczenia" mieści się również treść dotychczasowych przesłanek zawartych w pkt 1 i 4.
Podkreślenia wymaga przy tym, że z konstrukcji wskazanych wyżej unormowań wynika, iż decyzja orzekająca o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu nie jest decyzją uznaniową, lecz jest aktem administracyjnym związanym z konkretnym stanem faktycznym i prawnym. Składają się na niego: fakt przyznania stronie na dany okres przez właściwy organ świadczenia wychowawczego na zindywidualizowane dziecko, zaistnienie następnie sytuacji, która spowodowała, że pobieranie pierwotnie przyznanego świadczenia nie jest prawnie dozwolone i w związku z tym wydanie przez właściwy organ decyzji, która uchyliła (zmieniła) w całości lub w części wcześniejszą decyzję przyznającą świadczenie wychowawcze.
Zaistnienie zatem tego rodzaju okoliczności powoduje, że świadczenie wychowawcze, które zostało stronie wypłacone, staje się świadczeniem nienależnym, o którym mowa m. in. w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Z tego też powodu podlega zwrotowi.
W związku z tym - w ocenie składu orzekającego - pogląd Sądu Wojewódzkiego, który twierdził, iż (cyt.) "wskazać należy, że stosownie do wywiadu środowiskowego od dnia 6 listopada 2021 roku skarżąca nie sprawuje opieki nad dzieckiem – M. M. i z nią nie zamieszkuje, tym samym nie spełniała przesłanek określonych art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d" należy uznać za uzasadniony.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zatem nawet, brzmienie tego przepisu wyraźnie wskazuje na konieczność wspólnego zamieszkiwania wnioskodawcy z dzieckiem jak i na potrzebę pozostawania dziecka na utrzymaniu wnioskodawcy. Zastosowany w tym przepisie spójnik "i" podkreśla fakt, że dla ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego ustawodawca wprowadza konieczność łącznego spełniania ww. warunków.
Skoro nacisk ustawodawcy położony jest na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci, to właśnie ten związek należało by uznać w sprawie za kluczowy tj. ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego - w której skarżąca przestała zamieszkiwać od 6 listopada 2021 r. z dzieckiem M. M.
Powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, że skarżąca nie była osobą uprawnioną do pobierania świadczenia. Dla niniejszej sprawy nie mają znaczenia argumenty podnoszone przez skarżącą, że środki ze świadczenia wychowawczego były w istocie przekazywane ojcu (opiekunowi faktycznemu dziecka), bowiem ww. świadczenie było pobierane przez osobę nieuprawnioną, co było kluczowe w niniejszej sprawie.
Za niezasadny trzeba uznać także zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Zgodnie tym przepisem uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Analiza tego przepisu wskazuje, że może on zostać naruszony przez pominięcie któregokolwiek z elementów wymienionych w tym przepisie lub takie sformułowanie wywodów sądu, które powoduje, że kontrolowany przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrok nie poddaje się kontroli instancyjnej. Kontrolowany pod tym kątem wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi nie wykazuje wad przemawiających za koniecznością jego uchylenia. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie elementy wskazane w zacytowanym powyżej przepisie, a wywody składu orzekającego w sprawie są jasne, logiczne, wyczerpujące i odnoszą się do przepisów prawa znajdujących zastosowanie w rozpoznawanej sprawie.
Mając na uwadze powyższe rozważania oraz stan faktyczny niniejszej sprawy, za nieskuteczne należy uznać zarzuty naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów postępowania, tj. art. art. 7a k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. (pkt a petitum skargi kasacyjnej), art. 8 k.p.a (pkt b petitum skargi kasacyjnej), art. 6 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i 2 k.p.a. (pkt c petitum skargi kasacyjnej), art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a (pkt d petitum skargi kasacyjnej), art. 80 k.p.a. (pkt e petitum skargi kasacyjnej) oraz art. 81 a k.p.a. (pkt f petitum skargi kasacyjnej). Powyższe zarzuty są w istocie ściśle powiązane z zarzutem naruszenia prawa materialnego, a ich konstrukcja wskazuje bowiem, że zarzucane Sądowi wadliwe stwierdzenie naruszeń w zakresie przepisów postępowania przed organami administracji jest następstwem uznania przeprowadzonej przez organy wykładni stosowanych przepisów prawa materialnego za niewłaściwą. Natomiast do postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego odniesiono się już powyżej.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę zmianę danych osobowych skarżącej, co uwzględnił w sentencji niniejszego wyroku.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI