II SA/Łd 41/23

II SA/Łd 41/23 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2023-04-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agata Sobieszek-Krzywicka
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska /przewodniczący sprawozdawca/
Marcin Olejniczak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 15, art. 76 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2021 poz 573
art. 10a ust. 1, art. 10b ust. 6a i ust. 7, art. 10f ust. 1 pkt 1
Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - t.j.
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c), art. 153, art. 200, art. 205 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Dnia 5 kwietnia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska – Grzymkowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Agata Sobieszek – Krzywicka Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 kwietnia 2023 roku sprawy ze skargi I. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 7 listopada 2022 roku nr KO.441.287.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Sulejowa z dnia 16 września 2022 roku, nr ŚR.4211-000344/2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim na rzecz skarżącej I. K. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. MR
Uzasadnienie
Decyzją z 7 listopada 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000) – dalej: "k.p.a." – utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Sulejowa z 16 września 2022 r. w sprawie odmowy przyznania I.K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad batem D.P. .
Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika, że D.P. (ur. 1 stycznia 1981 r.) orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Piotrkowie Trybunalskim z 27 lipca 2016 r., znak: MOPR.IX.4810.898.2016.173.2004, został zaliczony na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności. Ustalony stopień datuje się od 8 marca 2006 r., a niepełnosprawność istnieje od 17 roku życia. Ponadto orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 17 czerwca 2020 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy do 30 czerwca 2025 r. D.P. jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną. Zgodnie z zaświadczeniem Sądu Rejonowego III Wydział Rodzinny i Nieletnich w Piotrkowie Trybunalskim z 3 marca 2021 r., sygn. akt III RNs 306/20, I.K. została ustanowiona opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego D.P. W dniu 1 marca 2021 r. złożyła przyrzeczenie.
Dalej organ odwoławczy stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie spełnione są przesłanki pozytywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej i jej brata w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Jednak na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej (lub jej niepodejmowanie) spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły, co należy odnieść także do rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu osoby, która nie odnajdowała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejakiego ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowanej opieki nad niepełnosprawną osobą. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. l u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia: stała lub długoterminowa, wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W odróżnieniu do innych świadczeń opiekuńczych świadczenie pielęgnacyjne, jako tego rodzaju forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym (a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują) zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (w tym przypadku nad niepełnosprawnym bratem), gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku siostry względem brata, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Nie zawsze bowiem ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że rozmiar sprawowanej nad osobą niepełnosprawną opieki uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobom niepełnosprawną osobą wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Tym samym legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki, określonym w stosownych przepisach orzeczeniem niepełnosprawności, nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowo-skutkowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki.
Kolegium podkreśliło, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w 14 września 2022 r. wynika, że I.K. wraz z mężem są właścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,1820 ha. Od 2000 r. do dnia dzisiejszego odprowadza składki na ubezpieczenie w KRUS. Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia wynika, że od 19 sierpnia 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Od tej daty zrezygnowała również z prowadzenia działalności gospodarczej. Obecnie działalność gospodarczą kontynuuje mąż skarżącej, który wcześniej pracował jako kierowca. I.K. opiekuje się ubezwłasnowolnionym bratem, którego jest opiekunem prawnym od 3 marca 2021 r. i zaspakaja jego codzienne potrzeby, tj. utrzymanie higieny osobistej, zmianę pieluchomajtek (w przypadku, gdy nie zdąży do toalety), pomoc w ubraniu się, przygotowanie posiłków, sprzątanie, wyjścia na spacer, doglądanie brata, gdy przebywa na podwórku. Z wywiadu środowiskowego wynika, że brat skarżącej w latach wcześniejszych uległ wypadkowi, w wyniku czego doszło do niedotlenienia mózgu, był także hospitalizowany z powodu organicznego zaburzenia urojeniowego. Skarżąca nie wie dokładnie, jaką jednostkę chorobową ma stwierdzoną brat. Wcześniej chodził do lekarza specjalisty z ojcem, który się nim opiekował (mieszkali w P. Ojciec skarżącej w ubiegłym roku podupadł na zdrowiu, wymagał opieki, zmarł 4 sierpnia 2022 r. W związku ze stanem zdrowia ojca i brata, skarżąca jeździła do nich, aby się nimi opiekować. D.P. zamieszkuje u skarżącej od 14 lipca 2022 r. Nie zażywa żadnych leków, nie jest pod opieką lekarzy specjalistów. Dopiero do odwołania załączono kserokopię dokumentacji medycznej brata skarżącej - porada ambulatoryjna - z 16 września 2022 r. z gabinetu lekarza specjalisty psychiatry z podanym rozpoznaniem głównym: organiczne zaburzenia urojeniowe i dodatkowym: otępienie w przebiegu innych chorób sklasyfikowanych gdzie indziej oraz przepisanymi lekami, które należy zażywać 1 raz dziennie wieczorem.
Organ II instancji wskazał, że zdaniem skarżącej niedotlenienie mózgu, jakiego brat doznał spowodowało nieodwracalne skutki. W trakcie wywiadu brat skarżącej uczestniczył w rozmowie. Był wyciszony, wycofany, spokojny. Na zadane pytania odpowiadał po chwili zastanowienia i zasugerowaniu odpowiedzi przez siostrę. D.P. porusza się samodzielnie. W trakcie wizyty pracownika socjalnego sam też korzystał z toalety. Skarżąca udała się za nim w celu skontrolowania. W opiece nad bratem pomaga jej mąż i syn. Dlatego też nie ma potrzeby korzystania z usług opiekuńczych, zaoferowanych jej przez pracownika socjalnego. Brat skarżącej 3 razy w tygodniu bierze udział w warsztatach terapii zajęciowej w P., gdzie przebywa od godziny 9.00 do 15.00. Jest to placówka stwarzającą osobom niepełnosprawnym niezdolnym do podjęcia pracy możliwość rehabilitacji społecznej i zawodowej w zakresie pozyskania lub przywracania umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia (art. 10a ustawy z dnia 27.08.1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych - Dz. U. z 2021 r. poz. 573 ze zm.). W ocenie pracownika socjalnego wnioskodawczyni faktycznie opiekuje się bratem. Zakres wykonywanych czynności nie uniemożliwia jej jednak podjęcia zatrudnienia.
Organ odwoławczy stwierdził, że w świetle obserwacji i ustaleń dokonanych przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadu środowiskowego, jak i wyjaśnień strony, nie sposób uznać za odzwierciedlający rzeczywisty stan rzeczy zakres czynności opiekuńczych nad bratem podany przez skarżącą w oświadczeniu z 26 września 2022 r. (dołączonym do odwołania), do których (poza typowymi czynnościami związanymi z prowadzaniem gospodarstwa domowego) zaliczono zawsze: pobudkę, higienę (w tym m.in. mycie protezy i moczenie nogi), prowadzenie do toalety, podmywanie, przygotowanie ubrań i ubieranie, ćwiczenia fizyczne (jakie), poza przygotowaniem i podawaniem posiłków także karmienie (z wywiadu nie wynika, aby brat skarżącej nie spożywał samodzielnie posiłków), podawanie leków i wizyty lekarskie (podczas gdy w trakcie wywiadu środowiskowego strona podała, że brat nie zażywa leków i nie chodzi do lekarza specjalisty, a pierwszą wizytę lekarską potwierdza dopiero ww. kserokopia dokumentacji medycznej z porady ambulatoryjnej z 16 września 2022 r.), ćwiczenia rozwijające mowę, czytanie, pisanie, myślenie, czuwanie podczas snu, masaże, oklepywanie - w trakcie wywiadu nie wskazywano, aby takie czynności skarżąca wykonywała. Do stałych czynności, jakie wykonuje w związku z opieką nad bratem skarżąca podała mianowicie: mycie, kąpanie, golenie (1,5 godz.), ubieranie (10 minut), przygotowanie posiłków, sprzątanie, zmianę pościeli, pranie, wyjścia na spacer, zmianę pieluchomajtek (gdy nie zdąży do toalety, wówczas też mycie). Wedle oświadczenia złożonego przez stronę 14 września 2022 r. ich dzień zaczyna się o 7.00 rano, idą do toalety, skarżąca pomaga bratu w myciu, ubraniu. Następnie robi śniadanie i czasami pomaga bratu zjeść. Następnie idą na spacer ok. 1 godziny. Próbują ćwiczeń, co jednak idzie opornie. Następnie ok. 14.00 jest obiad i kolejny spacer, a w między czasie zmiana peluchomajtek, gdyż brat ma problemy z czynnościami fizjologicznymi - pomoc w myciu i ubraniu. Skarżąca przygotowuje kolację i pomaga bratu w wieczornej toalecie, tj. kąpiel, mycie zębów, obcinanie paznokci, golenie, strzyżenie co jakiś czas. Ok. 21.30 - 22.00. kładzie brata spać. Niejednokrotnie skarżąca wstaje też w nocy, gdyż brat wstaje i zapala światło.
Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji przedstawione w zaskarżonej decyzji, że w przedmiotowej sprawie nie jest spełniona przesłanka określona w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r., uzależniająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem w zakresie i wymiarze uniemożliwiającym podejmowanie (lub kontynuowanie) jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (chociażby w niepełnym wymiarze). Uczestniczenie brata skarżącej w warsztatach terapii zajęciowej, które trwają około 6 godzin (3 razy w tygodniu), w trakcie których jest pod opieką terapeuty, stanowi okoliczność, która przemawia za odmową prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W czasie, w którym przebywa on na zajęciach, strona nie uczestniczy w opiece i mogłaby podjąć pracę zarobkową, przynajmniej w niepełnym wymiarze.
W ocenie Kolegium trudno przyjąć, aby zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą i wykonywania pracy w tym gospodarstwie oraz zakończenie działalności gospodarczej, spowodowane było koniecznością opieki nad bratem, którego opiekunem jest już od marca 2021 r. Praca w gospodarstwie rolnym nie była przeszkodą w prowadzeniu przez skarżącą działalności gospodarczej, wykreśloną z rejestru od 22 sierpnia 2022 r. (dowód: informacja z CEiDG), prowadzoną od 1996 r. i obejmującą handel obwoźny rajstop i skarpetek (dowód: wywiad środowiskowy). W trakcie wywiadu ustalono także, że w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia ojca w 2021 r., który zmarł w 4 sierpnia 2022 r., skarżąca jeździła do brata i ojca (mieszkających w P.), aby się nimi opiekować. W tym czasie miała aktywną działalność gospodarczą.
Według organu II instancji zakres wykonywanych przez stronę czynności sprowadza się w większości do prowadzenia gospodarstwa domowego. Czynności typu przygotowywanie posiłków, ubrań, sprzątanie, pranie, prasowanie, opłacanie rachunków, robienie zakupów i realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, przygotowywanie i przynoszenie opału, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, czytanie książek i pism urzędowych należą do typowych czynności dnia codziennego, które są także wykonywane przez osoby aktywne zawodowo, stanowiąc zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Tego rodzaju czynności wykonuje bowiem wiele pracujących osób, poza godzinami pracy. Co więcej większość czynności, na które wskazuje skarżąca, nie jest wykonywana codziennie (m.in. wizyty lekarskie, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, wyjścia do kościoła). Choć oczywiście nie tylko czynności związane bezpośrednio z opieką nad osobą niepełnosprawną wchodzą w zakres "opieki" nie można nie zauważyć, że skarżąca także dla siebie (swojej rodziny) musi robić zakupy i gotować, sprzątać itp. wobec czego może łączyć niektóre czynności wykonywane dla swojej rodziny z czynnościami wykonywanymi dla brata. Z kolei wskazane przez skarżącą czynności stricte opiekuńcze nad bratem, takie jak m.in.: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, prowadzenie do toalety podmywanie, podawanie leków (1 raz wieczorem), ćwiczenia rozwijające, nie stanowią czynności, które stoją na przeszkodzie możliwości podjęcia zatrudnienia, jak i pracy w gospodarstwie rolnym. Nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności skarżącej. Tym bardziej, że jest on uczestnikiem Warsztatów Terapii Zajęciowej. Nie bagatelizując stanu zdrowia brata skarżącej podkreślenia wymaga, że nie jest on osobą leżącą, całkowicie niesamodzielną i niesprawną ruchowo, wymagającą karmienia i pojenia. Zaznaczyć trzeba, że istnieje również możliwość korzystania z oferowanych przez organ I instancji świadczeń w formie usług opiekuńczych. Skarżąca, jak podała, nie ma takiej potrzeby, bowiem korzysta z pomocy męża i syna.
Kolegium podkreśliło, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uwypuklenia wymaga, że przepisy u.ś.r., dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego, nakładają na organ obowiązek wydania decyzji o charakterze związanym - przyznanie świadczenia może nastąpić wyłącznie po spełnieniu przesłanek wynikających z przepisów prawa (art. 17 u.ś.r.).
W ocenie organu odwoławczego obiektywnie możliwe jest takie zorganizowanie tej opieki (w tym przy udziale męża i ewentualnie pomocy w formie usług opiekuńczych), aby skarżąca dalej ją sprawując, mogła podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy czy też pracować w gospodarstwie rolnym. W tych okolicznościach, z uwagi na brak wykazania istnienia, wynikającej z powyższego przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a koniecznością sprawowania opieki nad bratem, za prawidłowe uznać należało negatywne rozpatrzenie zgłoszonego przez nią żądania. Nie można mianowicie uznać, że to właśnie opieka nad bratem, z racji czasochłonności, uniemożliwia skarżącej aktywność zawodową. W konsekwencji nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Zatem odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem jest w pełni uzasadniona.
Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożył pełnomocnik I.K., zarzucając:
1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
̶ art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że siostra niepełnosprawnego D.P. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia;
2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnie, tj.:
̶ art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanej przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Piotrkowie Trybunalskim o znacznym stopniu niepełnosprawności, że niepełnosprawny D.P. nie wymaga stałej opieki swojej siostry, która nie musiała rezygnować z zatrudnienia.
Mając powyższe na uwadze pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji, a ponadto o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
Jednocześnie pełnomocnik skarżącej wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zaświadczenia z 30 września 2022 r. na okoliczność ustalenia, że D.P. nie jest już uczestnikiem Warsztatów Terapii Zajęciowej w P. z uwagi na pogarszający się stan zdrowia.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej wskazał, że w aktach sprawy znajduje się orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności D.P. , z którego w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji. Dokument ten jest dokumentem urzędowym wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności składający się ze specjalistów lekarzy, którzy posiadając fachową wiedzę uznali niepełnosprawność znaczną brata skarżącej.
Odwołując się do orzecznictwa sądowego pełnomocnik skarżącej wskazał, że organy uprawnione do orzekania w przedmiocie świadczeń rodzinnych nie posiadają umocowania do zastępowania powiatowych i wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności. W przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie podlega badaniu w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w rozumieniu § 29 ust. i Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2013 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j. Dz. U. 2018, poz. 2027), które określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, czy też badania całkowitej niezdolności do pracy i całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji orzeczonej na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z FUS. Wydaje się więc, że organ II instancji w przedmiotowej sprawie wyszedł poza zakres swoich kompetencji i wbrew orzeczeniu specjalistów, którzy posiadając fachową wiedzę uznał, że podopieczny niepełnosprawny, nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki swojej siostry. Takie ustalenia bez wątpienia wykraczają poza kompetencje tych organów i sprzeczne są z zasadami dobrej administracji i swobodnej oceny dowodów. Bowiem pracownik socjalny organu nie posiada specjalistycznej wiedzy, aby podczas krótkiego wywiadu ustalić czy podopieczny niepełnosprawny wymaga lub nie wymaga stałej opieki drugiej osoby.
Ponadto pełnomocnik skarżącej dodał, że organ dokonując oceny zakresu sprawowania opieki organ winien wziąć pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę. Zapoznając się więc z zakresem obowiązków ustalonych podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez organ oraz z faktem iż niepełnosprawny podopieczny stanowi zagrożenie dla siebie oraz otoczenia (zapala światło, odkręca wodę, odkręca gaz, trudno się zgodzić z organem, aby można było pogodzić opiekę nad niepełnosprawnym bratem, który nie jest samodzielny, wymaga nadzoru przy wszystkich czynnościach dnia codziennego z pracą zawodową. Również w nocy skarżąca musi czuwać nad bratem, który wstaje w nocy i zapala światło. Na uwagę zasługuje również fakt, że D.P. został wykluczony z zajęć na Warsztatach Terapii Zajęciowej w P. z uwagi na zły stan zdrowia, w szczególności z powodu pampersowania.
W ocenie pełnomocnika skarżącej organ II instancji naruszył również treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez błędne uznanie, że skarżąca nie musi sprawować stałej opieki nad bratem. Konsekwencją błędnych ustaleń faktycznych i błędnej oceny materiału dowodowego było bez wątpienia błędne ustalenie, że skarżąca nie spełnia podstawowych przesłanek ustawowych, aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne. Natomiast z przeprowadzonego wywiadu przez organ I instancji wynika, że skarżąca opiekuje się bratem, który wymaga stałej opieki i nadzoru. Warto wspomnieć również, że podopieczny został całkowicie ubezwłasnowolniony, a skarżąca jest jego opiekunem prawnym. W ocenie strony skarżącej za niezasadne uznać należy stanowisko organu wyrażone w kwestii niespełnienia przez skarżącą określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na charakter, częstotliwość czy też czasochłonność czynności podejmowanych przez skarżącą w ramach opieki sprawowanej przez nią nad bratem, z punktu widzenia oceny możliwości podjęcia zatrudnienia. Stwierdzono bowiem, że opisane przez skarżącą czynności nie można uznać za czynności związane z opieką strony nad niepełnosprawnym w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zdaniem strony skarżącej przedstawione stanowisko jest nie do zaakceptowania. Przede wszystkim należy wskazać, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy wnioskodawca sprawuje faktycznie opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, tj. czy podejmuje czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne umożliwiający czy też ułatwiające zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych przez niepełnosprawną osobę, która legitymuje się m.in. orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W niniejszej sprawie nie zakwestionowano, że skarżąca te czynności wobec brata podejmuje. Co też istotne w rozpoznawanej sprawie okoliczność, że brat skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej opieki drugiej osoby, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych). Zauważyć co prawda należy, że niektóre czynności z natury rzeczy są czynnościami bardziej lub mniej absorbującymi i czasochłonnymi, dotyczą spraw życiowych nawet całej rodziny i są konieczne do wykonania bez względu na fakt czy odnoszą się do osoby niepełnosprawnej czy też osoby "pełnosprawnej", to jednak nie można z tego powodu pomniejszać czy odmawiać sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a tym bardziej w sytuacji - tak jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie - w której osoba niepełnosprawna ma niewątpliwie problemy z samodzielnym załatwieniem podstawowych życiowych potrzeb.
Pełnomocnik skarżącej dodał również należy, że sama ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Nie należy jednak rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki, jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest jej stopniem niepełnosprawności, a więc koniecznością wykonywania takich czynności, które warunkują jej egzystowanie w warunkach godności człowieka. Skarżąca spełnia więc wszelkie przesłanki do przyznania jej świadczenia, tj. jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.
Kolegium dodało, że brat skarżącej 3 razy w tygodniu brał udział w warsztatach terapii zajęciowej w P. gdzie przebywał od godziny 9.00 do 15.00. Jest to placówka stwarzającą osobom niepełnosprawnym niezdolnym do podjęcia pracy możliwość rehabilitacji społecznej i zawodowej w zakresie pozyskania lub przywracania umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia (art. 10a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych – t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.). Zdaniem organu II instancji trudno uznać za wiarygodny, załączony do skargi, dowód z zaświadczenia z dnia 30 września 2022 r., że D.P. od 1 października 2022 r. nie jest uczestnikiem Warsztatów Terapii Zajęciowej w P. z uwagi na pogarszający się stan zdrowia i brak możliwości uczestnictwa. Skarżąca nie przedstawiła tego dowodu w trakcie postępowania odwoławczego, choć przedstawiała inne dowody, jak dokumentację medyczną brata. Budzi to uzasadnione wątpliwości i może sugerować, że rezygnacja z uczestnictwa brata w zajęciach warsztatu spowodowana jest z inicjatywy samej skarżącej. Nie przedstawiła ona bowiem żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej pogorszenie stanu zdrowia brata.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259) – powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." – sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w sposób określony w przywołanych wyżej przepisach, co uzasadniało uwzględnienie skargi.
Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowił przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia.
Wychodząc z powyższych ustaleń należy również stwierdzić, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do podjęcia (względnie wykonywania pracy zawodowej). Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Z akt sprawy wynika bezspornie, że brat skarżącej D.P. (ur. 1 stycznia 1981 r.) orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Piotrkowie Trybunalskim z 27 lipca 2016 r., znak: MOPR.IX.4810.898.2016.173.2004, został zaliczony na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności. Ustalony stopień datuje się od 8 marca 2006 r., a niepełnosprawność istnieje od 17 roku życia. Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 17 czerwca 2020 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy do 30 czerwca 2025 r. Ponadto brat skarżącej jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną. Zgodnie z zaświadczeniem Sądu Rejonowego III Wydział Rodzinny i Nieletnich w Piotrkowie Trybunalskim z 3 marca 2021 r., sygn. akt III RNs 306/20, I.K. została ustanowiona opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego D.P. . Nie budzi zatem żadnych wątpliwości, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem.
W niniejszej sprawie Sąd uznał za istotne dla oceny legalności zaskarżonej decyzji rozstrzygnięcie kwestii, czy orzekające w sprawie organy administracji, w prawidłowy sposób oceniły, że skarżąca nie spełnia wymogu osoby niepodejmującej/rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Tym samym Sąd uznał za konieczne dokonanie w tym kontekście oceny, czy w oparciu o zgromadzony w kontrolowanej sprawie materiał dowodowy prawidłowo przyjęto, nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem opieką nad niepełnosprawną bratem.
Niewątpliwie ustalenia powyższego związku powinno odbywać się z zachowaniem podstawowych zasad kodeksu postępowania administracyjnego kształtujących postępowanie dowodowe w sprawie. Organ odwoławczy nie może przy tym zapominać, że w postępowaniu odwoławczym obowiązują te same zasady co w postępowaniu przed organem I instancji, w zakresie zebrania całego materiału dowodowego i jego pełnej prawidłowej oceny (art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 15 k.p.a.), uwzględniającej znaczenie i wartość dowodów dla toczącej się sprawy, wskazując, którym dowodom organ przyznał rację, a którym odmówił (art. 80 k.p.a.). Obowiązek prawidłowego rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest przy tym związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Jednakże swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze - opierać się na materiale dowodowym zebranym w sprawie, po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń, dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki i znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Natomiast uzasadnienie prawne powinno wyjaśniać podstawę prawną decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (por. np. wyrok WSA w Łodzi z dnia 2 sierpnia 2012 r., II SA/Łd 426/12 – orzeczenie dostępne w CBOSA). Organ zobowiązany jest przy tym odnieść się do zarzutów i argumentacji strony zawartych w odwołaniu. Nieodniesienie się do tych argumentów jest naruszeniem art. 7 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej w toku postępowania stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 22 października 2018 r., IV SA/Gl 384/18 – orzeczenie dostępne w CBOSA)
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji z perspektywy powyższych podstawowych zasad postępowania administracyjnego (zasad kształtujących właściwy przebieg postępowania wyjaśniającego) Sąd stwierdził, że w kontrolowanej sprawie zarówno organ I instancji, jak i Kolegium nie sprostały w pełni powyższym obowiązkom.
Przede wszystkim nie można podzielić zaprezentowanego w odpowiedzi na skargę stanowiska organu II instancji, że skoro skarżąca na etapie postępowania odwoławczego nie przedstawiła dowodu w postaci zaświadczenia z 30 września 2022 r., że D.P. od 1 października 2022 r. nie jest już uczestnikiem Warsztatów Terapii Zajęciowej w P. z uwagi na pogarszający się stan zdrowia i brak możliwości uczestnictwa, to Kolegium nie miało podstaw do uwzględnienia powyższej okoliczności. Wręcz przeciwnie. Jeżeli skarżąca powołała się na tę okoliczność w odwołaniu od decyzji organu II instancji, to skoro oświadczenie to budziło wątpliwości tego organu, jego obowiązkiem było wezwać skarżącą do przedstawienia ww. zaświadczenia. Niestety organ odwoławczy nie tylko zaniechał wezwania skarżącej do złożenia wyjaśnień w powyższym zakresie, to w uzasadnieniu swojej decyzji nawet nie ustosunkował się do tej kwestii. Dopiero w odpowiedzi na skargę Kolegium stwierdziło, że "budzi to uzasadnione wątpliwości i może sugerować, że rezygnacja z uczestnictwa brata w zajęciach warsztatu spowodowana jest z inicjatywy samej skarżącej". Jednak bez wyczerpującego wyjaśnienia tej okoliczności twierdzenie organu II instancji stanowi wyłącznie niepoparte niczym domysły.
Również twierdzenie Kolegium, że skarżąca nie przedstawiła żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej pogorszenie stanu zdrowia brata, jest zbyt daleko idące. Organ nie może bowiem kwestionować stanowiska wyspecjalizowanej jednostki, która prowadzi warsztaty terapii zajęciowej na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.). Stosownie do art. 10a ust. 1 tej ustawy warsztat oznacza wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo placówkę stwarzającą osobom niepełnosprawnym niezdolnym do podjęcia pracy możliwość rehabilitacji społecznej i zawodowej w zakresie pozyskania lub przywracania umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia. Z kolei osoby niepełnosprawne są kierowane do uczestnictwa w warsztacie - zgodnie ze wskazaniem zawartym w orzeczeniu o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności (art. 10f ust. 1 pkt 1 ww. ustawy). Natomiast kontrolę nad warsztatami przeprowadzają powiatowe centra pomocy rodzinie na podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 marca 2004 r. w sprawie warsztatów terapii zajęciowej (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2284) – art. 10b ust. 6a i ust. 7 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych. W związku z tym fakt przedstawienia przez skarżącą stosownego zaświadczenia o zaprzestaniu udziału brata skarżącej w warsztatach terapii zajęciowej jest, w ocenie Sądu, wystarczającym dowodem na wykazanie tej okoliczności.
Niezależnie od powyższego, zdaniem Sądu, organy administracji błędnie przyjęły, że w okolicznościach sprawy uzasadnione jest stwierdzenie braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad bratem a tym, że skarżąca nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nieprawidłowo bowiem uznały, że opieka nad bratem nie uniemożliwia skarżącej podjęcia aktywności zawodowej. Zdaniem Sądu, całokształt i rozmiar schorzeń, na które cierpi brat skarżącej i związany z nimi konieczny zakres opieki skarżącej, skutkuje uznaniem, że w sprawie niewątpliwie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością stałej opieki nad bratem skarżącej a tym, że skarżąca nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia.
Skarżąca zarówno w toku postępowania administracyjnego jak i w skardze do sądu wskazała, że z uwagi na schorzenie brata jej opieka nie ogranicza się wyłącznie do asekuracji przy czynnościach życia codziennego (przykładowo przy przygotowaniu posiłków czy higienie osobistej). Przypomnieć należy, że zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z 27 lipca 2016 r. D.P. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, gdzie symbol przyczyny niepełnosprawności wskazano: 02-P, czyli choroby psychiczne, w tym m.in. osoby z zaburzeniami psychotycznymi, zaburzeniami nastroju, utrwalonymi zaburzeniami lękowymi o znacznym stopniu nasilenia czy zespołami otępiennymi - § 32 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 857). Z kolei z "Historii zdrowia i choroby w części dotyczącej porad ambulatoryjnych lub wizyt domowych" z 16 września 2022 r. jako rozpoznanie choroby D.P. wpisano F06.2 – organiczne zaburzenia urojeniowe (podobne do schizofrenii) i F02.8 – otępienie w przebiegu innych chorób sklasyfikowanych gdzie indziej. Ponadto nie można zapominać, że D.P. jest całkowicie ubezwłasnowolniony, a skarżąca jest jego opiekunem prawnym. Zatem skarżąca sprawuje nie tylko opiekę, lecz wręcz nadzór nad bezpieczeństwem brata. Zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że wszystkie wykonywane przez skarżącą czynności opiekuńcze są konieczne a przy tym niezbędne, aby zapewnić jej bratu właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do wieku i orzeczonej niepełnosprawności.
Zgodzić się również należy ze stanowiskiem pełnomocnika skarżącej, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę, sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą jest zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności.
Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie podważa twierdzeń skarżącej o sprawowaniu przez nią opieki w sposób stały oraz długotrwały. Wykonywanie przez opiekuna nawet zwykłych czynności związanych z zapewnieniem podopiecznemu właściwych warunków życia (w tym załatwianie codziennych sprawunków i dbałość o dom), z zapewnieniem stabilnego stanu zdrowia podopiecznego (których szczegółowy opis strona przedstawiła w trakcie wywiadu środowiskowego i oświadczeniu dołączonym do odwołania), również stanowi opiekę nad osobą niepełnosprawną, której organy nie zdołały podważyć ustaleniami przeciwnymi.
W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3946/18 – dostępny w CBOSA). Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę pogląd ten podziela. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 359/22 – dostępny w CBOSA).
W wyroku z 16 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Po 806/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wskazał, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (orzeczenie dostępne w CBOSA).
Zdaniem Sądu uwadze organów administracji umknęła specyfika choroby, na jaką cierpi brat skarżącej. Zgodnie z Międzynarodową Statystyczną Klasyfikacją Chorób i Problemów Zdrowotnych Rewizja Dziesiąta (ICD-10), której stosowania wymaga rozporządzenie Ministra Zdrowia i z dnia 6 kwietnia 2020 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1304 ze zm.) do kategorii F06 zaliczono inne zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu i chorobą somatyczną i która obejmuje różne stany związane przyczynowo z dysfunkcją mózgu spowodowaną pierwotną chorobą mózgu, chorobami układowymi wtórnie oddziałującymi na mózg, egzogennymi substancjami toksycznymi lub hormonami, zaburzeniami wydzielania wewnętrznego lub innymi chorobami somatycznymi. Tego rodzaju schorzenia wymagają innych czynności opiekuńczych niż np. opieka nad osobą ze schorzeniami wyłącznie fizycznymi (np. sparaliżowana, leżąca). W związku z tym skarżąca sprawuje przy bracie czynności opiekuńcze, które dostosowane są do przebiegu i rodzaju jego choroby. Przypomnieć należy, że w toku postępowania ustalono, że brat skarżącej często wstaje w nocy i zapala światło. Zatem opieka sprawowana jest nie tylko w dzień, ale i w nocy. Trudno natomiast oczekiwać, aby skarżąca, która również w porze snu czuwa nad bezpieczeństwem chorego brata była w stanie w ciągu dnia funkcjonować normalnie i nie odczuwała zmęczenia. Opiekun takiej osoby całą swoją energię poświęca na czynności związane z opieką i praktycznie nie ma czasu wolnego wyłącznie dla siebie, a tym bardziej na wykonywanie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zatem fakt, że niektóre czynności opiekuńcze nie są wykonywanie codziennie nie może przesądzać o możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze. Wbrew twierdzeniom organów, ze względu na zmienny stan samopoczucia osoby ze schorzeniami, na jakie cierpi brat skarżącej, trudno jest odpowiednio zaplanować i zorganizować czynności opiekuńcze w taki sposób, aby bez większych przeszkód podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową. Charakter i intensywność czynności opiekuńczych uzależniony jest ściśle od aktualnej kondycji psychicznej podopiecznego. Nawet jeżeli część czynności opiekuńczych nie jest wykonywana każdego dnia, to i tak nie można zaprzeczyć, że opieka sprawowana stale i długotrwale.
Z tego względu nie można podzielić w niniejszej sprawie stanowiska organów administracji, że sprawowanie przez skarżącą opieki nad osobą niepełnosprawną (bratem) nie koliduje z potencjalnym podjęciem zatrudnienia. Zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały podjęte z naruszeniem art. 7 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., nieprawidłowa zaś ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego skutkowała nieprawidłowym zastosowaniem przepisów prawa materialnego, stanowiących podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Naruszenia wskazanych przepisów miały istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy, co tym samym uzasadniło uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.
Rozpoznając ponownie sprawę, organ stosownie do art. 153 p.p.s.a. uwzględni ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażone w niniejszym wyroku, biorąc przy tym pod uwagę wskazania dotyczące konieczności dokonania prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego z uwzględnieniem dokonanej przez Sąd oceny wystąpienia w sprawie związku przyczynowo-skutkowego. Swoje stanowisko w sprawie organ uzasadni zaś zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a., odnosząc się przy tym w szczególności do faktu zaprzestania przez brata skarżącej udziału w warsztatach terapii zajęciowej.
Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 wyroku.
O kosztach postępowania orzeczono w pkt 2 wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.
IB