II SA/Gl 264/25

II SA/Gl 264/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-03-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-02-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono sprzeciw od decyzji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 61, art. 104
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Agnieszka Kręcisz - Sarna (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 marca 2025 r. sprawy ze sprzeciwu K. M. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 2 stycznia 2025 r. nr SKO.IV/424/959/2024 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oddala sprzeciw.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 2 stycznia 2025 r., nr SKO.IV/424/959/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") uchyliło w całości decyzję Wójta Gminy H. (dalej "Wójt" lub "Organ I instancji") z 14 listopada 2024 r., nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej i przekazało Wójtowi sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Powyższa decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie sprawy.
Wójt decyzją z 14 listopada 2024 r. ustalił dla K. M. (dalej "Skarżąca") wysokość odpłatności za pobyt dziadka W. J. w [...] Domu Opieki [...] ul. [...], [...] (dalej "DPS"), począwszy od listopada 2023 r. do marca 2024 r. w kwocie 14,06 zł miesięcznie, od kwietnia 2024 r. do nadal w kwocie 380,17 zł w ten sposób, że opłatę za listopad 2023 r., grudzień 2023 r., styczeń 2024 r., luty 2024 r., marzec 2024 r., kwiecień 2024 r., maj 2024 r., czerwiec 2024 r., lipiec 2024 r., sierpień 2024 r., wrzesień 2024 r., październik 2024 r., listopad 2024 r. w łącznej kwocie 3 111,66 zł należy wpłacić w terminie 7 dni od dnia kiedy decyzja stanie się ostateczna. Natomiast za kolejne miesiące kwotę 380,17 zł miesięcznie należy regulować do 20 dnia każdego miesiąca. Decyzja z 14 listopada 2024 r. jest drugą decyzją Organu I instancji wydaną w rozpoznawanej sprawie, Kolegium bowiem decyzją z 5 września 2024 r. uchyliło wcześniejszą decyzję Wójta z 16 lipca 2024 r.
Podstawę prawną decyzji stanowiły przepisy art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 2d, art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 1283 z późn. zm.; dalej "u.p.s.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej "k.p.a.").
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że ponownie przeprowadzono postępowanie wyjaśniające zgodnie z wytycznymi Kolegium. Z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika, że sytuacja materialna i majątkowa dziadka Skarżącej nie uległa zmianie i nie ma wpływu na kwotę odpłatności osób zobowiązanych. Koszt utrzymania mieszkańca w DPS od marca 2023 r. do stycznia 2024 r. wynosił 5 375,72 zł miesięcznie. Gmina H. po uwzględnieniu odpłatności wnoszonej przez mieszkańca domu poniosła odpłatność za jego pobyt w DPS za listopad 2023 r. w wysokości 858,28 zł, za grudzień 2023 r. w wysokości 2 860,92 zł, za styczeń 2024 r. w wysokości 2 860,92 zł. Koszt utrzymania mieszkańca w DPS od 1 lutego 2024 r. wynosi 6 164,86 zł miesięcznie. Odpłatność Gminy H. po uwzględnieniu odpłatności wnoszonej przez mieszkańca domu od 1 lutego 2024 r. do 31 marca 2024 r. wynosi 3 650,06 zł miesięcznie, natomiast od 1 kwietnia 2024 r. wynosi 3 421,57 zł.
Na podstawie zebranej dokumentacji ustalono, że zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt W. J. w okresie od listopada 2023 r. do marca 2024 r. jest ośmioro pełnoletnich osób (czworo dzieci i czworo wnuków), natomiast od kwietnia 2024 r. dziewięcioro pełnoletnich osób (czworo dzieci i pięcioro wnuków). Wśród dzieci ustaloną odpłatność za pobyt ojca mają cztery osoby, z czego jedna osoba została zwolniona z odpłatności. Wśród pełnoletnich wnuków ustaloną odpłatność mają dwie osoby, a u pozostałych osób nie udało się ustalić miejsca ich pobytu, jednak zostały one uwzględnione w obliczeniach wysokości odpłatności przypadającej na zstępnych. Odpłatność jaka została ustalona Skarżącej wynika z podziału odpłatności jaką poniosła gmina na 8 osób w okresie od listopada 2023 r. do marca 2024 r., natomiast na 9 osób od kwietnia 2024 r.
Na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego ze Skarżącą ustalono, że Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Łączny dochód netto w rodzinie Skarżącej w marcu 2024 r. wyniósł 5.913,73 zł. Dochód na osobę w rodzinie w marcu 2024 r. wyniósł 2.956,87 zł i przekroczył 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie o 1.156,87 zł. Skarżąca odmówiła podpisania umowy dotyczącej wniesienia opłaty za pobyt dziadka w DPS.
W odwołaniu od decyzji Skarżąca wskazała, że w jej ocenie decyzja jest nieprawidłowa. Dziadek przez cały czas traktował ją w sposób lekceważący, gorzej od pozostałych wnuków. Ponadto w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego traktował ojca Skarżącej. Dziadek został całkowicie ubezwłasnowolniony, a jego opiekunem prawnym jest syn W.J., który zamieszkuje w majątku dziadka i nim w całości dysponuje. W odczuciu Skarżącej jest on przede wszystkim zobowiązany do zapewnienia dziadkowi godnych warunków bytu, w tym pokrywania kosztów jego pobytu w DPS. Skarżąca wniosła o zwolnienie jej w całości z jakichkolwiek opłat za pobyt dziadka w DPS.
Kolegium, po rozpatrzeniu odwołania, działając na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. zaskarżoną obecnie decyzją uchyliło decyzję Organu I instancji w całości i przekazało temu organowi sprawę do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu decyzji Organ odwoławczy wskazał, że w aktualnym stanie prawnym strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustalającej ich wysokość. Nie ma zatem podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłaty został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty. W toku ponownego rozpatrzenia sprawy, Organ I instancji powinien rozpatrzyć zawarty w odwołaniu wniosek Skarżącej o zwolnienie z opłaty za pobyt dziadka w DPS, po czym wydać właściwą decyzję.
Skarżąca złożyła sprzeciw od decyzji Kolegium wskazując, że sprawa nie została rozpatrzona w sposób rzetelny i naruszono art. 64 ust. 2 i ust. 7 u.p.s. – nie zastosowano przesłanek umożliwiających odstąpienie od ponoszenia przez Skarżącą kosztów pobytu dziadka w DPS i zaakceptowano stanowisko sformułowane w decyzji Organu I instancji. Skarżąca podkreśliła, że jej wniosek o zwolnienie z odpłatności nie został rozpatrzony przez Kolegium.
Kolegium w odpowiedzi na sprzeciw wniosło o jego oddalenie. Wnosząc o oddalenie sprzeciwu Kolegium podtrzymało swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 2a w zw. z art. 64a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne orzekają w sprawach sprzeciwów od decyzji wydanych na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. Stosownie do art. 64e p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od decyzji, sąd ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 k.p.a. Sąd, uwzględniając sprzeciw od decyzji uchyla decyzję w całości, jeżeli stwierdzi naruszenie art. 138 § 2 k.p.a. (art. 151a § 1 p.p.s.a.). Natomiast w przypadku nieuwzględnienia sprzeciwu od decyzji, sąd oddala sprzeciw (art. 151a § 2 p.p.s.a.).
Sprzeciw w niniejszej sprawie został rozpoznany przez Sąd na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 64d § 1 p.p.s.a.
Następnie należy wyjaśnić, że sprzeciw służy wyłącznie do zbadania prawidłowości zastosowania przez organ odwoławczy ustawowych przesłanek uchylenia decyzji wydanej na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. Zakres rozpoznania sprawy ze sprzeciwu od decyzji został zatem ograniczony. Sąd kontroluje jedynie, czy zasadnie organ drugiej instancji uznał, że zaistniały przesłanki do uchylenia decyzji organu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia temu organowi. Sąd kontroluje wyłącznie okoliczności, które legły u podstaw wydania przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia w trybie art. 138 § 2 k.p.a.
Stosownie zaś do art. 138 § 2 k.p.a. przesłankami dopuszczalności uchylenia decyzji organu pierwszej instancji i przekazania temu organowi sprawy do ponownego rozpatrzenia są naruszenie przez organ pierwszej instancji przepisów postępowania oraz – stanowiące konsekwencję tego naruszenia – zaniechanie wyjaśnienia przez ten organ okoliczności faktycznych sprawy w stopniu mającym wpływ na jej rozstrzygnięcie.
Wobec tego decyzja kasacyjna jest wydawana wówczas, gdy organ pierwszej instancji albo w ogóle nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego albo przeprowadzone postępowanie wyjaśniające jest niewystarczające do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy i jednocześnie brak jest podstaw do zastosowania przez organ odwoławczy przepisu art. 136 k.p.a., tj. przeprowadzenia przez organ odwoławczy dodatkowego postępowania dowodowego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 stycznia 2010 r., I OSK 943/09, opubl. w internetowej bazie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA").
Zakres postępowania wyjaśniającego determinują przepisy stanowiące podstawę rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie. W świetle zatem art. 138 § 2 k.p.a. konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy, mający istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, sąd powinien oceniać przez pryzmat przepisów prawa materialnego, które mogą mieć zastosowanie w danej sprawie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 24 sierpnia 2021 r., II OSK 1484/21, 13 lutego 2019 r., II OSK 132/19; 26 listopada 2019 r., II OSK 3311/19 – opubl. w CBOSA).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji według kryteriów określonych w art. 64e p.p.s.a. Sąd doszedł do przekonania, że Organ odwoławczy w sposób prawidłowy zastosował art. 138 § 2 k.p.a.
Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny (art. 60 ust. 1 u.p.s.). Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przy czym osoby określone w pkt 2 i 3 i gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Przyjęta w opisywanym przepisie zasada kolejności oznacza, że w przypadku, gdy pensjonariusz domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek taki spoczywa po pierwsze na małżonku, w następnej zaś kolejności na zstępnych, w dalszej na wstępnych. W ostatniej kolejności opłaty ponosi gmina.
Następnie należy wskazać, że stosownie do art. 103 ust. 2 u.p.s. wysokość opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej może zostać ustalona w drodze umowy, zawartej pomiędzy kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo dyrektorem centrum usług społecznych z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi, przy uwzględnieniu wysokości dochodów i możliwości tych ostatnich. Natomiast w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane zawarcia przedmiotowej umowy wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ustala organ w decyzji administracyjnej.
Od zasady odpłatności przewidzianej w art. 60 ust. 1 u.p.s. przewidziano wyjątki w przepisach art. 64, art. 64a i art. 64 b u.p.s.
Stosownie do art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli zachodzą okoliczności wskazane w punktach 1 do 7 ww. przepisu. Z regulacji tej wynika, że wniosek o zwolnienie z opłaty może złożyć nie tylko strona już uiszczająca opłatę, ale także strona, która z mocy ustawy jest zobowiązana do ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej,
Obecnie zatem istnieje możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile strona złoży stosowny wniosek w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 11 stycznia 2023 r., I OSK 318/22; 12 lipca 2023 r., I OSK 1588/22 – opubl. w CBOSA).
Postępowanie w sprawie zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jest postępowaniem wszczynanym na wniosek osoby wnoszącej opłatę lub osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Przy czym zwolnienie przewidziane w art. 64 u.p.s. ma charakter fakultatywny i uznaniowy co oznacza, że nawet zaistnienie okoliczności uzasadniających zwolnienie z opłaty nie obliguje organu do uwzględnienia wniosku strony w tym przedmiocie, a tym bardziej do zastosowania zwolnienia w pełnym zakresie.
Wobec powyższego należy przyjąć, że Skarżąca w toku postępowania o ustalenie opłaty za pobyt dziadka w DPS była uprawniona do ubiegania się o zwolnienie z opłaty. Skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie jej z opłaty w odwołaniu od decyzji z 14 listopada 2024 r.
Rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej na podstawie art. 64 u.p.s. wymaga przeprowadzenia rzetelnego postępowania wyjaśniającego. Organ obowiązany jest zbadać sytuację rodzinną, osobistą i majątkową podmiotu ubiegającego się o zwolnienie w kontekście przesłanek wskazanych w art. 64 u.p.s., ale może uwzględnić także inne okoliczności niż wskazane w przepisie, uznając je za szczególnie uzasadnione. Dlatego też, podejmowanie decyzji w granicach wyznaczonych art. 64 u.p.s. musi poprzedzać dogłębna analiza stanu faktycznego oraz uwzględnienie wartości chronionych przez porządek prawny i przy rozważaniu wszystkich okoliczności podniesionych przez osobę wnioskującą o zwolnienie, co z kolei winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętych decyzji. W tym zakresie konieczne jest więc przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 20 lutego 2025 r., II SA/Sz 688/24, opubl. w CBOSA).
Gdyby Kolegium przystąpiło do rozstrzygania kwestii zwolnienia Skarżącej z odpłatności za pobyt dziadka w DPS, stosując tryb postępowania z art. 64 u.p.s., czyniłoby to po raz pierwszy – a zatem z naruszeniem zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Przeprowadzenie tego rodzaju postępowania nie mieści się w dyspozycji art. 136 § 2 k.p.a. Wynikające z tego przepisu uprawnienie organu odwoławczego nie może stanowić instrumentu mającego uzupełniać materiał dowodowy z naruszeniem zasady dwuinstancyjności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 8 września 2023 r., III SA/Kr 1279/23, opubl. w CBOSA). Właściwe zachowanie zasady dwuinstancyjności postępowania wymaga nie tylko podjęcia dwóch kolejnych rozstrzygnięć przez stosowne organy, ale konieczne jest aby rozstrzygnięcia te zapadły w wyniku przeprowadzenia przez każdy z tych organów postępowania merytorycznego, tak aby dwukrotnie oceniano dowody i przeanalizowano wszystkie istotne okoliczności sprawy.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151a § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.