II SA/Gd 47/23

II SA/Gd 47/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-07-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Diana Trzcińska /przewodniczący sprawozdawca/
Jolanta Górska
Sławomir Kozik
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędzia NSA Sławomir Kozik po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2023 r. w Gdańsku w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 listopada 2022 r., nr SKO Gd/3533/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
J. L., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 28 listopada 2022 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę wniesiono w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z 25 maja 2022 r. Prezydent Miasta Gdańska odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, A. L. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką, zakres sprawowanej opieki, datę powstania niepełnosprawności, aktywną działalność gospodarczą, a także z uwagi na fakt, że są inne osoby zobowiązane do alimentacji, należało odmówić wnioskowanego świadczenia.
Po rozpoznaniu wniesionego odwołania decyzją z 28 listopada 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium nie podzieliło stanowiska organ I instancji w zakresie dotyczącym zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), organ odwoławczy przychylił się bowiem do stanowiska sądów administracyjnych w tym zakresie. Jako przesłankę odmowy świadczenia Kolegium uznało natomiast brak spełnienia warunku z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. brak rezygnacji z aktywności zawodowej. Organ odwoławczy wskazał także, że czynnościami wykonywanymi przez skarżącą są: sprzątanie, gotowanie, załatwianie spraw urzędowych, wizyty lekarskie, dbanie o higienę osobistą, podawanie leków. Kolegium uznało zatem, że nie jest to opieka całodobowa, bezpośrednio związana z osobą matki. Nadto skarżąca jest właścicielką gospodarstwa rolnego i podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Zdaniem organu odwoławczego skarżąca jest dalej aktywna zawodowo i prowadzi gospodarstwo rolne, co organ potwierdził na podstawie danych na stronie internetowej, a to oznacza, że nie zrezygnowała z aktywności zawodowej.
W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono:
1. Naruszenie prawa materialnego, mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
a) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.:
– zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a opieką sprawowaną przez nią nad matką, podczas gdy związek taki istnieje;
– zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki nie wypełnia dyspozycji przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., podczas gdy w rozumieniu tego przepisu osoba niepełnosprawna wymaga opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej;
b) niezastosowanie normy art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r., poprzez nieoparte na materiale dowodowym twierdzenie, że skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym;
2. Naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką.
Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zobowiązanie organu do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu.
W uzasadnieniu skargi przytoczono szereg orzeczeń sądów administracyjnych. Podkreślono, że skarżąca oświadczyła, iż zaprzestała prowadzenia gospodarstwa z dniem 1 marca 2022 r. (wniosek o świadczenie pielęgnacyjne cz. III). Opieka nad matką zajmuje jej znaczną część dnia, o czym świadczy – jak wskazał organ w uzasadnieniu skarżonej decyzji – że matka porusza się "z pomocą skarżącej i nie może pozostawać w domu sama. Powyższe świadczy o stałej, permanentnej opiece". Strona skarżąca wyjaśniła także, że oprócz wykonywania wszelkich czynności względem matki pozostaje w stałej dyspozycji względem podopiecznej, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień jak i w nocy. Nadto organy obu instancji nie kwestionują, że skarżąca opiekuje się matką, w ocenie zaś skarżącej zakres tej opieki jest stały i długotrwały.
Strona skarżąca nie zgodziła się przy tym ze stwierdzeniem przez Kolegium, że nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazała, że przesłanka prowadzenia gospodarstwa nie opiera się o domniemanie jego prowadzenia, wynikające z opłacania składek KRUS, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Środkiem dowodowym w tym zakresie jest zaś oświadczenie z art. 17b ust. 2 u.ś.r. o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa i wykonywania w nim pracy, które skarżąca złożyła, pod rygorem odpowiedzialności karnej. Nadto, jak wskazuje orzecznictwo, samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie. W ocenie strony skarżącej fakt skutecznego złożenia oświadczenia nie jest przez Kolegium kwestionowany, a żaden z przeprowadzonych w toku postępowania dowodów nie zaprzecza jego treści. Zdaniem skarżącej ustalenia faktyczne przeprowadzone w drodze wywiadu środowiskowego, w pełni potwierdzają fakt jej pełnego zaangażowania w opiekę nad matką i wynikającą z niego konieczność całkowitego wyłączenia się z prac gospodarskich. Nadto złożone oświadczenie stanowi podstawę do wyłączenia jej przez KRUS z ubezpieczenia społecznego rolników.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 615) – zwanej dalej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie natomiast z art. 17b ust. 1 u.ś.r.: w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Z ust. 2 art. 17b u.ś.r. wynika, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić należy, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest zakres opieki świadczonej przez skarżącą wobec swojej matki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w kontekście tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.
Powołany wyżej przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być rozumiana jako opieka całodobowa. Niemniej, dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). Jak wskazał NSA w wyroku z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 u.s.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym. Stała opieka powinna być rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę i nie utożsamia sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą z koniecznością zamieszkiwania z tą osobą (por. m.in. wyroki WSA w Olsztynie z 3 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 128/22 i WSA w Gliwicach z 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 497/21, CBOSA). Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (por. wyrok NSA z 7 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 4023/18, CBOSA).
W sprawie nie jest sporne, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki oraz, że matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Poza sporem pozostaje spełnienie przesłanek wynikających z art. 17b u.ś.r. Z akt postępowania wynika, że matka skarżącej jest wdową, ma trzy córki, a opiekę nad nią deklaruje jedna z jej córek J.L.
Pracownik socjalny podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 22 marca 2022 r. ustalił, że matka skarżącej choruje przewlekle, leczy się kardiologicznie, onkologicznie, hemetologicznie i neurologicznie (w złożonych wyjaśnieniach skarżąca uzupełniła, że matka przyjmuje hormony i jest także pod opieką endokrynologa i okulisty oraz nie jest w stanie samodzielnie skorzystać z toalety). Matka skarżącej niedosłyszy, porusza się przy pomocy rodziny lub balkonika i korzysta z pampersów. Posiada własny pokój z dostępem do łazienki. Matka skarżącej pozostaje w domu sama nie dłużej niż godzinę. Skarżąca w ramach opieki nad matką: przygotowuje posiłki, podaje leki, dba o higienę osobistą i pomieszczeń, załatwia sprawy urzędowe i zamawia wizyty lekarskie (w złożonych wyjaśnieniach skarżąca uzupełniła, że pomaga matce przy kąpieli i masażach, sprząta, pierze i jest obecna podczas wizyt lekarskich, a także opłaca rachunki). Sporadycznie w opiece nad matką skarżącej pomagają jej dorosłe wnuki.
Istotne natomiast w kontekście analizy spornej pozytywnej przesłanki przyznania analizowanego świadczenia, tj. w zakresie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad matką jest, wynikające z części III wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 marca 2022 r. Dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. jest oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20, CBOSA). Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej.
Z akt postępowania administracyjnego wynika, że skarżąca prowadziła gospodarstwo, a następnie złożyła oświadczenie o zaprzestaniu jego prowadzenia. Składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca oświadczyła bowiem, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie od 1 marca 2022 r. Z dokonanej przez organ I instancji weryfikacji w systemach informatycznych wynika, że J. L. figuruje w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej jako aktywnie prowadząca działalność gospodarczą (k. 57 i 61 akt postępowania) pod firmą J. C. Stałe miejsce wykonywania działalności wskazano w [...], dodatkowe [...]. Nadto ze złożonych w toku postępowania wyjaśnień wynika natomiast, że skarżąca nie dysponuje dokumentem potwierdzającym jej wyrejestrowanie. Z kolei, weryfikując dane o ubezpieczeniu zdrowotnym stwierdzono, że skarżąca figuruje w bazie KRUS (k. 65). Z pozyskanego w dalszej kolejności zaświadczenia KRUS wynika natomiast, że jest ona w dalszym ciągu ubezpieczona jako rolnik. Skarżąca przedłożyła także do akt postępowania kopię umowy użyczenia, zgodnie z którą w dniu 15 listopada 2021 r. oddała D. C. na czas nieokreślony do bezpłatnego użytkowania 5,5 ha sadu oraz 2,38 ha ziemi rolnej.
Oceniając powyższe okoliczności w kontekście realizacji warunku rezygnacji z aktywności zawodowej, w tym przypadku z prowadzenia gospodarstwa rolnego wskazać należy, że Sąd w składzie orzekającym podziela pogląd orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, że konsekwencją złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna być utrata statusu do ubezpieczenia społecznego rolników i zastosowanie mechanizmów wprowadzonych znowelizowanymi ustawami o systemie ubezpieczenia społecznego i o ubezpieczeniu społecznym rolników (za wyrok NSA z dnia 30 października 2020 r. I OSK 1273/20). Jak zatem wskazał NSA niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników nie stanowi dowodu potwierdzającego zaistnienie tego stanu faktycznego, lecz jest jedynie jego następstwem.
Sąd przychyla się także do stanowiska skargi, znajdującego potwierdzenie w orzecznictwie, że samo posiadanie lub własność gospodarstwa rolnego nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się to z wykonywaniem w nim określonej działalności rolniczej (za: wyrok WSA w Gdańsku z 1 kwietnia 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1190/21, CBOSA). W ocenie Sądu w konsekwencji, Kolegium nie zdołało w toku postępowania podważyć oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa. Za nie wystarczający uznać należy przy tym załączony do akt postępowania organu II instancji wydruk ze strony internetowej www.firma.egospodarka.pl. W przypadku wątpliwości, Kolegium miało przy tym możliwość chociażby pozyskania danych z ewidencji krajowych producentów rolnych.
W tym miejscu przywołać należy pogląd orzecznictwa, że dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Wpis do ewidencji oznacza bowiem stałą gotowość do ubiegania się o płatności bezpośrednie, które może uzyskać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne. Zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Figurowanie w ewidencji producentów rolnych jest więc jednym z elementów koniecznych do przyjęcia, że mamy do czynienia z rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne (za: wyrok WSA w Kielcach z 30 maja 2023 r. II SA/Ke 260/23).
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności uznać należy, że przedwcześnie Kolegium zakwestionowało oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym. Natomiast, niezależnie od powyższego, organy nie zweryfikowały prawidłowo, biorąc pod uwagę treść wpisu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, z którego wynika, status skarżącej jako przedsiębiorcy – aktywny, czy skarżąca nie jest czynnym przedsiębiorcą, co również dyskwalifikowałoby możliwość przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Brak jest oceny tego elementu stanu faktycznego, co oznacza, że tym samym organy uchybiły przepisom art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a.
Powyższe uchybienia pozostają jednak bez wpływu na rozstrzygnięcie, gdyż w ocenie Sądu, nawet stwierdzenie, że skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie oznacza automatycznie, że zachodzi przesłanka, będąca przedmiotem sporu.
Zdaniem Sądu na gruncie niniejszej sprawy zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącej podjęcia pracy zarobkowej, rozumianej w realiach niniejszej sprawy jako kontynuacja pracy w gospodarstwie rolnym. W ocenie Sądu wykonywane przez skarżącą czynności nie kolidują z możliwością pracy w gospodarstwie rolnym. Na gruncie niniejszej sprawy nie została zatem spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślenia bowiem wymaga, że podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z pracy w gospodarstwie w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 w zw. z 17b ust. 1 u.ś.r.). Ocena, czy istnieje bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad osobą niepełnosprawną powinna przy tym uwzględniać również okoliczność, że w przypadku prowadzenia gospodarstwa rolnego istnieje większa możliwość elastycznego planowania pracy i dostosowania jej do opieki nad osobą niepełnosprawną, niż w przypadku umowy o pracę. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnienia zatem wymaga specyficzny charakter pracy w gospodarstwie rolnym. Świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane bowiem za rzeczywisty brak możliwości realizowania aktywności zawodowej przez opiekuna (np. prowadzenia gospodarstwa rolnego) - wynikający właśnie z konieczności zapewnienia opieki osobie jej wymagającej. Świadczenie ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy uwarunkowaną koniecznością opieki (troski) nad bliską osobą, która jej wymaga.
Orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych. W tym też aspekcie rację należy przyznać skarżącej, wskazującej na taką funkcję orzeczenia. Wiążący charakter orzeczenia o niepełnosprawności nie przesądza jednak, jakiego rodzaju czynności w konkretnych okolicznościach wykonuje osoba sprawująca opiekę w stosunku do podopiecznego oraz jakich czynności ta ostatnia osoba wymaga ze względu na swój stan i czy faktycznie wymagają one rezygnacji z aktywności zawodowej. Rolą organów administracyjnych w takiej sytuacji jest zatem ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, a wymuszającym jednocześnie rezygnację z wykonywania pracy zawodowej. Wymagało to ustalenia zindywidualizowanych i konkretnych okoliczności niniejszej sprawy, które pozwoliłyby na zweryfikowanie istnienia rzeczywistego związku pomiędzy biernością zawodową skarżącej a sposobem zaspakajania potrzeb opiekuńczych w stosunku do matki. Samo bowiem posiadanie orzeczenia nie przesądza, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, sprawuje opiekę w sposób wykluczający go z jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym kontekście, jak wskazał NSA w uchwale 7 sędziów z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12 (ONSAiWSA 2013/3/40, Lex nr 1230181), w odniesieniu do pracy rolnik uwzględnić należy, że rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. Należy przy tym zauważyć, że na przykład praca świadczona w ramach stosunku pracy jest pracą wykonywaną na rzecz osoby trzeciej i pod jej kierownictwem (art. 22 Kodeksu pracy). Charakteryzuje ją nie tylko podporządkowanie ekonomiczne, ale i organizacyjne. Oznacza to obowiązek pozostawania w wyznaczonym czasie w dyspozycji pracodawcy w miejscu wykonywania pracy lub w innym miejscu wskazanym przez niego (art. 128 Kodeksu pracy). Pracodawcy przysługuje kompetencja do wydawania wiążących pracownika poleceń dotyczących sposobu, miejsca i czasu wykonywania pracy (art. 100 § 1 Kodeksu pracy). On wydaje regulamin pracy określający porządek pracy w zakładzie (art. 104 Kodeksu pracy), którego przestrzeganie stanowi jeden z podstawowych obowiązków pracownika (art. 100 § 2 pkt 2 Kodeksu pracy; por. wyrok SN z dnia 7 listopada 2001 r. sygn. akt II UKN 567/00, OSNP 2003, nr 14, poz. 341).
Sąd w składzie orzekającym podziela powyższe wskazania w zakresie charakteru pracy rolnika, uznając je za aktualne. W rezultacie, zdaniem Sądu, będąc rolnikiem skarżąca ma możliwość zmiany organizacji pracy w gospodarstwie lub nawet zmniejszenia jej zakresu, a przede wszystkim – dostosowania w taki sposób, by w opisanych wyżej realiach dotyczących zakresu i częstotliwości czynności opiekuńczych wobec matki – pogodzić ich wykonywanie z pracą w gospodarstwie rolnym. Na uwagę zasługuje także, że skarżąca w toku postępowania przed organami administracji dwukrotnie uzupełniała czynności opiekuńcze wskazane w wywiadzie z 22 marca 2022 r. Najpierw uzupełnienia dokonano w wyjaśnieniach z 1 kwietnia 2022 r., następnie w odwołaniu od decyzji organu I instancji, w którym skarżąca podała informację o pomocy niepełnosprawnej matce w zmianie pampersów. W ocenie Sądu kolejne rozszerzenie zakresu deklarowanych czynności miało jedynie na celu uzyskanie wnioskowanego świadczenia.
Przypomnieć przy tym należy, że zakres tych czynności, które skarżąca wykonuje, opiekując się matką, nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym. Z akt wynika, że matka skarżącej jest osobą niedosłyszącą, porusza się przy pomocy członków rodziny lub balkonika. Skarżąca sprawuje wobec niej opiekę, gotując, sprzątając, załatwiając sprawy urzędowe i wizyty lekarskie, dbając o higienę i podając leki. W zebranym materiale dowodowym nie znajduje przy tym potwierdzenia złożone w toku wywiadu oświadczenie skarżącej, że nie może zostawić matki bez opieki (maksymalnie na godzinę w trakcie dnia) i że zajmuje się matką przez całą dobę. Tym samym konieczność opieki nad matką nie stanowiła jedynej przyczyny zaprzestania pracy rolniczej, a zdaniem Sądu – biorąc pod uwagę opisane przez skarżącą czynności wykonywane w ramach opieki nad niepełnosprawną – możliwe jest jej ich pogodzenie z pracą w gospodarstwie, oczywiście uwzględniając konieczność właściwej organizacji i potrzebę dostosowania do specyfiki potrzeb matki .
Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bowiem bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie i wyłącznie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną oraz że nie ma żadnej możliwości by te dwie kwestie pogodzić. W postępowaniu prowadzonym w przedmiocie ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego organ administracji winien ustalić, czy starający się o świadczenie opiekun (wnioskodawca) jest zdolny do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. w realiach tej sprawy, musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia (lub zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego) przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły.
Zdaniem Sądu na gruncie niniejszej sprawy brak jest związku-przyczynowo skutkowego pomiędzy koniecznością opieki nad matką a rezygnacją przez skarżącą z prowadzenia gospodarstwa lub pracy w gospodarstwie. W rezultacie organy administracji ostatecznie słusznie odmówiły skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, co uczyniła w skardze, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.