II SA/Lu 860/24

II SA/Lu 860/24 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2025-03-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Bartłomiej Pastucha /sprawozdawca/
Jerzy Parchomiuk
Joanna Cylc-Malec /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 8 ust. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Agata Jakimiuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2025 r. sprawy ze skargi A. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 13 września 2024 r., znak:SKO.41/2162/OS/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Lublin z dnia 11 marca 2024 r., znak: MOPR.D-OZ.4611.8917.3.202.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 13 września 2024 r. znak: SKO.41/2162/OS/2024, po rozpatrzeniu odwołania A. Ł. (dalej także jako "wnioskodawczyni", strona" lub "skarżąca"), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej jako "k.p.a.") oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm., dalej jako "u.p.o.u.a."), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lublin z dnia 11 marca 2024 r. nr MOPR.D- OZ.4611.8917.3.2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Stan sprawy przedstawia się następująco:
Wnioskiem z dnia 3 maja 2022 r. strona zwróciła się do Prezydenta Miasta Lublin (Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Lublinie) o umorzenie "zaległości alimentacyjnych", powołując się na trudną sytuację dochodową i rodzinną. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że postanowieniem z dnia 1 października 2019 r. Sąd Okręgowy w L., w toku postępowania o rozwód, udzielił zabezpieczenia roszczenia alimentacyjnego poprzez zobowiązanie wnioskodawczyni do płacenia tytułem alimentów kwot po [...] zł na każde z trójki jej dzieci (D. Ł., S. Ł. i W. Ł.). Strona z nałożonego obowiązku wywiązywała się jedynie na początku, gdy posiadała środki uzyskane ze sprzedaży mieszkania. Od 2019 r. nie ma jednak stałej pracy, utrzymywała się z wynagrodzenia za staż i z tytułu umowy zlecenia. Dochód ten, w wysokości ok [...] zł miesięcznie, nie wystarczał na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych. Strona zaznaczyła, że poszukiwała pracy, lecz bezskutecznie. Od 17 stycznia 2022 r. Sąd wyrokiem rozwodowym przyznał wnioskodawczyni opiekę nad dziećmi i zasądził od ich ojca G. Ł. alimenty w wysokości po [...] zł na każde dziecko. Strona nadal jednak poszukuje stałej pracy i nie posiada środków na uregulowanie "zaległych alimentów". Z alimentów otrzymywanych od ojca dzieci pokrywa czynsz najmu mieszkania, natomiast pozostałą kwotę przeznacza na żywność dla siebie i dzieci.
Decyzją z dnia 5 lipca 2022 r. Prezydent Miasta Lublin odmówił stronie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionych: D. Ł., S. Ł. i W. Ł., w łącznej wysokości [...] zł, na którą składa się należność główna w kwocie [...]zł oraz ustawowe odsetki za opóźnienie wynoszące na dzień wydania decyzji [...] zł.
Na skutek odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 29 grudnia 2023 r. uchyliło w całości decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ. W uzasadnieniu Kolegium wytknęło, że stronie nie doręczono prawidłowo wezwania organu pierwszej instancji z dnia 13 maja 2022 r., wskutek czego nie złożyła ona odpowiednich dokumentów. Ponadto organ odwoławczy wskazał na konieczność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ustalającego aktualną sytuację dochodową, zdrowotną i rodzinną wnioskodawczyni.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ pierwszej instancji decyzją z dnia 11 marca 2024 r. odmówił stronie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionych: D. Ł., S. Ł. i W. Ł., w łącznej wysokości [...] zł, na którą składa się należność główna w kwocie [...]zł oraz ustawowe odsetki za opóźnienie wynoszące na dzień wydania decyzji [...] zł.
W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał, że pismem z dnia 22 stycznia 2024 r. ponownie wezwał stronę do złożenia dodatkowych wyjaśnień oraz przedłożenia dokumentów potwierdzających jej aktualną sytuacje dochodową, zdrowotną i rodzinną. Ponadto uzupełnił materiał dowodowy o aktualny wywiad środowiskowy z dnia 14 listopada 2023 r., a także kopie decyzji przyznających stronie świadczenia z pomocy społecznej i kopię wywiadu środowiskowego z dnia 12 sierpnia 2023 r. Dodatkowo w dniu 19 lutego 2024 r. do MOPR w Lublinie wypłynęło szereg dokumentów nadesłanych przez stronę, dotyczących sytuacji bytowej, finansowej i zdrowotnej jej rodziny. W wyniku analizy zgromadzonego materiału organ ustalił, że strona jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Miejskim Urzędzie Pracy [...] od dnia 3 sierpnia 2023 r. bez prawa do zasiłku. Jej łączny dochód w okresie od 1 maja 2022 r. do 22 stycznia 2024 r. wyniósł [...] zł, natomiast miesięczny dochód przypadający na jedną osobę pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym w okresie od 1 maja 2022 r. do 22 stycznia 2024 r. wynosił [...] zł. Z przeprowadzonego w dniu 14 listopada 2023 r. wywiadu środowiskowego wynika natomiast, że łączna wysokość dochodu rodziny wynosi [...] zł, a zatem dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wynosi [...] zł. Strona figuruje jako osoba korzystająca ze świadczeń pomocy społecznej – w okresie od września do listopada 2023 r. pobrała świadczenie pieniężne w formie zasiłku celowego na zakup posiłku lub żywności w ramach wieloletniego rządowego programu "Posiłek w szkole i w domu" na lata 2019-2023, w kwotach po [...] zł we wrześniu i w października 2023 r. oraz w kwocie [...]zł w listopadzie 2023 r.
W wyniku przeprowadzonego w dniu 14 listopada 2023 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego ustalono ponadto, że wnioskodawczyni wynajmuje mieszkanie składające się z 2 pokoi, kuchni, toalety i łazienki, w którym zamieszkuje oraz prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z dziećmi. Matka strony mieszka poza granicami kraju, wspiera córkę finansowo w kwotach po [...] zł miesięcznie. Strona otrzymuje też alimenty na dzieci w kwotach po [...] zł miesięcznie na każde z nich. Z oświadczenia strony wynika, że ponosi następujące miesięczne koszty utrzymania: wynajem mieszkania - [...] zł, opłaty za telefon - [...] ł, opłaty za leki – [...] zł, koszty paliwa – [...] zł, opłaty za przedszkole – [...] zł, opłaty za obiady w szkole - ok. [...] zł, opłaty za zajęcia sportowe – [...] zł, opłaty za zajęcia taneczne – [...] zł, koszty leczenia ortodontycznego syna D. – [...] zł co 1,5 miesiąca, koszty związane z utrzymaniem samochodu – [...] zł, koszty atrakcji w ramach szkolnych zajęć - ok. [...] zł.
Organ wskazał, że podczas wywiadu strona nie zgłaszała żadnych problemów zdrowotnych w rodzinie, natomiast z jej oświadczenia z dnia 19 lutego 2024 r. wynika, iż wnioskodawczyni cierpi na zespół stresu pourazowego i objęta jest terapią psychologiczną. Również jej dzieci objęte są terapią psychologiczną i ich uczestnictwo w dodatkowych zajęciach sportowych zalecone jest przez psychologa.
Organ pierwszej instancji podkreślił, że działając w ramach uznania administracyjnego ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Biorąc pod uwagę ustalone okoliczności i zgromadzone dowody, organ stwierdził, że nie znajduje podstaw do umorzenia stronie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ podkreślił, że samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź tez nieuzyskiwanie dochodów, nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Zdaniem organu pierwszej instancji, jakkolwiek sytuacja materialna strony jest trudna, tym niemniej nie uzasadnia ona zastosowania najdalej idącej ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w postaci ich umorzenia. Wskazane przez stronę okoliczności nie czynią jej sytuacji wyjątkową ani nie mogą stawiać jej w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych.
Nie zgadzając się z powyższą decyzją, skarżąca wniosła od niej odwołanie, w treści którego zwróciła się o ponowne rozpatrzenie jej wniosku przy uwzględnieniu wyjaśnień i nowych okoliczności, które nie zostały uwzględnione w analizie dotyczącej faktycznego stanu jej sytuacji życiowej. W uzasadnieniu odwołania skarżąca opisała okoliczności dotyczące powstania jej długu z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wyjaśniła, że jej sytuacja finansowa od czasu, gdy rozpoczęły się procesy sądowe z jej byłym mężem, jest dramatyczna. Oddanie pod jego opiekę trójki ich dzieci skutkowało pogorszeniem stanu zdrowia psychicznego skarżącej, co przełożyło się na brak możliwości pracy. Skarżąca wskazała, że jej były mąż znęcał się nad rodziną fizycznie i psychicznie ("dostał wyrok w zawieszeniu") i wymusił na niej sprzedaż mieszkania. Obecnie zmuszona jest wynajmować mieszkanie, za które płaci [...] zł miesięcznie. Wyrokiem Sądu od stycznia 2022 r. dzieci skarżącej pozostają przy niej. Po traumatycznych przejściach zmagają się jednak z licznymi zaburzeniami rozwojowymi (zaburzenia integracji sensorycznej, zaburzenia mowy, ADHD). Wymagają stałej opieki i obecności skarżącej, a także wizyt u specjalistów, m.in. psychologa, logopedy, fizjoterapeuty i psychiatry. Skarżąca całodobowo sprawuje opiekę nad dziećmi i nie ma nikogo, kto mógłby jej pomóc w codziennych obowiązkach. W ubiegłym roku udało jej się znaleźć pracę, jednak z powodu licznych zwolnień spowodowanych chorobami dzieci, nie przedłużono jej umowy o pracę. Swoich kwalifikacji nie może podnieść ze względu na brak funduszy. Natomiast stan zdrowia (bóle kręgosłupa i stawów, somatyczne objawy przemęczenia i depresji) nie pozwala jej na wykonywanie cięższej pracy. Skarżąca podkreśliła, że o wszystkich trudnościach z funkcjonowaniem i zdrowiem jej rodziny informowała pracownika MOPR podczas wywiadu środowiskowego, jednak "nie zostały one zapisane".
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wskazaną na wstępie decyzją z dnia 13 września 2024 r. (zaskarżoną do Sądu) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lublin z dnia 11 marca 2024 r.
W oparciu o materiał dowodowy Kolegium ustaliło, że strona w dniu 19 lutego 2024 r. złożyła oświadczenie dotyczące jej sytuacji rodzinnej, materialnej, zdrowotnej oraz oświadczenie o stanie majątkowym. W treści ww. oświadczeń podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z trójką dzieci: [...], S. i W.. W okresie od 1 maja 2022 r. do 22 stycznia 2024 r. rodzina osiągnęła dochody w łącznej wysokości [...] zł, zaś dochód przypadający na jedną osobę pozostającą z A. Ł. we wspólnym gospodarstwie domowym, to ok. [...] zł. W zakresie sytuacji zdrowotnej podała, że cierpi na zespół stresu pourazowego, syn [...] cierpi na zaburzenia integracji sensorycznej - obecnie diagnozowany w kierunku ADHD, przyjmuje leki, dzieci S. i W. ze względu na brak środków finansowych bez diagnozy IS, pozostają w terapii psychologicznej i w terapii logopedycznej (na NFZ). D. Ł. wymaga leczenia ortodontycznego. Strona wskazała, że w okresie wrzesień - listopad 2023 r. otrzymała zasiłek celowy na zakup posiłku w łącznej kwocie [...]zł oraz otrzymuje od maja 2023 r. zasiłek rodzinny w kwocie [...]zł. Ponadto otrzymuje na każde dziecko świadczenie "800 plus". Oświadczyła, że ponosi wydatki na wynajem mieszkania - [...] zł, na leczenie - [...] zł i leczenie ortodontyczne syna D. - [...] zł co półtora miesiąca, do tego dochodzi planowany koszt założenia stałego aparatu ortodontycznego - [...] zł, opłata za przedszkole - [...] zł, obiady szkole - ok. [...] zł, zajęcia sportowe - ok. [...] zł, zajęcia taneczne - [...] zł (zaznaczyła, że udział dzieci w tego typu aktywności dodatkowej jest zalecany przez psychologa), koszty utrzymania samochodu (ubezpieczenie, przegląd, naprawy) - ok. [...] zł, atrakcje w ramach zajęć szkolnych - ok. [...] zł. Z oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że skarżąca posiada samochód marki Fiat Stilo z 2005 r. o wartości [...] zł. Do ww. oświadczeń strona załączyła dokumenty potwierdzające ponoszone wydatki.
Po dokonaniu analizy zgromadzonych dowodów Kolegium stwierdziło, że rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji odpowiada prawu.
Organ odwoławczy podkreślił, że w świetle art. 27 zwrot należności alimentacyjnych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest zasadą, a przewidziane w art. 30 u.p.o.u.a. ulgi w postaci instytucji umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności stanowią odstępstwo od tej zasady i mogą mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. winno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że użyte w art. 30 ust. 2 cyt. ustawy sformułowanie "może na wniosek dłużnika alimentacyjnego" wskazuje, iż decyzja organu jest uznaniowa, co oznacza, że organ winien załatwić sprawę zgodnie ze słusznym interesem wnioskodawcy, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wszechstronne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, czyli obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.
W ocenie organu odwoławczego, przeprowadzone postępowanie dowodowe (dokumentacja Filii Nr [...] MOPR [...] dotycząca udzielonej stronie pomocy w okresie od 1 maja 2022 r. do 22 stycznia 2024 r., oświadczenia strony oraz dokumenty księgowe i zaświadczenia) wykazało, że aktualna sytuacja zdrowotna i dochodowa wnioskodawczyni jest trudna. Strona nie pracuje i od 3 sierpnia 2023 r. została zarejestrowana, jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Aktualnie ma na utrzymaniu trójkę małoletnich dzieci, na które otrzymuje świadczenia rodzinne oraz korzystała ze wsparcia z pomocy społecznej na zakup żywności. Dzieci uprawnione są do alimentów zasądzonych od ich ojca - łącznie [...] zł miesięcznie. Zarówno skarżąca, jak i jej dzieci zmagają się z problemami natury psychologicznej związanej z doznanymi w przeszłości przeżyciami życiowymi.
Pomimo tego, zdaniem Kolegium, w przypadku odwołującej nie zachodzą nadzwyczajne okoliczności, które uzasadniałyby zwolnienie jej z obowiązków wobec funduszu alimentacyjnego w postaci zastosowania wnioskowanej ulgi. Jak wykazało przeprowadzone postępowanie A. Ł. ma 42 lata, pomimo deklarowanych problemów zdrowotnych nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności (ani też innym dokumentem stwierdzającym ograniczenia czy też niezdolność do pracy zarobkowej), co oznacza, że brak jest przeciwwskazań po stronie odwołującej w podjęciu zatrudnienia.
Podsumowując Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji, wydając skarżoną decyzję nie przekroczył granic uznania administracyjnego - zebrał wyczerpująco materiał dowodowy i poddał go ocenie zgodnie z regułami postępowania administracyjnego, a następnie przedstawił swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny.
A. Ł. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na decyzję organu odwoławczego z dnia 13 września 2024 r, zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej uchylenie. W skardze zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego zebrania i rozważenia materiału dowodowego w sprawie oraz dokonania jego oceny z pominięciem istotnych okoliczności w sprawie, a mianowicie sytuacji finansowej i zdrowotnej skarżącej w latach 2019-2022 r.;
- art. 7, art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a przez to nieuprawnione uznanie, ze sytuacja skarżącej nie jest wyjątkową spośród innych dłużników alimentacyjnych.
Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. (błędna wykładania) poprzez jego niezastosowanie w przypadku, gdy sytuacja finansowa, rodzinna i życiowa skarżącej jest bardzo trudna i uzasadnia umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, tj. przekroczenie granic uznania administracyjnego.
W uzasadnieniu skargi skarżąca ponownie opisała swoją sytuacją życiową, nawiązując m.in. do okoliczności towarzyszących jej rozstaniu z byłym mężem, powstaniu zadłużenia z funduszu alimentacyjnego oraz odzyskaniu prawa do opieki nad dziećmi. Strona podkreśliła, że jej obecna sytuacja jest bardzo trudna. Wskazała, że bezustannie poszukuje stałego źródła dochodu, jednak jedyne, co do tej pory udało jej się znaleźć, to prace dorywcze przy sprzątaniu lub opiece nad dziećmi. Ze względu na stan swojego zdrowia psychicznego i fizycznego oraz potrzebę opieki po zajęciach szkolnych nad swoimi dziećmi, nie jest w stanie podjąć pracy na cały etat. Nie może tez liczyć na pomoc najbliższej rodziny w codziennych obowiązkach związanych z domem oraz dziećmi. Skarżąca wskazała, że jej dzieci cierpią na zaburzenia emocjonalne oraz neurorozwojowe. Trauma, której doświadczyły, gdy trafiły pod opiekę ojca, który "obecnie ma wyrok karny za znęcanie", bardzo silnie odcisnęła się na ich rozwoju emocjonalnym. Skarżąca podkreśliła, że czyni wszystko, by jej dzieci miały zaspokojone podstawowe potrzeby. Pomimo starań nie jest jednak w stanie znaleźć pracy, która pozwoliłaby jej zapewnić dzieciom pomoc, jakiej potrzebują, a jednocześnie umożliwiłaby jej spłacanie długu alimentacyjnego, nie godząc przy tym w dobro dzieci.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Wskazać na wstępie należy, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Kontrola ta przebiega trybie określonym ustawą z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), przy czym w świetle art. 134 § 1 tej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że obowiązkiem sądu administracyjnego jest dokonanie kompleksowej oceny legalności zaskarżonego aktu, niezależnie od podniesionych w skardze zarzutów i ich podstawy prawnej powołanej przez skarżącego.
Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów Sąd doszedł do wniosku, że skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji z dnia 11 marca 2024 r. dotknięte są bowiem uchybieniami, które uzasadniały ich uchylenie.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanych decyzji stanowi art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (u.p.o.u.a.). Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis przewiduje zatem wyjątek od zasady określonej w art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a., wedle której dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Wynikający z tej zasady obowiązek dłużnika alimentacyjnego nie jest zatem bezwzględny, bowiem w określonych sytuacjach (w tym wskazanych właśnie w treści art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a.) może zostać ograniczony bądź nawet całkowicie zniesiony.
Trafnie orzekające w niniejszej sprawie organy wskazały, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ma charakter uznaniowy. Nie oznacza to jednak, że orzekając na tej podstawie organ działa na zasadzie dowolności. Skoro bowiem zastosowanie przewidzianych w omawianym przepisie ulg w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym (co wynika wprost z dyspozycji powołanego unormowania), to orzekając w tym przedmiocie organ ma obowiązek szczegółowo ustalić i uwzględnić sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie zwalnia wszakże organu od obowiązku prowadzenia postępowania zgodnie z określoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz ich kultury prawnej, jak również z zasadami prawdy obiektywnej oraz swobodnej oceny dowodów, określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Innymi słowy, organ nie jest zwolniony z obowiązku wszechstronnego i rzetelnego ustalenia stanu faktycznego oraz oceny sprawy w oparciu o całokształt materiału dowodowego. Nadto organ nie jest zwolniony z obowiązku sporządzenia uzasadnienia decyzji zgodnego z wymogami wynikającymi z zasady przekonywania określonej w art. 9 k.p.a., a której rozwinięciem jest art. 107 § 3 k.p.a. Słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 8360/16, iż wydanie decyzji uznaniowej powinno wiązać się z wyczerpującym uwzględnieniem wszelkich okoliczności sprawy, w tym odniesieniem się organu administracyjnego do przywołanej przez stronę postępowania argumentacji. Wydanie tego rodzaju decyzji wymaga zwrócenia szczególnej uwagi na aspekty związane z motywowaniem rozstrzygnięcia (uzasadnienie decyzji), które może stanowić podstawę nie tylko do negatywnego załatwienia wniosku. Na tym właśnie polega decyzja uznaniowa, która wymaga niezwykle starannego i wnikliwego rozważenia wszelkich okoliczności, nie tylko w postępowaniu wyjaśniającym, lecz także w uzasadnieniu pisemnym rozstrzygnięcia (por. także wyroki NSA: z dnia 21 grudnia 2016 r. sygn. akt II OSK 1234/16; z dnia 8 grudnia 2020 r., sygn. akt II OSK 1993/18). Istota decyzji uznaniowej polega bowiem na tym, że organ administracyjny ma prawo i zarazem obowiązek znaleźć rozwiązanie najlepsze ze skali rozwiązań możliwych do przyjęcia w świetle prawa z tym, że może (i powinien) to uczynić dopiero wtedy, gdy rozważy wszystkie okoliczności sprawy i da temu wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia (por. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 8 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Bk 67/22).
W orzecznictwie trafnie wskazuje się że analizując sytuację dochodową dłużnika alimentacyjnego należy uwzględnić nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności, takie jak stan zdrowia dłużnika alimentacyjnego i jego rodziny oraz związane z nim możliwości uzyskania dochodu. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się nie tylko ustalenie, czy prowadzi on gospodarstwo domowe samodzielnie, czy też wspólnie z innymi osobami, lecz także, czy korzysta ze wsparcia rodziny bądź innych osób czy sam ponosi świadczenia na ich rzecz (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07). Na podstawie tych ustaleń organy winny następnie ocenić, w jaki sposób zwrot należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego będzie miał wpływ na sytuację życiową dłużnika, w szczególności, czy pozbawienie go tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o wsparcie na podstawie odrębnych przepisów, np. ustawy o pomocy społecznej. Organy powinny zatem ustalić, czy inne okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu należności, będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje i rodziny niezbędne potrzeby życiowe. Należy bowiem oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym również okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania, które z przyczyn niezależnych od dłużnika alimentacyjnego uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 23 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Ol 420/17).
W ocenie Sądu, powyższe obowiązki nie zostały prawidłowo zrealizowane przez organy orzekające w niniejszej sprawie. Organy nie rozważyły przed wydaniem rozstrzygnięcia wszystkich okoliczności istotnych w sprawie, co skutkowało naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W ocenie Sądu, organy przede wszystkim niezasadnie pominęły okoliczności dotyczące powstania zobowiązania skarżącej. Kwestie te mają natomiast istotne znaczenie, bowiem – jak słusznie zauważył sam organ odwoławczy – umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. może mieć miejsce wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego i jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku i stan ten jest wynikiem czynników obiektywnych – nie wynika z winy zobowiązanego. Analiza wyjaśnień skarżącej i przedstawionych przez nią dowodów prowadzi do wniosku, że skarżąca z przyczyn od siebie niezależnych znalazła się w sytuacji życiowej, w której nie była w stanie wywiązywać się z nałożonego na nią obowiązku alimentacyjnego, jednak nie uchylała się od niego celowo. Nie można w tym zakresie tracić z pola widzenia faktu, iż obowiązek alimentacyjny nałożony na skarżącą wynikał z udzielonego na wniosek jej byłego męża przez Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z dnia 1 października 2019 r., sygn. akt III C [...] zabezpieczenia miejsca pobytu dzieci i roszczeń alimentacyjnych do czasu prawomocnego zakończenia postepowania w sprawie (k. 1 akt adm. I inst.). Ostatecznie jednak wyrokiem z dnia 17 stycznia 2022 r. sygn. akt III C [...] Sąd Okręgowy ustalił miejsce pobytu dzieci przy matce (skarżącej) oraz ograniczył władzę rodzicielską G. Ł., a nadto zasądził od byłego męża skarżącej na rzecz ich dzieci alimenty w kwocie po [...] zł na każde z nich (k.46 akt adm. I inst.). Co więcej, dokumenty dołączone przez skarżącą do skargi potwierdzają prawdziwość okoliczności podnoszonych przez skarżącą już na etapie postępowania administracyjnego, tj. tego, że G. Ł. znęcał się psychicznie i fizycznie nad skarżącą oraz naruszał nietykalność cielesną ich małoletniego syna D.. Wina byłego męża skarżącej w tym zakresie została bowiem potwierdzona wyrokiem Sądu Rejonowego [...] w L. IX Wydział Karny z dnia 22 maja 2023 r., sygn. akt IX K [...] (k. 22 akt sądowych), który w zasadniczej części został utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w L. V Wydział Karny z dnia 31 października 2023 r. sygn. akt V Ka [...] (k. 23 i nast. akt sądowych). Skarżąca dołączyła do skargi również postanowienie Sądu Rejonowego [...] w L. V Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 23 grudnia 2019 r. sygn. akt V Rns [...], którym stwierdzono, że jej przyjęcie w dniu 10 września 2018 r. do Szpitala Neuropsychiatrycznego SP ZOZ w L., było niezasadne (k. 14 i nast. akt sądowych). Powyższe dowody ukazują istotne okoliczności związane z nałożeniem na skarżącą obowiązku alimentacyjnego, a w dalszej kolejności powstaniem jej zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego, dając podstawy do przyjęcia, że skutek ten nie powstał w winy skarżącej.
Powyższe okoliczności przemawiają nadto za uznaniem, że również aktualna sytuacja finansowa i rodzinna skarżącej jest wynikiem czynników obiektywnych. Nie budzi natomiast wątpliwości Sądu, że skarżąca, w sytuacji, w której się obecnie znajduje, nie jest w stanie uregulować zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego. Obecnie bowiem samotnie wychowuje troje małoletnich dzieci, zaś ustalona przez organy wysokość dochodu jej rodziny oscyluje w okolicach kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń z pomocy społecznej (art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej) i przy uwzględnieniu udokumentowanych przez skarżącą wydatków można mieć wątpliwości, czy wystarcza na pokrycie nawet niezbędnych kosztów utrzymania.
Oczywiści istotne znaczenie dla oceny zasadności umorzenia zadłużenia skarżącej ma nie tylko jej aktualna sytuacja finansowa, ale również potencjalne możliwości zarobkowe (możliwość uzyskania dodatkowego dochodu). W tym kontekście organy nie przeanalizowały jednak wystarczająco wnikliwie sytuacji zdrowotnej skarżącej i jej dzieci. W okolicznościach niniejszej sprawy nie jest wystarczające - dla poparcia twierdzenia, że po stronie skarżącej brak jest przeciwskazań do podjęcia pracy - powołanie się wyłącznie na argument, iż skarżąca ma 42 lata i pomimo deklarowanych problemów zdrowotnych nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności ani innym dokumentem stwierdzającym ograniczenia czy też niezdolność do pracy zarobkowej. Organy winny wziąć pod uwagę okoliczność, iż skarżąca samotnie wychowuje troje małoletnich dzieci, a przy tym uwzględnić wskazywane przez skarżącą problemy wychowawcze wynikające z zaburzeń emocjonalnych i neurorozwojowych występujących u jej dzieci, które również znajdują potwierdzenia w dokumentacji dołączonej przez skarżącą do skargi. Okoliczności te niewątpliwie bowiem mogą mieć istotny wpływ na możliwość pogodzenia przez skarżącą pracy zarobkowej (w wymiarze, który umożliwiłby jej uzyskanie dochodu pozwalającego na spłatę zadłużenia) z zapewnieniem jej dzieciom właściwej opieki. W ramach oceny możliwości zarobkowych skarżącej nie można też pomijać stanu zdrowia jej samej. Zauważyć należy, że skarżąca już w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji wskazywała, że w wyniku doznanych traum cierpi na nawracające zaburzenia depresyjne, które rzutowały na jej możliwości wykonywania pracy. Okoliczność ta została natomiast całkowicie pominięta w zaskarżonej decyzji.
Oceniając zasadność udzielenia skarżącej ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, organy w istocie pominęły również istotne znaczenie ustalenia, iż skarżąca korzysta ze wsparcia w postaci świadczeń z pomocy społecznej. Organy nie rozważyły bowiem, czy konieczność spłaty zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie będzie niweczyć skutków przyznanej jej rodzinie pomocy społecznej, a nadto, czy nie doprowadzi do dalszego pogorszenia sytuacji skarżącej i jej dzieci w stopniu, który doprowadzi do konieczności objęcia skarżącej i jej rodziny jeszcze szerszą pomocą przez organ pomocy społecznej. Ocena zasadności udzielenia skarżącej ulgi przewidzianej w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. winna wszakże uwzględniać potencjalne negatywne skutki decyzji odmownej dla możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb bytowych skarżącej oraz jej małoletnich dzieci pozostających pod jej pieczą.
Reasumując, brak rozważań dotyczących konkretnych, wynikających z akt sprawy okoliczności dotyczących sytuacji skarżącej i jej rodziny, które to okoliczności – zdaniem Sądu – przeczą stanowisku organów, iż sytuacja skarżącej nie jest wyjątkowa na tle innych dłużników alimentacyjnych, nie pozwala przyjąć, że podjęte w sprawie rozstrzygniecie jest wynikiem wszechstronnego i wnikliwego rozważenia wszystkich istotnych aspektów sprawy i tym samym nie narusza granic uznania administracyjnego. W konsekwencji nie można uznać, że organy właściwie wyważyły w niniejszej sprawie słuszny interes obywatela i interes społeczny, do czego były zobowiązane orzekając w ramach w ramach uznania administracyjnego. W ocenie Sądu, w świetle okoliczności wynikających z akt sprawy, zarówno interes społeczny jak i słuszny interes skarżącej przemawiają za co najmniej częściowym uwzględnieniem jej wniosku. Dlatego też konieczne jest ponowne rozpoznanie sprawy przez organ pierwszej instancji i rozważenie - przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy - jakie rozwiązanie w przypadku skarżącej jest najlepsze ze skali rozwiązań możliwych do przyjęcia w świetle prawa.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.