II SA/Łd 224/22

II SA/Łd 224/22 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2022-09-20
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-03-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agata Sobieszek-Krzywicka /sprawozdawca/
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska /przewodniczący/
Piotr Mikołajczyk
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2301/22 - Wyrok NSA z 2023-08-09
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 3 pkt 15, art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 września 2022 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 2 lutego 2022 r. nr SKO.4114.58.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 20 stycznia 2022 r., znak ŚP/11229/81/21/22/OD.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 2 lutego 2022r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021r., poz. 735 ze zm.), zwanej k.p.a. i art. 17 ust. 1 pkt 4 , art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020r., poz. 111 ze zm.), zwanej u.ś.r., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 20 stycznia 2022r. odmawiającą przyznania B.W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem S.W.
W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium wskazało, że w dniu 5 stycznia 2022r. w organie I instancji został złożony wniosek B.W. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną - bratem S.W. Do wniosku dołączono orzeczenie lekarza orzecznika ZUS Oddziału w Ł. z dnia [...] lipca 201 r. numer akt [...], z którego wynika, że S. W. jest całkowicie niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2024r. Prezydent Miasta Pabianic decyzją z dnia 20 stycznia 2022r. nr [...] odmówił B.W. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem wyłącznie ze względu na fakt, że niepełnosprawność nie powstała w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. "nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia".
Kolegium stwierdziło, że skarżącej wprawdzie nie przysługuje prawo do przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego, ale z innych powodów niż te, które zostały wskazane w uzasadnieniu rozstrzygnięcia organu I instancji.
Organ odwoławczy, mając na uwadze jednoznacznie określony przez ustawodawcę warunek związany z datą powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r., stoi na stanowisku, że w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego należy uwzględnić ugruntowane na tym tle orzecznictwo sądów administracyjnych będące wynikiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt TK 38/13. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie orzekł, że cyt.: "(...) art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji".
Odwołując się do orzecznictwa Kolegium podkreśliło, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium, a zatem S. W. urodzony w 1972r. jest w dniu orzekania osobą dorosłą, okolicznością bezsporną pozostaje bezprzedmiotowość badania warunku określonego w art. 17 ust. 1a pkt 3 u.ś.r. Z akt sprawy nie wynika także, aby S.W. posiadał dorosłe dzieci mogące sprawować nad nim opiekę. Mając na uwadze powyższe Kolegium stwierdziło zatem, że niezbędne jest zbadanie, czy zachodzi przesłanka określona w art. 17 ust. 1a pkt 1 lit. a u.ś.r.
W dalszej kolejności Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika i potwierdza to również strona w treści odwołania, że oboje rodzice S.W. żyją, przy czym tylko jego matka posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kserokopię tego dokumentu dołączyła B.W. do odwołania. Jest to orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] stycznia 2019r. nr [...], z którego wynika, że A. B. W. urodzona w 1946r. zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28 września 2012r., a orzeczenie wydano na stałe. W odniesieniu do ojca skarżąca podała, że jest on osobą starszą i schorowaną i nie jest w stanie opiekować się inna osobą, ze względu na stan zdrowia. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 18 stycznia 2022r. pracownik socjalny ustalił jedynie: ojciec K.W. choruje na niewydolność krążenia. Żadne dokumenty potwierdzające tę okoliczność nie znajdują się w aktach sprawy przesłanych do Kolegium, ani też nie zostały dołączone przez stronę do odwołania.
Kolegium stwierdziło, że w niniejszej sprawie o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się siostra osoby niepełnosprawnej czyli krewna w drugim stopniu i to w linii bocznej. Zgodnie bowiem z art. 617 k.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Są zatem nimi rodzice i dzieci. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (np. rodzeństwo, ciotki, kuzyni). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo.
Jednocześnie organ odwoławczy zwrócił uwagę, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego np. rodzeństwa osoby niepełnosprawnej ustawodawca uzależnił od braku osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, w rozumieniu takiej sytuacji, gdy osoby zobowiązanej w bliższej kolejności w ogóle nie ma bądź gdy ta osoba nie jest w stanie sprawować opieki nad osobą jej wymagającą. Kolegium w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela stanowisko wyrażane w orzecznictwie w zakresie, w którym wskazuje się, że realizacja obowiązku alimentacyjnego może nastąpić poprzez przykładowo opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni, jeśli osoby spokrewnione w stopniu bliższym, nieposiadające orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, z różnych przyczyn nie świadczą osobistej opieki nad osobą jej wymagającą, Dodatkowo Kolegium podkreśliło, że w orzecznictwie również podkreśla się, że faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdy w relacji rodzinnej, znajdują się osoby zobowiązane do świadczeń alimentacyjnych przed osobą sprawującą faktyczną opiekę.
W ocenie zatem organu II instancji, w konsekwencją powyższego, na gruncie niniejszej sprawy, jest konieczność ustalenia czy ojciec S. W., jako osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji, przed skarżącą, jest niezdolny do sprawowania tej opieki. Nadto Kolegium podkreśliło, że pozostawanie w kręgu osób zobowiązanych w dalszej kolejności (w tym przypadku siostry) nie stanowi o wykluczeniu z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, a zatem i też z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Konieczne jest jednak ustalenie, że w rozstrzyganej sprawie K.W. zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności z przyczyn obiektywnych, a nie subiektywnych nie może wywiązać się z ww. obowiązków. Jak wynika z oświadczeń B.W., stan zdrowia K.W. nie pozwala, aby opiekował się niepełnosprawnym synem. Kolegium nie uznało, aby w odniesieniu do osoby zobowiązanej w bliższej kolejności i wprost wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. - ojca osoby wymagającej opieki, zaistniały niezależne od niej okoliczności uniemożliwiające uczynienie zadość ciążącemu na nim obowiązkowi alimentacyjnemu. Ani bowiem brak możliwości osobistej opieki ani też brak woli czy chęci jej sprawowania nie oznacza, że ustał obowiązek alimentacyjny. Jak wynika zaś z cytowanych przepisów, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Tym bardziej, że realizacja tego obowiązku może przybrać nie tylko formę świadczeń osobistych, ale również mieć wymiar finansowy. Stan zdrowia uniemożliwiający osobistą opiekę, o ile nie jest potwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (bowiem taką sytuację ustawodawca wprost uregulował w przepisie), nie wyklucza automatycznie obowiązku alimentacyjnego, któremu podobnie jak opiece można sprostać przez pomoc finansową.
Mając na uwadze powyższe organ odwoławczy wskazał, że w orzecznictwie podkreśla się, że dopiero brak możliwości uczynienia zadość zarówno obowiązkowi w wymiarze osobistej pomocy jak i pomocy finansowej może uzasadniać ustalenie braku możliwości uczynienia zadość temu obowiązkowi w pełnym wymiarze, uzasadniając w dalszej kolejności wykluczenie tej osoby z kręgu zobowiązanych do alimentacji.
Kolegium stwierdziło zatem, że siostra jest osobą, na której - w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i zgodnie z przepisami ustawy - kodeks rodzinny i opiekuńczy - ciąży obowiązek alimentacyjny względem brata. Jednak prawo tej osoby do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad bratem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może być zrealizowane wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice osoby niepełnosprawnej nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Żadna z tych przesłanek nie zaistniała w sprawie B.W., bowiem obydwoje rodzice jej i S.W. żyją i tylko jego mama – A. B. W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Drugi z rodziców S.W. - K.W. żyje i nie posiada orzeczenia o jakimkolwiek stopniu w tym i znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie zatem organu odwoławczego, fakt sprawowania faktycznej opieki przez siostrę niepełnosprawnego S.W. nie uprawnia jej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, skoro żyje jeszcze i mieszka ze swoim synem nieposiadający orzeczenia o znacznej niepełnosprawności ojciec. Rodzice zaś są zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych przed rodzeństwem tej osoby.
Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła B.W., podnosząc, że jej ojciec, który uznany jest przez Kolegium za jedyną osobę do opieki nad niepełnosprawnym synem, sprawował opiekę, zarówno usługową, jak i finansową nad synem S.W., dopóki był w stanie. Obecnie ma 78 lat, jest schorowany i sam wymaga pomocy. Jest on osobą trudną w nawiązywaniu relacji, ma konserwatywne zasady i nie będzie ubiegać się o stopień niepełnosprawności. Zdaniem skarżącej, ojciec ma już przyznaną niepełnosprawność, ze względu na wiek, potwierdzeniem jest przyznane z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie pielęgnacyjne po ukończeniu 75 -go roku życia.
W ocenie skarżącej, w jej rodzinie są dwie osoby niepełnosprawne, wymagające stałej opieki. Ojciec jest zobowiązany prawem do opieki zarówno nad żoną jak i nad synem. Jednak on nie jest w stanie opiekować się nawet jedną osobą niepełnosprawną. Skarżąca wniosła przy tym o uwzględnienie rodzaju świadczonej opieki nad bratem. Ponadto podniosła, że żądanie alimentów od ojca, co sugeruje Kolegium, jest niemoralne i niesprawiedliwe, ponieważ ojciec pomaga finansowo matce posiadającej najniższą emeryturę, z której nie byłaby w stanie się utrzymać, a co dopiero leczyć się i rehabilitować, wykupić leki, zakupić sprzęt ortopedyczny, (łóżko rehabilitacyjne, materac, balkonik, kule łokciowe), który jest jej niezbędny do funkcjonowania.
Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uznanie jej za jedyną osobę zdolną do świadczenia opieki nad bratem i przyznanie przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego.
W odpowiedzi na tę skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Tytułem wstępu należy wyjaśnić, że zarządzeniem z dnia 26 lipca 2022 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 z późn. zm.) (dalej: ustawa covidowa). W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 wskazanej ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.
Jednocześnie należy wskazać, że na tle powołanego przepisu w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażono pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z 30 listopada 2020 r., II OPS 6/19).
W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z dnia 11 lipca 2022 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można było przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku w związku z oświadczeniem złożoną przez skarżącą, że nie ma możliwości technicznych w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z 26 lipca 2022 r.
Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego standard ochrony praw stron i uczestników w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji.
Przechodząc zatem do kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd wyjaśnia, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm) (dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 2 lutego 2022 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 20 stycznia 2022 r., odmawiającą przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem S.W.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W rozpoznawanej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, uzasadniając decyzję utrzymującą w mocy decyzję odmowną organu pierwszej instancji, wskazało, że nie zaistniała żadna z przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., bowiem oboje rodzice S.W. żyją i tylko matka legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, natomiast ojciec – K.W., żyje i nie posiada orzeczenia o jakimkolwiek stopniu niepełnosprawności. Organ zastosował zatem wykładnię gramatyczną art. 17 ust. 1a u.ś.r., przyjmując, że tylko w okolicznościach wymienionych w tym przepisie świadczenie przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4. Organ jednocześnie jednak podnosi, że konieczne jest ustalenie, że K.W. zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności z przyczyn obiektywnych, a nie subiektywnych nie może wywiązać się z obowiązków alimentacyjnych wobec syna. Kolegium wskazuje także orzecznictwo, w którym podkreśla się, że brak możliwości uczynienia zadość obowiązkowi zarówno w wymiarze osobistej pomocy jak i pomocy finansowej może uzasadniać ustalenie braku możliwości uczynienia zadość temu obowiązkowi w pełnym wymiarze, uzasadniając w dalszej kolejności wykluczenie tej osoby z kręgu zobowiązanych do alimentacji.
Wyjaśnić w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Natomiast zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Należy także przywołać przepisy art. 133 k.r.o. według którego rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (§ 1). Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się(§ 3). Granicą świadczeń w ramach realizacji obowiązku alimentacyjnego po stronie rodziców, obok usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, są ich możliwości zarobkowe i majątkowe (art. 135 § 1 k.r.o.). Obowiązek alimentacyjny rodziców względem niesamodzielnego dziecka ma dwojaką naturę. Może on polegać na dostarczaniu dziecku materialnych środków utrzymania w naturze lub w pieniądzu ale także na osobistych staraniach o zaspokojenie potrzeb dziecka i zapewnienie mu niezbędnej opieki.
Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego , tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a cytowanej ustawy. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 320/18, CBOSA). Zawsze jednak warunkiem niezbędnym do takiej oceny jest ustalenie, że zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności, z obiektywnych a nie subiektywnych przyczyn, nie mogą zajmować się swoim rodzicem.
W orzecznictwie wskazuje się, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. narusza konstytucyjną zasadę równości (art. 32 Konstytucji), sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Podnosi się, że formalistyczna wykładnia omawianych przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 listopada 2014 r.(SK 7/11) zwraca uwagę, że Konstytucja w art. 71 ust. 1 gwarantuje rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej szczególną pomoc ze strony władz publicznych, a więc więcej niż zwykłą pomoc. "Pomoc, która ma mieć charakter szczególny, oznacza konieczność preferencyjnego traktowania osób należących do danej kategorii podmiotów, wyprzedzającego konstytucyjną ochronę o "zwykłej" intensywności, i musi pozwolić każdej takiej rodzinie na w miarę normalne funkcjonowanie w społeczeństwie. Posłużenie się w art. 71 ust. 1 zdaniu drugim Konstytucji terminem "szczególny" odczytywać należy jako skierowany do władzy publicznej nakaz bardziej intensywnego wspomagania pewnej grupy podmiotów z uwagi na sytuację faktyczną, w jakiej się znajdują. W tym sensie ochrona przewidziana w tym przepisie oznaczać ma wyraźne podwyższenie tego standardu ochrony i pomocy, który ustrojodawca przyznaje wszystkim rodzicom i rodzinom (por. art. 18 Konstytucji)." W konsekwencji, ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r., nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny bliski krewny (wyroki NSA z 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18; 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16 i 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19; CBOSA).
W orzecznictwie podkreśla się, iż konieczne jest rozważanie całokształtu sytuacji rodzinnej i bytowej osób zobowiązanych w pierwszym stopniu do alimentacji, aby można było rozstrzygnąć, czy po ich stronie występują obiektywne przeszkody do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 25 stycznia 2021 r., I OSK 2616/20 i wyrok WSA w Olsztynie z 23 lipca 2020 r. II SA/Ol 343/20; CBOSA). Sąd podziela powyższy pogląd, który implikuje, że obiektywne przyczyny niemożności sprawowania swych obowiązków przez bliższego krewnego nie ograniczają się do jego stanu zdrowia, lecz powinny obejmować całokształt okoliczności, w tym wiek zobowiązanego oraz jego sytuację rodzinną i bytową, również związaną z koniecznością sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny.
W niniejszej sprawie sytuacja rodzinna kształtuje się w ten sposób, że osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do zapewnienia opieki S.W. to jego rodzice w wieku 76 lat (matka) oraz 78 lat (ojciec), przy czym - wobec tego, że matka legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym - istotą sporu jest kwestia okoliczności leżących po stronie ojca, mających znaczenie odnośnie istnienia obowiązku alimentacyjnego wobec syna oraz powstania obowiązku alimentacyjnego po stronie skarżącej. W ocenie Sądu, w realiach niniejszej sprawy, dokonując wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. należy zważyć na brzmienie art. 16 ust. 1 i 2 u.ś.r. Stosownie do tych przepisów osobie, która ukończyła 75 lat przysługuje zasiłek pielęgnacyjny w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia takiej osobie opieki i pomocy w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Na gruncie tego przepisu w doktrynie podnosi się, że "świadczenia opiekuńcze są emanacją wyrażonego w art. 69 i 71 Konstytucji RP obowiązku państwa udzielania szczególnej pomocy osobom niepełnosprawnym oraz rodzinom spełniającym warunek trudnej sytuacji materialnej i społecznej, czyli między innymi rodzinom obarczonym koniecznością sprawowania opieki nad członkami rodziny, którzy są niepełnosprawni lub w podeszłym wieku (...) Istotą zasiłku pielęgnacyjnego jest wsparcie osób niepełnosprawnych lub w podeszłym wieku w zakresie organizacji niezbędnych dla nich opieki i pomocy udzielanych ze strony innych osób." (Rączka Piotr (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021). Ustawodawca zaliczył zatem w omawianym przepisie osoby powyżej 75 roku życia do kręgu osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, które co do zasady wymagają opieki i pomocy. W niniejszej sprawie należą do nich zarówno niepełnosprawna w stopniu znacznym matka jak i ojciec S.W. Ponadto warto podkreślić, że ustawowa definicja pełnoletniej osoby niepełnosprawnej określona została w art. 3 pkt 15 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem, ilekroć w ustawie mowa o pełnoletniej osobie niepełnosprawnej - oznacza to osobę pełnoletnią, legitymującą się orzeczeniem o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności, a także osobę, która ukończyła 75 lat. Przywołane normy prawne każą zatem traktować osoby w wieku ponad 75 lat jako pełnoletnie osoby niepełnosprawne o co najmniej umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Powyższe implikuje konieczność rozważenia czy w sprawie występują okoliczności obiektywnie niezależne od K.W. będącego ojcem niepełnosprawnego S.W., które uniemożliwiają mu wywiązywanie się ze swoich obowiązków alimentacyjnych, oraz czy powstał obowiązek alimentacyjny po stronie B.W., jako zobowiązanej w dalszej kolejności.
Na gruncie niniejszej sprawy Sąd zauważa, że organ zaniechał dokonania ustaleń opartych na pełnym i wszechstronnie rozważonym materiale dowodowym co do tego, czy obiektywne względy, takie jak wiek i sytuacja rodzinna K.W., stanowią przeszkody dla sprawowania przez niego opieki nad synem.
Sąd zauważa także, iż w aktach postępowania administracyjnego znajduje się decyzja Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 17 lutego 2022 r. przyznająca skarżącej świadczenie w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego na brata S.W.. W uzasadnieniu tej decyzji organ podaje, że spełnione zostały przesłanki określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych do przyznania ww. świadczenia. Stosownie do art. 16a u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1539) ciąży obowiązek alimentacyjny. Decyzja nie podaje motywów, na których oparto ustalenie odnośnie powstania po stronie B.W. obowiązku alimentacyjnego wobec brata S.W. Należy jednakże wskazać, że rozstrzygnięcie organu pozostaje w sprzeczności z ustaleniami Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi co do tego, że w realiach niniejszej sprawy nie sposób uznać, aby w odniesieniu do ojca osoby wymagającej opieki, tj. K.W., zaistniały niezależne od niego okoliczności uniemożlwiające uczynienie zadość ciążącemu na nim obowiązkowi alimentacyjnemu.
Organ I instancji winien dokonać ustaleń odnośnie przesłanek z art. 17 ust.1. pkt 4 oraz ust. 1a u.ś.r., w tym co do powstania lub braku po stronie skarżącej obowiązku alimentacyjnego wobec brata S.W. Za prawidłowe natomiast należy uznać stanowisko organu II instancji co o tego, że z mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (TK 28/13) kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności.
Z powyższych względów Sąd uznał, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., przez błędną jego wykładnię, co miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.) oraz, że z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. nie zostały wyjaśnione i właściwie ocenione wszystkie istotne dla jej rozstrzygnięcia okoliczności, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Z tych względów należało uchylić zaskarżoną decyzję Kolegium, a z uwagi na charakter naruszeń i tło sprawy również poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (art. 135 p.p.s.a.).
Rozstrzygając sprawę ponownie, organy zastosują się do oceny prawnej, wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku (art. 153 p.p.s.a.).
O kosztach postępowania, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika strony skarżącej, orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.
dc