II SA/Łd 244/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w ŁodziŁódź2024-07-23
NSAAdministracyjneWysokawsa
zasiłek pielęgnacyjnyświadczenia rodzinneniepełnosprawnośćnienależnie pobrane świadczeniaKodeks postępowania administracyjnegoustawa o świadczeniach rodzinnychCOVID-19orzeczenie o niepełnosprawnościprawo do świadczeń

WSA uchylił decyzję o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany, uznając, że brak poinformowania o nowym orzeczeniu o niepełnosprawności nie czyni świadczenia nienależnym, jeśli materialne prawo do niego nie ustało.

Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, która utrzymała w mocy decyzję o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany. Sąd uznał, że samo otrzymanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności, które jedynie potwierdzało dotychczasowy stan, a nie zostało niezwłocznie zgłoszone organowi, nie czyniło pobranego świadczenia nienależnym, zwłaszcza w kontekście niejednoznaczności przepisów COVID-19 i zasady rozstrzygania wątpliwości na korzyść strony. Postępowanie umorzono.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi, która utrzymała w mocy decyzję Burmistrza Miasta Ozorkowa o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany przez M. K. na dziecko Z. K. w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r. w kwocie 1942,56 zł. Sąd uznał, że kluczowe znaczenie ma świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do świadczenia, która musi wynikać z jasnego pouczenia. W tej sprawie skarżący nie został pouczony o tym, że niepoinformowanie organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (które w istocie potwierdzało dotychczasowy stan) spowoduje utratę prawa do świadczenia. Sąd podkreślił, że nowe orzeczenie nie wpłynęło na materialnoprawne prawo do zasiłku, a jedynie potwierdziło niepełnosprawność dziecka. Dodatkowo, sąd zwrócił uwagę na niejednoznaczność przepisów dotyczących przedłużenia ważności orzeczeń o niepełnosprawności w okresie pandemii COVID-19, co zgodnie z art. 7a § 1 k.p.a. powinno być rozstrzygane na korzyść strony. W związku z tym, pobrany zasiłek nie nosił znamion nienależnie pobranego, a postępowanie administracyjne zostało umorzone.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, zasiłek pielęgnacyjny pobrany w tym okresie nie nosi znamion nienależnie pobranego świadczenia.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że kluczowe jest świadome pobieranie świadczenia w złej wierze. Brak poinformowania o nowym orzeczeniu, które jedynie potwierdzało dotychczasowy stan niepełnosprawności, nie czyni świadczenia nienależnym, zwłaszcza gdy prawo materialne do świadczenia nie ustało. Dodatkowo, niejednoznaczność przepisów COVID-19 i zasada rozstrzygania wątpliwości na korzyść strony przemawiają przeciwko uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (19)

Główne

u.ś.r. art. 30 § ust. 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 30 § ust. 2 pkt 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

uCOVID-19 art. 15h § ust. 1 pkt 2

Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

Pomocnicze

k.p.a. art. 138 § 1 pkt 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7a § par. 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 145 § par. 1 pkt 1 lit. a)

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 145 § par. 3

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 151

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

u.ś.r. art. 16

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 24

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 25 § ust. 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 30 § ust. 9

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

uCOVID-19 art. 15h § ust. 2 pkt 1

Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

p.p.s.a. art. 1 § § 1 i 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 3 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 119 § pkt 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 120

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych art. 1 § § 1 i 2

Argumenty

Skuteczne argumenty

Brak świadomości strony o utracie prawa do świadczenia, mimo otrzymania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, które jedynie potwierdzało dotychczasowy stan. Niejednoznaczność przepisów dotyczących przedłużenia ważności orzeczeń o niepełnosprawności w okresie pandemii COVID-19. Zasada rozstrzygania wątpliwości prawnych na korzyść strony (art. 7a § 1 k.p.a.). Materialnoprawne prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie ustało w okresie objętym sporem.

Odrzucone argumenty

Pobranie zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r. było nienależne z uwagi na otrzymanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności i brak niezwłocznego poinformowania organu. Organ I i II instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie i wydały zgodne z prawem decyzje.

Godne uwagi sformułowania

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się zatem do odpowiedzi na pytanie, czy w tak ustalonych okolicznościach wypłacony za okres od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny może być uznany za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 15h ust 1 pkt 2 uCOVID-19 Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy W ocenie składu orzekającego, nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostaje w istocie bez wpływu na przysługujące materialnie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w tym sensie, że potwierdza jedynie, iż dana osoba nadal pozostaje niepełnosprawna. Wskazana niejednoznaczność analizowanej regulacji może być istotna w kontekście przepisu art. 7a § 1 k.p.a., który stanowi, że jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony.

Skład orzekający

Agnieszka Grosińska-Grzymkowska

przewodniczący sprawozdawca

Piotr Mikołajczyk

sędzia

Beata Czyżewska

asesor

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja pojęcia 'nienależnie pobrane świadczenie' w kontekście zmian orzeczeń o niepełnosprawności w okresie pandemii COVID-19 oraz zasady rozstrzygania wątpliwości na korzyść strony."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji przedłużenia ważności orzeczeń o niepełnosprawności na podstawie przepisów COVID-19 i konieczności poinformowania organu o zmianach.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia pomocy społecznej i interpretacji przepisów w specyficznym kontekście pandemii. Pokazuje, jak ważne jest prawidłowe pouczenie strony i jak sąd może chronić obywatela w obliczu niejasnych regulacji.

Czy nowe orzeczenie o niepełnosprawności dziecka automatycznie pozbawia prawa do zasiłku? Sąd wyjaśnia.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Łd 244/24 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2024-07-23
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-03-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska /przewodniczący sprawozdawca/
Beata Czyżewska
Piotr Mikołajczyk
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2040/24 - Wyrok NSA z 2025-10-17
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 7a par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 390
art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1327
art. 15h ust. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 119, art. 120, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i par. 3
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk, Asesor WSA Beata Czyżewska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 lipca 2024 roku sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 24 stycznia 2024 r. znak: SKO.4114.37.2024 w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Ozorkowa z dnia 21 grudnia 2023 r. nr 000891.ZZ.12.2023, 2. umarza postępowanie administracyjne. MR
Uzasadnienie
Decyzją z 24 stycznia 2024 r., nr SKO.4114.37.2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.) – w skrócie: "k.p.a." – oraz art. 30 w związku z art. 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) – powoływanej dalej jako: "u.ś.r." – utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Ozorkowa z 21 grudnia 2023 r., nr 000891.ZZ.12.2023, orzekającej o: 1) uznaniu za świadczenie nienależnie pobrane przez M. K. zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na dziecko Z. K. w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r. w łącznej kwocie 1942,56 zł; 2) zobowiązaniu M. K. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia t.j. zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 1942,56 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
W pierwszej kolejności Kolegium przytoczyło treść art. 30 ust. 1 w zw. ust. 2b i 8 i art. 30 ust. 2 u.ś.r., a następnie wyjaśniło, że 18 czerwca 2019 r. M. K. wystąpił do Burmistrza Miasta Ozorkowa z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko Z. K.. Decyzją Burmistrza Miasta Ozorkowa nr: 000342.ZP.07.2019 z 1 lipca 2019 r. przyznano M. K. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na syna Z. K. na okres od 1 czerwca 2019 r. do 31 marca 2020 r. czyli na czas ważności orzeczenia o niepełnosprawności dziecka Z. K..
Podstawą do wydania ww. decyzji stanowiło orzeczenie o niepełnosprawności dziecka Z. K. wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi z [...] r., nr: [...]. Zgodnie z powyższym orzeczeniem dziecko Z. K. zostało zaliczone do osób niepełnosprawnych do 31 marca 2020 r.
W związku z faktem, iż ważność orzeczenia nr: [...] z [...] r. o niepełnosprawności dziecka Z. K. upłynęła w 31 marca 2020 r., w myśl art. 15h ust 1 pkt 2 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1327 ze zm.) – dalej: "uCOVID-19" – decyzja na podstawie której przyznane było prawo do zasiłku pielęgnacyjnego uległa, z mocy prawa przedłużeniu. Burmistrz Miasta Ozorkowa decyzją nr: 000250.ZM.05.2020 z 6 maja 2020 r. orzekł o przedłużeniu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego przysługującego na podstawie ww. orzeczenia do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełno sprawności.
W dniu 18 sierpnia 2023 r. do MOPS w Ozorkowie wpłynęło orzeczenie dziecka Z. K. z [...] r. W dniu 15 września 2023 r. organ I instancji wystąpił do Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi z wnioskiem o udostępnienie danych z zapytaniem, kiedy ww. orzeczenie stało się prawomocne. W odpowiedzi z 21 września 2023 r. (data wpływu do MOPS w Ozorkowie 25 września 2023 r.) Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności wskazał, iż orzeczenie z [...] r. stało się prawomocne z dniem 25 października 2022 r. W dniu 18 sierpnia 2023 r. M. K. złożył wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko Z. K. wraz z nowym orzeczeniem z [...] r.
Dalej organ odwoławczy, w oparciu o w art. 16 i art. 24 u.ś.r. w zw. z art. 15h ust. 1 uCOVID-19, wskazał zasady przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego i wyjaśnił, że w związku z faktem, iż prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ustalone decyzją Burmistrza Miasta Ozorkowa nr: 000250.ZM.05.2020 z 6 maja 2020 r. zostało ustalone na okres do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a orzeczenie o stopniu niepełnosprawności dziecka Z. K. zostało wydane [...] r. (prawomocne od 25 października 2022 r.), zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje M. K. w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r.
Kolegium zaznaczyło, że we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego oraz w decyzjach Burmistrza Miasta Ozorkowa przyznających zasiłek pielęgnacyjny M. K. był pouczony o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do tego zasiłku. Ponadto, decyzją Burmistrza Miasta Ozorkowa nr: 000508.ZP.09.2023 z 5 września 2023 r. przyznano M. K. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko Z. K. na okres od 1 sierpnia 2023 r. do 30 września 2024 r., czyli na czas ważności orzeczenia z [...] r. na podstawie wniosku strony z 18 sierpnia 2023 r. M. K. o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.
Wobec powyższego organ II instancji stwierdził, że w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługiwał M. K. na dziecko Z. K..
W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi organ I instancji prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, wydana zaś w sprawie decyzja jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa. Jednocześnie organ odwoławczy poinformował stronę, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wniosek taki należy złożyć w organie I instancji.
Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożył M. K. podnosząc, że orzeczenie o niepełnosprawności jego syna zostało wydane do 31 lipca 2022 r. a następnie, w niezmienionym brzmieniu, w drodze decyzji z 22 września 2022 r., do 30 września 2024 r. Powyższe należy rozumieć w ten sposób, że stan dziecka się nie zmienił i przez okres – od urodzenia po dzień dzisiejszy – Z. należy zaliczyć do osób niepełnosprawnych. Natomiast Burmistrz Miasta Ozorkowa uznał, że świadczenie wypłacone w okresie od uprawomocnienia się tego orzeczenia o niepełnosprawności (zatem w czasie jego obowiązywania), do dnia wystąpienia z nowym wnioskiem formalnym było wypłacone nienależnie, mimo że dziecko w tym okresie pozostawało niepełnosprawne, jego potrzeby się nie zmniejszyły i wymagało zaopatrzenia tak samo jak i w okresie po wydaniu nowej decyzji o przyznaniu świadczenia.
Zdaniem skarżącego, skoro zasiłek pielęgnacyjny przyznawany jest z tytułu niepełnosprawności dziecka, to świadczenie (w wysokości 215,84 zł miesięcznie) wypłacone w okresie kiedy dziecko pozostawało niepełnosprawne, nie sposób uznać za nienależne.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935) – powoływanej jako: "p.p.s.a." – sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Punkt wyjścia do rozważań w rozpoznawanej sprawie stanowi treść art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach, zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie wskazało w podstawie prawnej konkretnego przepisu art. 30 u.ś.r., jednak okoliczności sprawy świadczą o tym, że ocena zaskarżonego rozstrzygnięcia skoncentrować się musi na zbadaniu jego legalności w kontekście przepisu ust. 2 pkt 1 powołanego wyżej art. 30 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się zatem do odpowiedzi na pytanie, czy w tak ustalonych okolicznościach wypłacony za okres od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny może być uznany za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 15h ust 1 pkt 2 uCOVID-19, zgodnie z którym orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Treść przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie budzi wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy utraty prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia.
W orzecznictwie utrwalił się pogląd - który Sąd w niniejszym składzie podziela - w myśl którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. I OSK 1392/21; por. też wyroki WSA: z dnia 28 października 2021 r., sygn. II SA/Gl 764/21 i z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. II SA/Gl 281/22; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl).
W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić, że obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany. Skarżący nie został pouczony, że niepoinformowanie organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności będzie powodować utratę prawa do świadczenia, a nowe przepisy ustawy o COVID wprowadzały szereg wyłomów w dotychczas funkcjonującej praktyce uzyskiwania orzeczeń i świadczeń. Nie można zatem zaakceptować stanowiska o domniemaniu znajomości przez skarżącego zasad przyznawania świadczeń. Zarówno we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego oraz w decyzjach Burmistrza Miasta Ozorkowa przyznających zasiłek pielęgnacyjny, zawarte były ogólne pouczenia o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do tego zasiłku. Natomiast w ocenie skarżącego, skoro stan niepełnosprawności syna nie uległ poprawie, która mogłaby rzutować na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a nowe orzeczenie o niepełnosprawności stanowiło jedynie powtórzenie dotychczasowego orzeczenia i jedynie określało nową datę ważności, to usprawiedliwione było jego przekonanie, że nie doszło do żadnych zmian mających wpływ na prawo do tego zasiłku.
Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje.
Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko wyrażane w judykaturze, że zawarty w art. 25 ust. 1 u.ś.r. obowiązek poinformowania organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyroki WSA: z 10 października 2019 r., sygn. IV SA/Wr 245/19 i z 15 lipca 2022 r., sygn. II SA/Gl 281/22).
W ocenie składu orzekającego, nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostaje w istocie bez wpływu na przysługujące materialnie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w tym sensie, że potwierdza jedynie, iż dana osoba nadal pozostaje niepełnosprawna. Brak poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że świadczenia zostały wypłacone skarżącemu nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia w sensie materialnym nie ustało.
Na marginesie, warto również wskazać, że w orzecznictwie zwraca się uwagę, że sposób sformułowania przepisu art. 15h ust. 2 pkt 1 uCOVID-19 nie jest do końca jednoznaczny i może stwarzać podstawę do rozbieżnych interpretacji. Jak wskazał m.in. WSA w Poznaniu w wyroku z 11 marca 2022 r. o sygn. akt II SA/Po 461/21 – "jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60. dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan pandemii". Na gruncie takiej interpretacji można by dopuścić i taki pogląd, że dotychczasowe orzeczenie o niepełnosprawności było nadal orzeczeniem ważnym, tj. nie wygasło, pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.
Wskazana niejednoznaczność analizowanej regulacji może być istotna w kontekście przepisu art. 7a § 1 k.p.a., który stanowi, że jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony.
Reasumując, należy stwierdzić, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy zasiłek pielęgnacyjny pobrany w okresie od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r., wbrew stanowisku organów obu instancji, nie nosi znamion nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a sam fakt niezłożenia nowego wniosku na skutek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie stanowi o wystąpieniu żadnej z okoliczności, o których mowa w powołanym wyżej przepisie, na co wskazuje jego literalne brzmienie.
To z kolei powodować musiało uchylenie obu kontrolowanych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w pkt 1 wyroku.
Przedstawiona wyżej ocena prawna powoduje jednocześnie, że dalsze procedowanie przez organy administracyjne w przedmiocie nienależnie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego stało się bezprzedmiotowe. Zatem postępowanie wszczęte przez organ I instancji z urzędu w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 listopada 2022 r. do 31 lipca 2023 r. podlega umorzeniu, o czym orzeczono w pkt 2 wyroku, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.
P.K.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI