II SA/Łd 121/25

II SA/Łd 121/25 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2025-06-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-02-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska
Marcin Olejniczak /sprawozdawca/
Piotr Mikołajczyk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 167
Art. 26 ust. 1
Ustawa z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojny na terytorium tego państwa
Dz.U. 2024 poz 572
Art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
Art. 119 pkt 2, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 323
Art.16 ust. 1 i 2, art. 17 ust. 5, art. 23b ust. 1, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Dnia 17 czerwca 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Asesor WSA Marcin Olejniczak (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 czerwca 2025 roku sprawy ze skargi I. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 17 grudnia 2024 roku nr KO.441.160.2024 w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 20 września 2024 r. nr ZŚR.4202.001127.2024. MR
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, decyzją z 17 grudnia 2024 r., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z 20 września 2024 r., którą uznano świadczenie pielęgnacyjne wypłacone I. S. na dziecko: D.S., w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w wysokości 32.378 zł, za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu powyższej decyzji wyjaśnił, że decyzją z 4 października 2022 r. przyznano I.S. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, na dziecko D.S., na okres od 1 lipca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. Decyzja ta była następstwem prawidłowego wniosku 13 września 2022 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Składając wniosek strona nie wniosła żadnych uwag i zastrzeżeń co do niejasności składanego wniosku, świadomie go podpisując, co, zdaniem organu pierwszej instancji, oznacza, że zapoznała się z pouczeniem zawartym we wniosku, odnoszącym się do pobierania tożsamych z wnioskowanym świadczeń, przyznanych przez zagraniczne organy pomocowe. Jednocześnie, jak zaznaczył organ, wnioskodawczyni nie dołączyła do wniosku stosownego dokumentu potwierdzającego pobieranie świadczeń na niepełnosprawne dziecko w Ukrainie. Dodatkowo, w decyzji z 4 października 2022 r. strona została pouczona, iż ma obowiązek poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego.
Wobec powyższego, zdaniem organu pierwszej instancji wypłacone świadczenie pielęgnacyjne za ww. okres obywatelce Ukrainy, której pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa jest świadczeniem nienależnie pobranym, ze względu na to, że w okresie od 8 listopada 2017 r. do 31 października 2023 r. pobierała świadczenie na dziecko D.S. w Ukrainie.
Organ zaznaczył jednocześnie, że po wszczęciu przedmiotowego postepowania strona wyjaśniła, że oświadczenia dołączone do wniosku o przyznania spornego świadczenia z 13 września 2022 r. napisała z pomocą koleżanki, która zna język polski, a sam wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wypełniła samodzielnie z pomocą tłumacza w telefonie. Następnie 24 listopada 2023r. strona dostarczyła zaświadczenie z 9 listopada 2023 r. o pobieraniu zasiłku i zarejestrowaniu w Wydziale Zasiłków Socjalnych Urzędu Socjalnej Opieki Obywateli rejonu [...] Departamentu Polityki Socjalnej [...] Rady Miejskiej w okresie od 8 listopada 2017 r. do 31 października 2023 r., z którego wynika, że od 1 listopada 2023 r. zakończono wypłatę zasiłku socjalnego na niepełnosprawne dziecko D.S..
Utrzymując w mocy powyższą decyzję Kolegium wskazało, że z zaświadczenia o pobieraniu (niepobieraniu) zasiłku z Urzędu Socjalnej Opieki Obywateli rejonu [...] Departamentu Polityki Socjalnej [...] Rady Miejskiej z 9 listopada 2023 r. wynika, że strona była zarejestrowana w Wydziale Zasiłków Socjalnych Urzędu Socjalnej Opieki Obywateli rejonu [...] Departamentu Polityki Socjalnej [...] Rady Miejskiej jako świadczeniobiorca państwowego zasiłku socjalnego na niepełnosprawne dziecko D.S. w okresie od 8 listopada 2017 r. do 31 października 2023 r. W zaświadczeniu wskazano także, iż od 1 listopada 2023 r. zakończono wypłatę zasiłku socjalnego na niepełnosprawne dziecko. W konsekwencji pobieranie przez skarżącą w Ukrainie świadczenia socjalnego związanego z niepełnosprawnością syna, a więc świadczenia tego samego rodzaju i o tym samym charakterze, co świadczenie pielęgnacyjne, uniemożliwia przyznanie na terenie Polski świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem. Zdaniem Kolegium strona została wcześniej poinformowana o sytuacjach, w których świadczenie to nie przysługuje oraz pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Nadto złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści, a stosowne pouczenie zawarte zostało zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (co skarżąca poświadczyła własnoręcznym podpisem), jak i w treści decyzji organu pierwszej instancji, przyznającej świadczenie z 4 października 2022 r. Jednocześnie strona nie wniosła jakichkolwiek uwag, zastrzeżeń, czy adnotacji o niezrozumieniu treści wniosku, ubiegając się o świadczenie i dysponowała pouczeniem zamieszczonym w doręczonej decyzji o konsekwencjach nienależnie pobranego świadczenia.
Kolegium, po analizie treści skierowanych do skarżącej pouczeń stwierdziło, że strona została w jasny i skonkretyzowany sposób poinformowana, w jakich okolicznościach świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje oraz pouczona o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia. Dodało, że zasadą jest posługiwanie się w toku postępowania administracyjnego językiem polskim jako językiem urzędowym, zarówno przez organ przed którym toczy się postępowanie jak i przez jego uczestników, to tym samym organ administracyjny ma obowiązek posługiwać się językiem polskim oraz dokonywać wszelkich czynności (ustnych i pisemnych), w tym także pouczeń, wyłącznie w języku polskim, a nieznajomość języka polskiego nie może być uznana za okoliczność usprawiedliwiającą naruszenie prawa, czy też za brak prawidłowego i skutecznego skierowania stosownego pouczenia do strony. Ponadto z oświadczenia strony z 13 września 2022 r., załączonego do wniosku o przedmiotowe świadczenie wprost wynika, że w Ukrainie otrzymuje pomoc z tytułu niepełnosprawności syna. Wprawdzie, zdaniem Kolegium, organ pierwszej instancji nie nadał tej informacji wystarczającego znaczenia oraz nie uzupełnił w tym kierunku materiału dowodowego celem ustalenia, czy w sprawie nie zachodzi przesłanka negatywna, o jakiej mowa www. art. 17 ust. 5 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, lecz okoliczność ta nie może stanowić przesłanki do uznania, że wypłacone skarżącej świadczenie było należne, a może stanowić okoliczność braną ewentualnie pod uwagę w odrębnym postępowaniu o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, prowadzonym w oparciu o przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r.
W skardze I. S. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła:
- błędne ustalenie faktyczne, polegające na nieprawidłowym ustaleniu, że została we właściwy sposób pouczona o braku prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia oraz nie uwzględnienia jej oświadczenia, złożonego wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia 13 września 2022 r., złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej o pobieraniu pomocy finansowej w Ukrainie z tytułu niepełnosprawności syna, co skutkowało naruszeniem prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego;
- niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, tj. naruszenie art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie powyższego pisemnego oświadczenia o pobieraniu pomocy finansowej w Ukrainie z tytułu niepełnosprawności syna, tym samym naruszeniem mojego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i przyznanie świadczenia pomimo treści oświadczenia.
W uzasadnieniu wskazała, że jest obywatelką Ukrainy i przyjechała do Polski razem z niepełnosprawnym synem z powodu wojny na terytorium Ukrainy. Stres i psychiczny dyskomfort, związane z koniecznością odnalezienia się poza granicami kraju na skutek wybuchu konfliktu zbrojnego, a także okoliczności związane z ubieganiem się o świadczenia w Polsce bez udziału tłumacza języka ukraińskiego oraz brak pouczeń i przepisów w języku ukraińskim, sprawiły, że skarżona decyzja jest nie tylko nieprawidłowa, ale też wysoce krzywdząca. Podczas składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca nie otrzymała pomocy tłumacza, a otrzymane dokumenty były wyłącznie w języku polskim. Nie miała świadomości, że pobieranie świadczenia w Ukrainie uniemożliwia złożenie wniosku oraz pobieranie spornego świadczenia pielęgnacyjnego w Polsce. Składanie oświadczeń oraz wypełnienie formularzy do wniosku w języku dla skarżącej obcym nie przyczyniło się do zapewnienia płynnej komunikacji z organem oraz swobodnego złożenia zgodnych ze stanem faktycznym oświadczeń. Ponadto pouczenia dotyczące braku możliwości pobierania świadczeń z innego państwa odnosiły się wyłącznie do państw Unii Europejskiej, a skarżąca nie była proszona o złożenie oświadczenia o niepobieraniu świadczeń w Ukrainie. Mimo to w oświadczeniu z 13 września 2022 r. skarżąca zaznaczyła, że pobiera w Ukrainie zasiłek w wysokości 320,00 zł miesięcznie i jest zarejestrowana w Wydziale Zasiłków Socjalnych, zatem nie zatajała przed organem tej informacji. Tym samym już na etapie składania wniosku o ustalenie prawa do przedmiotowego świadczenia organ pierwszej instancji miał wiedzę, że skarżąca pobiera w Ukrainie konkurencyjne świadczenie, a mimo to przyznał skarżącej sporne świadczenie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm. - p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku zaistnienia przesłanek do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Podstawę materialnoprawną kwestionowanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 323- u.ś.r.).
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.).
Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że skarżąca w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem. Świadczenie zostało przyznane wskutek wniosku strony z 13 września 2022 r., ostateczną decyzją organu pomocowego z 4 października 2022 r., wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., w zw. z art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2024 r. poz. 167 ze zm.). Przyznanie i wypłata stronie przedmiotowego świadczenia nastąpiła pomimo wskazywanej przez skarżącą, w dacie występowania z żądaniem ustalenia prawa do tego świadczenia, okoliczności pobierania przez stronę ukraińskich świadczeń z tytułu niepełnosprawności dziecka. Fakt pobierania owego świadczenia potwierdza przedłożone organowi pomocowemu zaświadczenie o pobieraniu zasiłku z Urzędu Socjalnej Opieki Obywateli rejonu [...] Departamentu Polityki Socjalnej [...] Rady Miejskiej z 9 listopada 2023 r., z którego wynika, że strona była zarejestrowana w Wydziale Zasiłków Socjalnych Urzędu Socjalnej Opieki Obywateli rejonu [...] Departamentu Polityki Socjalnej [...] Rady Miejskiej jako świadczeniobiorca państwowego zasiłku socjalnego na niepełnosprawne dziecko D.S. w okresie od 8 listopada 2017 r. do 31 października 2023r. oraz, iż od 1 listopada 2023 r. zakończono wypłatę zasiłku socjalnego na niepełnosprawne dziecko. Zawarte w tym dokumencie informacje stanowiły podstawę do wszczęcia z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego za przedmiotowy okres. Powyższe ustalenia nie są sporne pomiędzy stronami postępowania.
Sporną pozostaje natomiast zasadność uznania wypłaconego stronie świadczenia pielęgnacyjnego za sporny okres za świadczenie nienależnie pobrane, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., w sytuacji wcześniejszego przyznania skarżącej tego świadczenia, pomimo posiadanej przez organy wiedzy, co do pobierania przez skarżącą ukraińskiego świadczenia z tytułu niepełnosprawności dziecka. Sporną pozostaje także kwestia należytego pouczenia skarżącej o wszelkich okolicznościach istotnych dla ustalenia prawa do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z brakiem wystarczającej znajomości przez skarżącą języka polskiego.
Powołany wyżej przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., reguluje dwa warunki, których łącznie spełnienie, jest niezbędne dla uznania wypłaconego świadczenia rodzinnego, za nienależnie pobrane świadczenie. Po pierwsze, jest to wypłacenie świadczenia pomimo zaistnienia okoliczności wyłączających uprawnienie do tego świadczenia, co wyraża normatywne sformułowanie "ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych". Po drugie, pouczenie wnioskodawcy, beneficjenta tego świadczenia o braku prawa do ich pobierania.
W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą skargę, wbrew stanowisku procedujących w sprawie organów administracji obu instancji, dokonane w sprawie ustalenia faktyczne nie pozwalają na bezsporne stwierdzenie, iż w sprawie spełnione zostały łącznie przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., co czyni wydane w sprawie rozstrzygnięcia, co najmniej przedwczesnymi.
Odnośnie pierwszego warunku zgodzić się należy z argumentacją iż wprowadzenie negatywnych przesłanek w art. 17 ust. 5 u.ś.r. ma na celu wykluczenie sytuacji, w której dochodziłoby do kumulacji wypłacanych świadczeń na tę samą osobę niepełnosprawną, jak również, co do zasadności objęcia tym przepisem obywateli Ukrainy, legalnie przebywających na terenie Polski, w rozumieniu powołanej wcześniej ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. W takim przypadku, odmienna interpretacja art. 17 ust. 5 u.ś.r. prowadziłaby do nieuzasadnionego uprzywilejowania obywateli Ukrainy względem obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, którzy mogliby pobierać jednocześnie dwa niezależne świadczenia na tę samą osobę wymagającą opieki, zarówno w Ukrainie, jak i w Polsce. W rozpoznawanej sprawie, twierdzenie co do zasadności uznania wypłaconego skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. za nienależnie pobrane podlegające zwrotowi, z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., zostało przez organy oparte na fakcie jednoczesnego pobierania świadczenia ukraińskiego wywiedzionego z tłumaczenia przedłożonego przez stronę zaświadczenia organu administracji Ukrainy z 9 listopada 2023 r. Na podstawie tego dokumentu, bez przeprowadzenia jakiejkolwiek oceny, co do charakteru wypłacanego stronie ukraińskiego "państwowego zasiłku socjalnego na niepełnosprawne dziecko", bez jakiegokolwiek odniesienia do świadczeń rodzinnych uregulowanych w polskim porządku prawnym, Kolegium niejako automatycznie uznało, iż świadczenie to stanowi odpowiednik świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jest to o tyle istotne, gdyż sądowi rozpoznającemu niniejszą sprawę z urzędu wiadomo, że w oparciu o ten sam dokument w stosunku do skarżącej decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 17 grudnia 2024 r., orzeczono obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego - zasiłku pielęgnacyjnego, wypłaconego na dziecko D.S. za okres od 1 lipca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. W owej sprawie organy przyjęły, iż okoliczność pobierania przez skarżącą wspomnianego ukraińskiego świadczenia, a więc świadczenia tego samego rodzaju i o tym samych charakterze co uregulowany w art. 16 ust. 1 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny, stanowi negatywną przesłankę jego przyznania, wymienioną w art. 16 ust. 5a ustawy. Zaznaczyć zatem należy, iż pomimo zbieżnego celu świadczeń rodzinnych uregulowanych w art. 16 i art. 17 u.s.r., związanego ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, beneficjentem zasiłku pielęgnacyjnego jest osoba niepełnosprawna, natomiast beneficjentem świadczenia pielęgnacyjnego jest osoba sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną. Co więcej, oba ww. świadczenia mogą być wypłacane jednocześnie ich beneficjentom, to jest zarówno osobie niepełnosprawnej, jak i opiekunowi tej osoby, który w związku z koniecznością sprawowania opieki zrezygnował z podejmowania aktywności zawodowej. Tym samym, w ocenie sądu dla bezspornego stwierdzenia, iż w sprawie spełniony został pierwszy z warunków wymienionych w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., niezbędny do uznania wypłaconego skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za sporny okres za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne niezbędne jest uprzednie przeprowadzenie pogłębionej analizy, co do charakteru pobieranego przez stronę zasiłku z Ukrainy. W szczególności niezbędnym było ustalenie, czy beneficjentem ukraińskiego świadczenia była skarżąca, czy też jej niepełnosprawne dziecko; czy charakter tego świadczenia, jego przeznaczenie pozwala na uznanie jego tożsamości ze spornym w niniejszej sprawie świadczeniem; jak również czy pobierane przez stronę tego rodzaju świadczenia ukraińskiego można uznać za odpowiednik któregokolwiek ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., co stanowiłoby negatywną przesłankę przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego na sporny okres. Tych ustaleń w ocenie sądu, w rozpoznawanej sprawie zabrakło. Tożsame stanowisko w powyższym zakresie wyraził tutejszy sąd w wyroku z 6 lutego 2025 r., II SA/Łd 771/24, a skład orzekający w niniejszej sprawie je podziela.
Natomiast, co do drugiego warunku, to jest konieczności stosownego pouczenia osoby pobierającej świadczenia rodzinne o braku prawa do ich pobierania, w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy wymóg, ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, bądź też wyłączająca możliwość jego przyznania wystąpiła. Według utrwalonej linii orzecznictwa, obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku powiadomienia świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia i następnie ustalenie, czy jego nieuprawnione pobranie nastąpiło w warunkach złej woli beneficjenta, a zatem, czy wiedział, że świadczenie miało charakter nienależnego (por. przykładowo wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21). Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga od organu wykazania negatywnego zachowania strony, ukierunkowanego na niezgodne z prawem administracyjnym korzystanie ze środków publicznych. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w przywołanym przepisie, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały, dostosowany dla danego adresata, z uwzględnieniem okoliczności faktycznych sprawy (por. wyrok NSA z 26 października 2023 r., I OSK 2208/21; wyrok WSA w Poznaniu z 26 września 2024 r., II SA/Po 544/24; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 27 czerwca 2024 r., II SA/Go 260/24; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 stycznia 2025 r., IV SA/Wr 318/24).
W rozpoznawanej sprawie zdaniem sądu, twierdzenie organu, co do skutecznego pouczenia skarżącej o okolicznościach wyłączających prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego uznać należy za co najmniej przedwczesne. W tym zakresie Kolegium ograniczyło się bowiem do wskazania, iż niezbędne pouczenia zawarte były w treści druku wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia, podpisanego własnoręcznie przez skarżącą oraz w treści doręczonej stronie decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne. Przy czym twierdzenie organu, co do zawarcia stosownego pouczenia w treści ww. decyzji nie znajduje odzwierciedlenia w aktach administracyjnych sprawy.
Jak wynika z uzasadnienia decyzji przyznającej świadczenie, w tym zakresie ograniczono się jedynie do wskazania, "że negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone są w art. 17 ust. 5 ustawy, zarówno odniesieniu do osoby sprawującej opiekę, jak i osoby wymagającej opieki". W dodatkowym pouczeniu wskazano, że "w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organ wypłacającego świadczenie rodzinne". Jednocześnie w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu, który świadczyłby, że stosowne pouczenia zostały doręczone skarżącej wraz z wydaną decyzją na osobnym druku.
Natomiast w treści pouczenia zawartego we wniosku wskazuje się m.in., że:
- świadczenie pielęgnacyjne przysługuje m.in.: cudzoziemcom
a) do których stosuje się przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,
b) jeżeli wynika to z wiążących Rzeczpospolitą Polską umów dwustronnych o zabezpieczeniu społecznym,
c) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej, zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznościami, o których mowa w art. 127 lub art. 186 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz.U. z 2018 r. poz. 2094), lub w związku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej, jeżeli zamieszkują z członkami rodzin na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
Jeżeli zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres zasiłkowy, w którym otrzymują świadczenie pielęgnacyjne, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej (art. 1 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
- świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej (art. 17 ust. 5 ustawy);
- osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić gminny organ właściwy o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym również o przypadku wyjazdu wnioskodawcy lub członka jego rodziny poza granicę Rzeczypospolitej Polskiej. Niepoinformowanie gminnego organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie;
- przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego mają zastosowanie na terenie: Austrii, Belgii, Chorwacji, Danii, Finlandii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Irlandii, Luksemburga, Niemiec, Portugalii, Szwecji, Włoch, Wielkiej Brytanii, Cypru, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Malty, Polski, Słowacji, Słowenii, Węgier, Bułgarii, Rumunii, Norwegii, Islandii, Liechtensteinu, Szwajcarii.
Ostatnie z pouczeń, co istotne w realiach niniejszej sprawy nie wymienia Ukrainy.
W ocenie sądu taki zestaw pouczeń w mógł być dla strony niezrozumiały, co potwierdza w istocie także oświadczenie skarżącej o pobieraniu w Ukrainie wspomniane wyżej świadczenie z tytułu niepełnosprawności dziecka, które to świadczenie, w ocenie skarżącej nie stało na przeszkodzie możliwości przyznania świadczenia polskiego. Materiał zgromadzony w aktach nie potwierdza także założenia organów, iż poziom znajomości języka polskiego przez stronę, w dacie występowania żądaniem o przyznanie przedmiotowego świadczenia, pozwalał na pełne zrozumienie treści obowiązujących przepisów prawa, istotnych dla uprawnienia strony do wnioskowanego świadczenia. Z akt sprawy wynika, iż zarówno wniosek przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, składane w toku postępowania oświadczenia sporządzane były przy pomocy osób trzecich oraz tłumacza w telefonie komórkowym, co koresponduje ze wskazanymi wyżej okolicznościami, odnoszącymi się do ewentualnej możliwości wyłączenia przyznania świadczenia polskiego ze względu na pobierane ukraińskie świadczenie z tytułu niepełnosprawności dziecka.
Jak już powyżej wskazano osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, bądź też wyłączająca możliwość jego przyznania wystąpiła. W tym kontekście kluczową pozostaje kwestia poinformowania przez skarżącą organu, w dacie wystąpienia z żądaniem o fakcie pobierania w Ukrainie świadczeń z tytułu niepełnosprawności dziecka, która to kwestia powinna być uwzględniona zarówno przy ocenie świadomości strony, co do faktu, iż pobierane przez nią świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, i powinna być wzięta pod uwagę przez organ pomocowy już w momencie rozpatrywania wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Zgodnie z art. 23b ust. 1 u.ś.r. organy pomocowe są obowiązane do samodzielnego uzyskiwania informacji, w tym m.in. informacji o regulacjach prawnych obowiązujących w Ukrainie. Podana przez skarżącą okoliczność, że w Ukrainie wypłacane jest świadczenia z tytułu niepełnosprawności dziecka i jego wpływu na przyznanie wnioskowanego w Polsce świadczenia powinna być przez organ ustalona z urzędu, we własnym zakresie. Ustawodawca nałożył na organy obowiązek samodzielnego pozyskiwania stosownych danych względnie pośredniej weryfikacji danych podanych lub załączonych do wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych. Przyjęte w komentowanym przepisie rozwiązania stanowią uszczegółowienie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego związanych z obowiązkiem prowadzenia postępowania wyjaśniającego. Należy uznać, że wprowadzona regulacja nie stanowi nowej jakości normatywnej względem ogólnej regulacji zawartej w Kodeksie postępowania administracyjnego. Nawet w sytuacji braku szczegółowej regulacji prawnej organ administracji publicznej wydający rozstrzygnięcie w sprawie powinien wydać je po wcześniejszym dokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego, co wprost wynika z przepisu art. 7 k.p.a oraz prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej - art. 8 § 1 k.p.a. Podkreślić należy, że "nienależnie pobranym", w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest każde świadczenie, które zostało wypłacone mimo wystąpienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia, lecz tylko takie, co do którego osoba pobierająca była świadoma o braku prawa do jego pobierania. W ten sposób świadczeniobiorca, działający w dobrej wierze, w zaufaniu do organów administracji publicznej, jest chroniony przed zaniedbaniami po stronie tych organów, polegającymi na braku odpowiedniego pouczenia. Podkreślić nadto wypada, że ustawodawca w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. świadomie dopuścił wystąpienie sytuacji, gdy świadczeniobiorca nie musi zwracać świadczenia rodzinnego, które zostało pobrane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do takiego świadczenia. Ze wskazanego przepisu wynika jednoznacznie, że niepouczenie świadczeniobiorcy o ustaniu czy zawieszeniu prawa do pobierania określonego świadczenia rodzinnego prowadzi do tego skutku, że świadczenie takie nie jest uznawane za "nienależnie pobrane", a więc nie ma obowiązku jego zwrotu. Innymi słowy, "nienależnie pobranym", w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest każde świadczenie, które zostało wypłacone mimo wystąpienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia, lecz tylko takie, co do którego osoba pobierająca była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W ten sposób świadczeniobiorca, działający w dobrej wierze, w zaufaniu do organów administracji publicznej, jest chroniony przed zaniedbaniami po stronie tych organów, polegającymi na braku odpowiedniego pouczenia (por. wyrok NSA z 28 stycznia 2025 r., I OSK 160/24).
Wobec powyższego, zdaniem sądu także w sytuacji, gdy pomimo zgłoszenia organowi pomocowemu faktu pobierania w Ukrainie świadczenia z tytułu niepełnosprawności dziecka, organ pomimo posiadania wiedzy w tym zakresie, przyznaje świadczenie pielęgnacyjne, trudno stawiać skarżącej zarzut świadomości braku prawa do pobierania świadczenie pielęgnacyjnego oraz zarzut niepowiadomienia organu o okolicznościach mających wpływ na wypłatę świadczenia polskiego, szczególnie w sytuacji gdy już w trakcie pobierania przedmiotowego świadczenie nie wystąpiły inne okoliczności uzasadniające uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, a przynajmniej nie wynikają one z akt sprawy.
Stąd też w ocenie sądu kwestia prawidłowego pouczenia skarżącej, a w konsekwencji świadomości o okolicznościach wyłączających prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jako drugiego z warunków z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., niezbędnego do możliwości uznania tego świadczenia za nienależnie pobrane, również wymaga pogłębionej analizy organów administracji.
Organ ponadto powinien uwzględnić ewentualne różnice, jakie mogą występować w obu krajach (Polsce i Ukrainie) pomiędzy warunkami, jakie należy spełnić, aby otrzymać świadczenie w związku z niepełnosprawnością dziecka. Nie można bowiem wykluczyć, że pomimo podpisania oświadczeń o zapoznaniu się z pouczeniami o warunkach jakie należy spełnić, aby otrzymać w Polsce świadczenie pielęgnacyjne, skarżąca obiektywnie mogła nie mieć świadomości, że pobieranie zasiłku socjalnego na dziecko w Ukrainie może stać na przeszkodzie w uzyskaniu świadczenia rodzinnego w Polsce, szczególnie w sytuacji, że poinformowała o tym fakcie organy pomocowe, które mimo tej okoliczności przyznały skarżącej sporne świadczenie.
Z uwagi na powyższe organy naruszyły art. 7, art. 8, art. 9 i art. 77 § 1 k.p.a., a w konsekwencji art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., co musiało skutkować wyeliminowaniem z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji jak i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.
Reasumując sąd stwierdza, iż wskazywany wcześniej brak wyczerpujących ustaleń co do charakteru pobieranego przez skarżącą świadczenia ukraińskiego, jak i niedostateczne odniesienie się do kwestii skutecznego pouczenia skarżącej o przesłankach wyłączających jej prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji brak ustalenia świadomości skarżącej o ewentualnych okolicznościach wyłączających prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które sama skarżąca wskazywała organowi pomocowemu wnosząc o przyznanie świadczenia, czynią co najmniej przedwczesnymi wydane w sprawie rozstrzygnięcia orzekające o uznaniu pobranego przez stronę w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi.
Rozpatrując sprawę ponownie procedujące w sprawie organy zobowiązane będą do uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku.
Wobec powyższego sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c orzekł jak w wyroku.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, stosownie do uprawnienia wynikającego z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
dc