II SA/Łd 1053/23

II SA/Łd 1053/23 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2024-02-07
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-12-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska
Magdalena Sieniuć /przewodniczący sprawozdawca/
Tomasz Porczyński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1025/24 - Wyrok NSA z 2025-05-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 17a ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 par. 3, art. 138 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 119 pkt 2, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Dnia 7 lutego 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska, Asesor WSA Tomasz Porczyński, , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 lutego 2024 roku sprawy ze skargi W. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 24 października 2023 roku nr SKO.4141.341.23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 24 października 2023 r., nr SKO.4141.341.23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a." w związku z art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.", utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta U. z dnia 10 sierpnia 2023 r., znak: MGOPS.4702.73.2023, odmawiającą W.Ś. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt sprawy, decyzją z dnia 9 czerwca 2023 r. organ I instancji, po rozpatrzeniu wniosku W. Ś. (Kolegium błędnie wskazuje nazwisko skarżącego - jako: Ś.) z dnia 11 maja 2023 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
W wyniku rozpoznania odwołania od tej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu decyzją z dnia 12 lipca 2023 r. uchyliło ww. decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji decyzją z dnia 10 sierpnia 2023 r. ponownie odmówił skarżącemu prawa do świadczenie pielęgnacyjnego, powołując się na art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Odwołanie od powyższej decyzji wniósł skarżący, wskazując, że pełni całkowitą opiekę nad mamą. Wyjaśnił, że mama nie wykonuje żadnych czynności samoobsługowych albo zapomina ich wykonać. Podniósł także, że pomaga mamie przy higienie osobistej, porcjuje i podaje leki, przygotowuje posiłek i karmi mamę, robi zakupy i dba o czystość mieszkania, załatwia sprawy urzędowe i pilnuje wizyt lekarskich.
Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 24 października 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, po rozpatrzeniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium podkreśliło, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż skarżący jest synem niepełnosprawnej A. Ś. (Kolegium błędnie wskazało nazwisko matki skarżącego, winno być: Ś.), należy zatem do kręgu osób uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Matka skarżącego jest wdową i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu u.ś.r. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] 2023 r., matka skarżącego została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że spełniony został warunek dotyczący osoby wymagającej opieki wymieniony w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Jednakże – jak wskazało Kolegium - w ocenie organu I instancji w przedmiotowej sprawie występuje okoliczność, która nie pozwoliła na ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Mianowicie niepełnosprawność podopiecznej nie powstała w terminie wskazanym przez ustawodawcę w art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż jak wynika z ww. orzeczenia ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 9 marca 2023 r. Zdaniem organu I instancji, w analizowanej sprawie ma zastosowanie cytowany wyżej art. 17 ust. 1b u.ś.r., co uniemożliwia uwzględnienie wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką.
Z powyższym stanowiskiem organu I instancji nie zgodził się organ odwoławczy i wskazał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. (sygn. akt K 38/13), w którym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jednocześnie Kolegium zwróciło uwagę, że wyrok ten nie wywołuje wprawdzie skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego, ale powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów ustawy, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.
Stosując zatem wskazany wyżej sposób wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. organ II instancji stwierdził, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją RP i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a skoro tak - w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Następnie odwołując się do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego organ II instancji podniósł, że wielokrotnie wyrażono w nim pogląd, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Kolegium uznało zatem, że wydanie w sprawie orzeczenia w oparciu o art. 17 ust. 1 b u.ś.r., w sytuacji gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia.
Zdaniem organu odwoławczego, pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., przyznanie wnioskowanego świadczenia nie jest możliwe, bowiem w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
Nadto Kolegium wyjaśniło, że dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego niezbędne jest niebudzące wątpliwości ustalenie zakresu sprawowanej opieki oraz związku rezygnacji z zatrudnienia z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Innymi słowy, nadal pozostaje aktualna konieczność wyjaśnienia, że zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej, a więc że niepozostawanie w zatrudnieniu ma swoją przyczynę w sytuacji rodzinnej. Nadto, zakres tej opieki musi być tego rodzaju, iż obiektywnie wyklucza zarobkowanie, nawet w ograniczonym zakresie. Ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne nie może być bowiem okazją do zwiększenia (bądź uzyskania) dochodu w sytuacji, gdy rezygnacja z pracy nie jest ściśle powiązana z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zakresem tej opieki faktycznie sprawowanej).
Odwołując się do orzecznictwa organ odwoławczy zwrócił uwagę, że dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne było ustalenie, czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą.
Organ II instancji podkreślił również, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest legitymowanie się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wprost wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten warunek matka skarżącego spełnia w rozumieniu art. 3 pkt 21 lit. d u.ś.r., bowiem orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] 2023 r. została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Kolegium, należy jednak odróżnić tę okoliczność od zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki, gdyż fakt posiadania wskazanego orzeczenia przez matkę skarżącego nie gwarantuje automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być bowiem tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania. Na poparcie powyższego organ odwoławczy odwołał się do poglądów orzecznictwa.
Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego – jak zauważył organ odwoławczy - powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. Jednocześnie organ II instancji dodał, że organy orzekające w sprawach świadczeń pielęgnacyjnych nie posiadają medycznej wiedzy specjalistycznej uprawniającej do kwestionowania orzeczeń innych organów orzekających w przedmiocie stopnia niepełnosprawności, jednak mają obowiązek dokonać oceny określonej przesłanki przyznania świadczenia (obowiązek ustalenia tej okoliczności) w kontekście wszystkich okoliczności sprawy. Zgodnie bowiem z art.80 k.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
W dalszej kolejności Kolegium wskazało, że podczas wysłuchania w dniu 19 października 2023 r. skarżący podał, że jego matka do grudnia 2022 r. mieszkała sama. W grudniu 2022 r. wnioskodawca przeprowadził się do matki i mieszka z nią cały czas. Wychodzi tylko na krótki czas, gdy musi np. zrobić zakupy. Nie mieszka z żoną po adresem wskazanym we wniosku, tj. przy ul. [...], ale jest to niedaleko, około 20 minut drogi pieszo.
W odniesieniu do powyższego organ odwoławczy dodał, że skarżący wskazał, iż jego matka, odkąd skończyła 80 lat, choruje na demencję. Ma jeszcze problem z nadciśnieniem, ale podstawowym problemem jest jej pamięć. Wyjaśnił, że na nic więcej jego matka nie choruje.
Nadto Kolegium zwróciło uwagę, że matka skarżącego porusza się po domu samodzielnie, nie jest osobą leżącą. Gdy ma słabszy dzień, to trzeba ją prowadzić pod rękę. Podopieczna zjada posiłki samodzielnie, sama umyje zęby, potrzebuje pomocy przy kąpieli. Syn podaje matce leki dwa razy dziennie - rano i wieczorem, gdyż podopieczna zapomina o ich przyjęciu. Podopieczna ogólnie jest osobą komunikatywną, ale ostatnio np. mówi do syna: "M.", bo zapomina jak ma na imię. Organ II instancji wyjaśnił także, iż skarżący u matki głównie sprząta, pierze i gotuje. Ponadto pali w piecu, dba o ogródek. Jeżeli chodzi o czynności pielęgnacyjne, jakie wykonuje przy matce, to nieraz w nocy musi jej zmienić podpaskę.
Matka skarżącego – jak wskazało Kolegium - leczy się u neurologa, u którego była ostatnio na początku tego roku, miała robiony tomograf głowy i USG żył szyjnych. Była też raz u laryngologa, gdyż ma problem ze słuchem. Podopieczna leczy się też u lekarza rodzinnego - wizyty raz na dwa miesiące, ale gdy miała podwyższone ciśnienie, to lekarz był u niej na wizycie domowej, a tak to skarżący chodzi do Przychodni sam po przedłużenie leków. Organ II instancji zwrócił uwagę, że matka skarżącego poza skarżącym miała jeszcze jedno dziecko – syna, który nie żyje od 2009 r. Skarżący nieraz prosi o pomoc sąsiadkę, jak np. musi gdzieś wyjść, to zostawia sąsiadce klucze do domu, żeby matki doglądała. Wtedy sąsiadka nie siedzi z matką skarżącego cały czas, bo ta gdy np. ogląda telewizję, to nie trzeba jej pilnować. Gdy podopieczna położy się spać po obiedzie, to wtedy skarżący wychodzi z domu np. żeby zrobić zakupy.
W dalszej kolejności Kolegium wskazało, że skarżący przed rokiem 2019 pracował za granicą przy pracach remontowych (jako malarz) lub w ogrodnictwie. Następnie od 2019 r. do [...] grudnia 2019 r. pracował jako pakowacz - szykował paczki dla [...]. Odszedł z pracy, gdyż z matką zaczęły się problemy - np. był w pracy i matka dzwoniła do niego, że trzeba coś zrobić, np. że ma problem z włączeniem telewizora, gdyż zapominała włączyć dekoder. Dzwoniła do syna nieraz co godzinę. Wcześniej skarżący prowadził także działalność gospodarczą - handel obwoźny. W ocenie Kolegium, pomimo posiadania przez matkę skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, zakres sprawowanej opieki nie wyklucza możliwości zarobkowania (choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy), gdyż stan zdrowia jego matki nie wymaga jej całodobowej lub chociażby wielogodzinnej obecności przy niepełnosprawnej podopiecznej. Matka skarżącego wymaga pomocy jedynie przy kąpieli (część czynności higieniczno-pielęgnacyjnych wykonuje sama) oraz wymaga przypilnowania rano i wieczorem, aby zażyła leki. Poza tym matka skarżącego potrafi sama się najeść, nie jest osobą leżącą. Zdaniem organu odwoławczego, zakres samodzielności matki skarżącego jest zatem na tyle duży, że pozostawiona sama spożyje przygotowany wcześniej posiłek, skorzysta z toalety, tym bardziej, że jak sam skarżący wskazał, gdy wychodzi od matki, sąsiadka nie siedzi z nią cały czas, tylko jej dogląda. Niepełnosprawna bez wątpienia wymaga pomocy osoby drugiej, jednakże pomoc ta, w ocenie Kolegium, nie jest na tyle intensywna, że koliduje z pracą zawodową. Skarżący – jak podkreślił organ II instancji - nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej lub wielogodzinnej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życia codziennego (niepełnosprawna nie jest osobą leżącą, cewnikowaną), nie wymaga szczególnej pielęgnacji i obsługi (karmienia, ciągłego podawania napojów, ciągłego podawania leków, podłączania kroplówek, robienia zastrzyków, opatrywania odleżyn). Ponadto, w ocenie organu odwoławczego, większość czynności wymienionych przez skarżącego, takich jak: przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, palenie w piecu, dbanie o ogródek, sprowadzają się do wykonywania czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się codziennie w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują. Zakres samodzielności matki skarżącego – zdaniem Kolegium - choć ograniczony, to jednak nie wyklucza dalszego zarobkowania przez jej syna.
Mając na uwadze powyższe, organ II instancji wskazał, że uzasadnione jest stwierdzenie braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad matką, a tym że skarżący zrezygnował z pracy i nie można uznać w tym przypadku, że to właśnie opieka nad matką, z racji czasochłonności, uniemożliwia mu aktywność zawodową.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożył W.Ś., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie adwokata, zarzucając naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art.17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W oparciu o powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego wniósł o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego podniósł, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Odwołując się przy tym do wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku z dnia 16 września 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 577/21, pełnomocnik skarżącego podniósł, że wskazano w nim, jak należy rozumieć zawarty przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych zwrot "stałej oraz długotrwałej opieki". Nadto pełnomocnik skarżącego dodał, że w wyroku tym Sąd zważył iż: "podkreślenia w tym miejscu wymaga także to, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19). Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r., chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić".
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując przy tym argumentację wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga podlega oddaleniu.
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu (decyzji lub postanowienia) nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przy czym zakresem kontroli sądu nie są objęte kwestie związane z pokrzywdzeniem strony decyzją (postanowieniem), czy negatywnymi dla niej skutkami i podobnie kwestie naruszeń zasad współżycia społecznego, jedyne bowiem kryterium kontroli, jak wskazano powyżej, stanowi legalność działania organu administracji publicznej.
Jednocześnie należy wyjaśnić, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym złożył pełnomocnik skarżącego, organ zaś w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku przez skarżącą nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. W związku z tym zarządzeniem z dnia 29 grudnia 2023 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania w składzie trzech sędziów na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.
Kontrolując w powyższym trybie zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ przedmiotowa decyzja nie narusza prawa w sposób określony w powołanych wyżej przepisach.
Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390), powoływanej w niniejszym uzasadnieniu także jako: "u.ś.r.". Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie zaś do art. 17a ust. 1a) u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: pkt 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z kolei w myśl art. 17 ust. 1 b) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Dodać przy tym należy, że z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Kontrolując zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję z perspektywy powołanych regulacji w pierwszej kolejności należy zauważyć, że bezsporne w sprawie jest, iż skarżący, będąc synem A. Ś. – osoby wymagającej opieki, mieści się w kręgu podmiotów, o których stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc co do zasady jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), powoływanej dalej jako: "k.r.o.", może ciążyć obowiązek alimentacyjny. Regulacje art. 128 k.r.o. i art.132 k.r.o. ustalają kolejność osób zobowiązanych do alimentacji.
Bezsporne w sprawie jest również, że matka skarżącego A. Ś. (ur. [...] 1938 r.) w związku z opieką, nad którą skarżący ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] 2023 r. została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu wskazano, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast znaczny ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 9 marca 2023 r.
Nie ulega wątpliwości, że w sprawie zostały spełnione pozytywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawania skarżącego i jego matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Jednakże, mimo spełnienia tych przesłanek, przyczyną odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w kontrolowanej sprawie jest brak bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną opieką nad matką.
Niewątpliwie ma rację Kolegium, że w kontrolowanej sprawie nie można było przyznać skarżącemu wnioskowanego świadczenia, gdyż nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Z powołanego przepisu wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja z pracy zarobkowej (lub jej niepodejmowanie) spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności.
Nie sposób też odmówić słuszności stanowisku Kolegium, że opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znaczącym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Tym samym przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Jednocześnie należy podkreślić, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa i musi mieć związek ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby pozostającej pod opieką. Określenia te jednoznacznie wskazują, że nie może to być opieka świadczona nieregularnie, a nawet jeżeli sprawowana jest codziennie, to nie może być sprawowana w ograniczonym zakresie - tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Nie zawsze bowiem ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że rozmiar sprawowanej nad osobą niepełnosprawną opieki uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Zdaniem Sądu, Kolegium trafnie zatem przyjęło, że należy odmówić przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad matką. Zgodzić się bowiem należy z Kolegium, że w świetle przywołanych przepisów, w okolicznościach faktycznych sprawy oraz w kontekście ustaleń dokonanych w toku wywiadu środowiskowego, nie można uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną matką zajmowały taką ilość czasu w ciągu dnia, aby skarżący zmuszony był do całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej. Niewątpliwie ma rację Kolegium, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie wyklucza całkowicie podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Matka skarżącego nie jest osobą leżącą, całkowicie niesamodzielną i niesprawną ruchowo. Wymaga pomocy osoby drugiej, jednakże pomoc ta, nie jest na tyle intensywna, że koliduje z pracą zawodową. Matka skarżącego wymaga pomocy jedynie przy kąpieli (część czynności higieniczno-pielęgnacyjnych wykonuje sama) oraz wymaga przypilnowania rano i wieczorem, aby zażyła leki. Opieka nad matką skarżącego, w głównej mierze, nie wykracza poza zwykłe czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które wykonywane są w każdej rodzinie przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy oraz nie przekraczają zakresu opieki przez osobę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Podkreślić przy tym należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wypłacane za samą opiekę, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Ponadto Kolegium prawidłowo stwierdziło, że nie podziela stanowiska organu I instancji co do zaistnienia podstawy do odmowy przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem w związku z wydanym przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. musi następować z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, jak podkreśliło Kolegium odwołując się do ugruntowanego stanowiska prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw spowodował bezpośredni skutek derogacyjny, co oznacza, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został pozbawiony niekonstytucyjnej treści normatywnej polegającej na niedopuszczalnym różnicowaniu sytuacji prawnej uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych w świetle kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby, nad którą uprawniony sprawuje opiekę. W powołanym wyroku Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r., a wyrok został opublikowany. Brak zastosowania formuły odraczającej spowodował, że skutek derogacyjny (polegający na usunięciu z ocenianego przepisu u.ś.r. niekonstytucyjnej treści normatywnej) nastąpił w dniu publikacji orzeczenia w Dzienniku Ustaw. Wobec tego wydanie w sprawie rozstrzygnięcia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r., w sytuacji gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia. Pominięcie przez organ I instancji derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści normatywnej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i oparcie decyzji odmownej na przesłance wieku powstania niepełnosprawności stanowiło naruszenie prawa materialnego, którego postać (wadliwe ustalenie zakresu i treści obowiązywania podstawy materialnoprawnej sprawy) bezpośrednio wpłynęła na treść wydanego rozstrzygnięcia. W świetle tego organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym, ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., to jest z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. W konkluzji Kolegium prawidłowo zatem stwierdziło, że stanowisko organu I instancji w sprawie było błędne.
Na kanwie powyższych rozważań należało, zdaniem Sądu, przyjąć, że Kolegium trafnie stwierdziło, iż organ I instancji był uprawniony do odmowy przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia i prawidłowo działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Jednocześnie należy podkreślić, że Kolegium, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, nie uchybiło przepisom postępowania, w tym zwłaszcza art. 7, art.77 i art. 80 k.p.a. Organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył bowiem cały zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia, a przy tym uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.
Z powyższych względów, Sąd, nie podzielając zarzutów skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.