II SA/Bk 773/24

II SA/Bk 773/24 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2025-02-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-12-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Barbara Romanczuk /przewodniczący sprawozdawca/
Elżbieta Lemańska
Elżbieta Trykoszko
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 8 ust. 5 pkt 1, art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i ust. 2d, art. 64 pkt 2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Tezy
Zgodnie z definicją dochodu zawartą w art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., opłacone przez przedsiębiorcę składki na ubezpieczenie zdrowotne pomniejszają jego przychód uzyskany z pozarolniczej działalności gospodarczej w poprzednim roku kalendarzowym, nawet jeżeli nie zostały one wykazane w zaświadczeniu naczelnika właściwego urzędu skarbowego, o którym mowa w art. 8 ust. 7 u.p.s. Zaświadczenie to zawiera bowiem jedynie informację o odliczonych od podatku składkach na ubezpieczenie zdrowotne, związanych z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej, a więc nie uwzględnia znowelizowanego z dniem 1 stycznia 2022 r. (w ramach Polskiego Ładu) stanu prawnego, w którym składki na ubezpieczenie zdrowotne nie są już odliczane od podatku – a tym samym nie są one wykazywane w ww. zaświadczeniu lub wpisywana jest w nim kwota 0 zł. Wysokość opłaconych przez przedsiębiorcę składek organ może ustalić sięgając po inne środki dowodowe, o których mowa w art. 107 ust. 5d u.p.s.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Barbara Romanczuk (spr.), Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lemańska, sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 lutego 2025 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 24 października 2024 r. nr 406.733/E-13/25/24 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta Białegostoku z dnia 28 sierpnia 2024 roku numer DPI.5026.7.146-1.2014.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 28 sierpnia 2024 r. nr DPL5026.7.146-1.2014 Prezydent Miasta Białegostoku (dalej: "Prezydent") ustalił A. B. wysokość opłaty za pobyt jego matki I. M. w Domu Pomocy Społecznej w N. (dalej: "DPS") od 1 do 31 marca 2024 r. w wysokości 44 zł; od 1 do 30 czerwca 2024 r. w wysokości 312 zł; od 1 do 31 lipca 2024 r. w wysokości 286 zł.
Organ I instancji ustalił, że ww. podopieczna przebywa w DPS od dnia 31 marca 2012 r., a średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS wynosi 6.595,89 zł (obwieszczenie nr 2 Starosty Ełckiego z 19 stycznia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Warm.-Maz. z dnia 19 stycznia 2024r. poz. 602). Organ wyjaśnił przy tym, że wobec nie dysponowania przez podopieczną środkami pozwalającymi pokryć przez nią w pełni opłatę za jej pobyt w DPS, do wnoszenia pozostałej części opłaty, na zasadzie art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2024 r., poz. 1283.; dalej: "u.p.s.") zobowiązani są jej dwaj synowie, w tym A. B. Wobec zaś odmowy zawarcia przez niego umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., wysokość przedmiotowej opłaty ustalono w drodze decyzji administracyjnej, zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s. Organ wyjaśnił przy tym, że względem wszystkich osób ustawowo zobowiązanych do wnoszenia przedmiotowej opłaty prowadzone są postępowania w celu ustalenia ich sytuacji dochodowej. Różnica między średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca w DPS, a kwotą pokrywaną co miesiąc przez matkę zobowiązanego wynosiła w okresie od 1 lutego do 31 marca 2024 r. 4.728,37 zł, natomiast od 1 kwietnia 2024 r. wynosi 4.563,94 zł i pokrywana jest przez Miasto Białystok. Organ dodał przy tym, że środki finansowe przyznane na 2024 r. przez Miasto Białystok na opłatę za pobyt mieszkańców Białegostoku w domach pomocy społecznej, nie zabezpieczają potrzeb w tym zakresie, a ponoszenie przez Miasto Białystok tych opłat, w przypadku istnienia osób zobowiązanych, jest niecelowe oraz nie leży w interesie publicznym, bowiem obowiązek partycypowania w opłacie za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, wynika z zasady pomocniczości, w myśl której powinności rodziny wyprzedzają obowiązki władz publicznych.
Stosownie do dyspozycji art. 8 ust. 3 u.p.s., na podstawie przeprowadzonego w dniu 5 lipca 2024 r. wywiadu środowiskowego oraz pozyskanej do akt dokumentacji, organ ustalił, że zobowiązany prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe oraz utrzymuje się z dochodu uzyskanego z pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej na zasadach ogólnych oraz z zasiłku chorobowego. Na podstawie zaświadczenia Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku z dnia 11 lipca 2024 r. oraz powołując się na art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., organ ustalił miesięczny dochód zobowiązanego uzyskany za 2023 r. z działalności gospodarczej, wynoszący 1.309,01 zł, zaś na podstawie pisma ZUS Oddziału w Poznaniu z dnia 15 lipca 2024 r. ustalił wysokość wypłaconego zobowiązanemu zasiłku chorobowego w poszczególnych miesiącach 2024 r.: w styczniu 1.904,45 zł, w lutym 1.106,10 zł, w kwietniu 477,24 zł, w maju 1.643,75 zł, w czerwcu 1.590,71 zł, w lipcu 583,36 zł. Na podstawie powyższego organ ustalił łączny miesięczny dochód zobowiązanego za: styczeń 2024 r. (1 904,45 zł), luty 2024 r. (2.415,11 zł), marzec 2024 r. (1.309,01 zł), kwiecień 2024 r. (1.786,25 zł), maj 2024 r. (2.952,76 zł), czerwiec 2024 r. (2.899,72 zł) oraz lipiec 2024 r. (1.892,37 zł), stwierdzając, że dochody uzyskane w styczniu, marcu, kwietniu i lipcu 2024 r. nie przekraczają 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej - wynoszącego kwotę 2.328 zł (zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s.), natomiast dochody uzyskane w lutym, maju i czerwcu przekraczają 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej odpowiednio o: 87,11 zł, 624,76 zł oraz 571,72 zł.
Następnie organ wskazał, że łączna kwota stałych miesięcznych obciążeń finansowych zobowiązanego wynosi około 1.580 zł (czynsz, energia elektryczna, Internet, telefon, lekarstwa), zauważając jednocześnie, że zobowiązany nie przedstawił dowodów przelewów, ani innych potwierdzeń ponoszonych opłat oraz nie przedstawił faktur za leki, a podczas wywiadu środowiskowego przedłożył kopię umowy pożyczki z dnia 10 lutego 2023 r. zaciągniętej na potrzeby własne (z miesięczną ratą 1.902,78 zł) "(...) mając świadomość ciążącego ustawowego zobowiązania dotyczącego opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej" (vide: uzasadnienie decyzji organu i instancji, k. 211 verte akt adm.).
Dalej organ wyjaśnił, że w dniu 5 sierpnia 2024 r. do akt wpłynęła odpowiedź zobowiązanego na wezwanie z dnia 18 lipca 2024 r. do zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., w której treści zobowiązany wyliczył swój dochód uzyskiwany z działalności gospodarczej, zakwestionował zasadność ustalania dochodu za każdy odrębny miesiąc 2024 r., wniósł o zastosowanie art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s. oraz sformułował wniosek o zwolnienie z przedmiotowej opłaty.
W dalszej części uzasadnienia decyzji organ wyjaśnił z jakich względów odmówił całkowitego zwolnienia zobowiązanego z ponoszenia opłaty za pobyt jego matki w DPS, akcentując przy tym nieudokumentowanie przez zobowiązanego ponoszonych przez niego wydatków na leczenie (w kontekście podnoszonego przez niego złego stanu zdrowia), co skutkowało brakiem możliwości uwzględnienia tych wydatków. Ponadto organ zwrócił uwagę, że zobowiązany nie przedstawił harmonogramu spłat rat kredytu, ani też nie wyjaśni w jakim celu kredyt zaciągnął. Zauważył również, że ponoszenie kosztów związanych z bieżącymi potrzebami nie czyni sytuacji zobowiązanego wyjątkową - na tle innych osób i rodzin, bowiem jako norma społeczna, okoliczność ta nie jest szczególna i nie może być traktowana, jako mająca wpływ na pogorszenie sytuacji dochodowej. Przez uzasadnione okoliczności, w ocenie organu, rozumieć należy nadzwyczajne względy, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji zobowiązanego, tymczasem opłaca on rachunki, ponosi bieżące koszty dnia codziennego, spłaca raty pożyczki. Organ stwierdził także, na podstawie złożonego przez zobowiązanego oświadczenia o stanie majątkowym, że posiada on dwa samochody o znacznej wartości. Mimo zaś zgłaszanych problemów zdrowotnych zobowiązany nie zawiesił, ani nie wyrejestrował działalności gospodarczej (branża budowlana), nadal ją prowadzi i osiąga z tego tytułu przychody. W 2023 r. działalność gospodarcza wygenerowała dochód w kwocie 15 708,14 zł (przychód w wysokości 83.084,52 zł, koszty uzyskania przychodu w wysokości 66.427,38 zł, podatek 949 zł). Z dołączonego do wywiadu środowiskowego podsumowania księgi przychodów i rozchodów za okres styczeń-maj 2024 r. wynika, że przedsiębiorstwo wygenerowało przychód w wysokości 24.230,55 zł. Organ zauważył, że wysokość przychodu uzyskiwanego z działalności gospodarczej jest istotnym czynnikiem pozwalającym na ocenę kondycji przedsiębiorstwa. Nie negując co do zasady potrzeby przeprowadzania inwestycji i finansowania bieżącej działalności, organ uznał, że zobowiązania wynikające z prowadzonej działalności gospodarczej, a także spłatę raty pożyczki, zobowiązany przedkłada nad obowiązek ponoszenia kosztów pobytu jego matki w DPS, próbując tym samym przenieść ciężar tej opłaty na Miasto Białystok.
Finalnie, uwzględniając wysokość dochodu zobowiązanego, jego stan zdrowia oraz możliwości, organ ustalił przedmiotową opłatę w wysokości 50% kwoty, o którą dochód zobowiązanego uzyskany w lutym, maju i czerwcu 2024 r. przekracza 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej.
W odwołaniu od ww. decyzji zobowiązany podniósł m.in., że jego dochód winien zostać ustalony zgodnie z dyspozycją art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., a w związku z tym niezasadne jest rozpatrywanie tego dochodu za każdy miesiąc, a ponadto zauważył, że organ nie uwzględnił odprowadzanej przez niego comiesięcznie składki zdrowotnej w wysokości 381,81 zł.
Decyzją z dnia 24 października 2024 r. nr 406.733/E-13/25/24 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku (dalej: "SKO") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta, podzielając co do zasady poczynione przez niego ustalenia. Organ doprecyzował jedynie, że zobowiązany mieszka w mieszkaniu komunalnym, a posiadane przez niego składniki mienia ruchomego to samochody: BMW z 2014 r. o wartości szacowanej około 50.000 zł oraz M. z 2010 r. o szacowanej wartości około 30.000 zł. Na podstawie przeprowadzonej analizy materiału dowodowego, organ odwoławczy stwierdził, że zobowiązany posiada zdolności płatnicze do uiszczania przedmiotowej opłaty.
Przede wszystkim SKO wskazało, że przy ustalaniu wysokości dochodu przepisy u.p.s. nie przewidują odliczenia od przychodu kwot spłacanych przez stronę kredytów/pożyczek bankowych, a także wydatków na leki, rachunki i codzienne bieżące utrzymanie. W ocenie SKO środki finansowe na te bieżące wydatki są zabezpieczone, bowiem ustalenie wysokości opłaty następuje w ten sposób, że po jej uiszczeniu stronie pozostaje ponad 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, czyli ponad 2.328 zł. W sprawie zaś zobowiązanemu ustalono opłatę w wysokości 50% kwoty pozostałej pod odliczeniu równowartości 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. W ocenie SKO podnoszone przez stronę okoliczności dotyczące bieżących wydatków na utrzymanie oraz spłat rat pożyczki, nie stanowią przeszkody do ustalenia opłaty w wysokości wskazanej przez organ I instancji. Organ odwoławczy dostrzegł przy tym, że stan zdrowia zobowiązanego skutkuje pobieraniem przez niego zasiłku chorobowego, jednakże nie powoływał się on na szczególne wydatki związane z leczeniem, a także nie zawiesił prowadzenia działalności gospodarczej. Na podstawie dołączonego do akt podsumowania księgi przychodów i rozchodów, SKO uznało, że od stycznia do maja 2024 r. zobowiązany uzyskał przychody w wysokości 24.230 zł, poniósł koszty w postaci zakupów towarów (14.628,71 zł) i innych wydatków (6.043,03 zł), a więc działalność ta jest nadal prowadzona. W ocenie SKO potrzeby strony zostały zatem uwzględnione i wzięto pod uwagę jej możliwości płatnicze.
SKO podzieliło również stanowisko Prezydenta o braku podstaw do całkowitego zwolnienia zobowiązanego z ponoszenia opłaty za pobyt jego matki w DPS. Organ II instancji doprecyzował przy tym podstawę prawną tej instytucji, dochodząc do wniosku, że zważywszy na podniesioną w tym względzie argumentację zobowiązanego, pod uwagę wziąć należy przesłankę z art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. umożliwiającą wydanie decyzji zwalniającej z opłaty jeżeli występują uzasadnione okoliczności. SKO wyjaśniło przy tym, że wymienione tam przykładowe okoliczności wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie zakresem tej regulacji zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny, a także nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej, będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Organ odwoławczy podkreślił przy tym, że w orzecznictwie przyjmuje się, że zwolnienie nie powinno jednak nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia ww. okoliczności, dana osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce swego krewnego. SKO podzieliło pogląd organu I instancji, że ani wysokie wydatki, ani konieczność spłacania kredytów/pożyczek i inne bieżące potrzeby związane z utrzymaniem, nie wyczerpują przewidzianych przez ustawodawcę przesłanek zwolnienia. W ocenie organu odwoławczego sytuacja zobowiązanego jest stabilna, bowiem posiada on mieszkanie i środki transportu niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej, a jego sytuacja zdrowotna nie wskazuje na brak możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, a tym samym i uzyskiwania dochodów. Zobowiązanego stać ponadto na spłatę pożyczki w wysokości 1.900 zł miesięcznie, bowiem nie zgłoszono w toku postępowania, aby raty te nie były regulowane na bieżąco. Tym samym, zdaniem SKO, ustalenie opłaty w wysokości 50% kwoty, o którą jego dochód przekracza 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jest prawidłowe.
Odnosząc się do zarzutów odwołania SKO wyjaśniło, że obliczenie opłaty następuje na podstawie dochodów ustalonych za poprzedni miesiąc, zaś wówczas gdy dochód został uzyskany z działalności gospodarczej, dane pochodzą z rozliczenia rocznego za poprzedni rok podatkowy, czyli w niniejszej sprawie za 2023 r. Natomiast zasiłek chorobowy został uwzględniony w roku bieżącym, czyli w tej wysokości jaki był wypłacany w poszczególnych miesiącach 2024 r. Odnosząc się natomiast do kwestii braku pomniejszenia dochodu o składki na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 381,81 zł, SKO wskazało, że z zaświadczenia Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku z 11 lipca 2024 r. wynika, że w PIT 36 za 2023 r. nie wykazano składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, a zatem brak jest podstaw do zmiany sposobu obliczenia dochodu przyjętego do ustalenia opłaty w sprawie.
Skargę na ww. decyzję wywiódł do sądu administracyjnego A. B., zaskarżając ją w całości i zarzucając jej brak dogłębnej analizy w zakresie jego dochodu uzyskanego w okresie styczeń-lipiec 2024 r., nieprecyzyjność i nieprawidłowości w obliczeniu jego dochodu, a także brak wskazania w decyzji organu I instancji podstawy prawnej zwolnienia z przedmiotowej opłaty. Skarżący wskazał, że składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne nie wykazuje się w rozliczeniach PIT, co nie świadczy o tym, ze są one obowiązkowe i trzeba je płacić każdego miesiąca, a to oznacza, że pomniejszają one miesięczny dochód skarżącego, który nie przekracza kryterium ustawowego. Końcowo skarżący wyjaśnił, że został skierowany na operację kręgosłupa, na której termin oczekuje, zaś w przypadku poprawy jego stanu zdrowia, od którego uzależniona jest możliwość osiągania przez niego dochodów, zobowiązuje się on wspomóc gminę Białystok w opłatach ponoszonych za pobyt jego matki w DPS, co uczynił już w 2019 r. wypłacając gminie z tego tytułu kwotę 16.600 zł.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i udzielając odpowiedzi na zarzuty skargi, które uznał za bezzasadne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
Skarga jest uzasadniona.
Przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta ustalającą skarżącemu odpłatność z tytułu pobytu jego matki w DPS za okres od 1 do 31 marca 2024 r. w wysokości 44 zł; za okres od 1 do 30 czerwca 2024 r. w wysokości 312 zł; za okres od 1 do 31 lipca 2024 r. w wysokości 286 zł.
W niniejszej sprawie nie jest sporne, że matka skarżącego przebywa od dnia 31 marca 2012 r. w DPS, w którym średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w 2024 r. wynosi 6.595,89 zł. Z pobyt ten matka skarżącego ponosi częściową odpłatność, zaś pozostała kwota (wynosząca w okresie od 1 lutego do 31 marca 2024 r. 4.728,37 zł, natomiast od 1 kwietnia 2024 r. 4.563,94 zł) pokrywana jest przez Miasto Białystok.
Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: (1) mieszkaniec domu, (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Wedle art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę tą wnoszę: (1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu; (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., a w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (lit. a); (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2 tego przepisu. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu, wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. W przypadku zaś odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s., z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. u.p.s. – o czym stanowi art. 61 ust. 2d u.p.s.
W kontrolowanej sprawie Wójt zwrócił się do skarżącego z propozycją zawarcia umowy co do wysokości opłaty ponoszonej przez niego w 2024 r. w związku z pobytem jego matki w DPS. Korespondencję doręczono skarżącemu dnia 29 lipca 2024 r. W odpowiedzi skarżący odmówił zawarcia umowy wskazując m.in., że jego dochód, uzyskany z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w 2023 r. nie przekracza ustawowego kryterium, a miesięczny dochód osiągnięty przez niego dotychczas w 2024 r. (1.838,40 zł), jest niższy niż minimalne wynagrodzenie za pracę. W piśmie tym skarżący wniósł o zwolnienie go z przedmiotowej opłaty. Zawyżywszy na odmowę zawarcia przez skarżącego umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., zasadnie więc przystąpiono do ustalenia wysokości tej opłaty w drodze decyzji administracyjnej. Przeprowadzona przez sąd kontrola wydanego aktu wykazała jednak, że w sprawie miało miejsce naruszenie prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2d w związku z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a. w związku z art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s. oraz art. 64 u.p.s., które miało wpływ na wynik sprawy i skutkowało uchyleniem obu wydanych w sprawie decyzji.
Stwierdzone przez sąd naruszenie art. 61 ust. 2d u.p.s. przejawia się w ustaleniu wysokości opłaty obciążającej skarżącego za pobyt jego matki w DPS, na podstawie wadliwie ustalonego dochodu skarżącego.
Jak już wyżej wskazano, ustalenie wysokości przedmiotowej opłaty następuje z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. (vide: art. 61 ust. 2d u.p.s.). Pierwsze ograniczenie polega na możliwości obciążenia przedmiotową opłatą wyłącznie osoby (w tym przypadku osoby samotnie gospodarującej), której dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium dochodowego (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a. u.p.s.). Wedle art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej wynosi 776 zł. Oznacza to, że 300% tego kryterium stanowi kwotę 2.328 zł, którą powinna dysponować osoba samotnie gospodarująca, po uiszczeniu opłaty za pobyt wstępnego lub zstępnego w DPS. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s., jeżeli dochód nie przekracza tej kwoty, osoba ta nie wnosi przedmiotowej opłaty. Drugie ograniczenie polega natomiast na konieczności uwzględnienia przy ustalaniu wysokości przedmiotowej opłaty, wysokości dochodów osoby zobowiązanej i jej możliwości (art. 103 ust. 2 u.p.s.), co oznacza, że ograniczenie to ma zastosowanie jedynie wówczas, gdy spełnione zostało pierwsze ww. ograniczenie odnoszące się do kryterium dochodowego.
W pierwszej kolejności należało zatem ustalić wysokość dochodu skarżącego utrzymującego się z pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej na zasadach ogólnych (skala podatkowa) oraz z zasiłku chorobowego (okoliczności niesporne).
Zgodnie z art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s. w stosunku do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą opodatkowaną podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych - za dochód przyjmuje się przychód z tej działalności pomniejszony o koszty uzyskania przychodu, obciążenie podatkiem należnym określonym w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych i składkami na ubezpieczenie zdrowotne określonymi w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, związane z prowadzeniem tej działalności oraz odliczonymi od dochodu składkami na ubezpieczenia społeczne niezaliczonymi do kosztów uzyskania przychodów, określonymi w odrębnych przepisach, z tym że dochód ustala się, dzieląc kwotę dochodu z działalności gospodarczej wykazanego w zeznaniu podatkowym złożonym za poprzedni rok kalendarzowy przez liczbę miesięcy, w których podatnik prowadził działalność, a jeżeli nie prowadził działalności, za dochód przyjmuje się kwotę zadeklarowaną w oświadczeniu tej osoby. Wedle zaś art. 8 ust. 10 u.p.s. dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej oraz z innych źródeł sumuje się. Zasadą jest przy tym ustalenie dochodu z miesiąca poprzedzającego ustalenie opłaty (vide: art. 8 ust. 3 u.p.s.). Oznacza to, że ustalając wysokość opłaty w 2024 r. na miesięczny dochód skarżącego składa się suma miesięcznego dochodu uzyskanego z działalności gospodarczej w 2023 r. oraz wypłaconego mu w poszczególnych miesiącach 2024 r. zasiłku chorobowego (bowiem zasiłek ten wypłacany jest w różnych kwotach). W celu ustalenia więc wysokość opłaty np. w lipcu 2024 r. brany jest pod uwagę dochód skarżącego z czerwca 2024 r., na który składa się miesięczny dochód z działalności gospodarczej uzyskany w 2023 r. oraz zasiłek chorobowy wypłacony w czerwcu 2024 r., itd.
Jakkolwiek organy zasadnie przyjęły do obliczeń dochodu skarżącego powyższe reguły ustawowe, to jednak w sposób wadliwy obliczyły miesięczny dochód skarżącego za poszczególne miesiące 2024 r., bowiem nie pomniejszyły przychodu uzyskanego w 2023 r. z pozarolniczej działalności gospodarczej o obciążenie składkami na ubezpieczenie zdrowotne określonymi w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, związane z prowadzeniem tej działalności – jak wymaga tego dyspozycja art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s. Zaniechanie to organ odwoławczy argumentuje treścią zaświadczenia Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku z dnia 11 lipca 2024 r., z którego w jego ocenie wynika, że w PIT-36 za 2023 r. nie wykazano składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, a zatem brak jest podstaw do zmiany sposobu obliczenia dochodu skarżącego. Rację ma w tym względzie jednak skarżący, który twierdzi, że składek na ubezpieczenie zdrowotne nie wykazuje się w rozliczeniach PIT, co nie świadczy o tym, że są one obowiązkowe i trzeba je płacić każdego miesiąca.
Istotnie bowiem, w dniu 1 stycznia 2022 r. w ramach tzw. Polskiego Ładu, wszedł w życie pakiet ustaw nowelizujących przepisy podatkowo-księgowe. Na mocy art. 1 pkt 48 ustawy z dnia 29 października 2021 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2021.2105) uchylono art. 27b ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, umożliwiający odliczanie od podatku składki na ubezpieczenie zdrowotne. Począwszy więc od 2022 r. przedsiębiorca nie może już odliczyć składki na ubezpieczenie zdrowotne od zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych. Nowelizacja ta skutkowała również zmianą formularza PIT-36, w którym z części poświęconej odliczeniom od podatku usunięto pozycję: "składki na ubezpieczenia zdrowotne". W konsekwencji więc logicznym jest, że w powołanym przez organ odwoławczy zaświadczeniu Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku datowanym na 11 lipca 2024 r., wskazano kwotę 0,00 zł w odniesieniu do składek na ubezpieczenie zdrowotne wykazanych w PIT-36 za 2023 r. Nie zmienia to jednak faktu, że zgodnie z definicją dochodu zawartą w art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., opłacone przez skarżącego składki na ubezpieczenie zdrowotne, powinny pomniejszać jego przychód uzyskany z pozarolniczej działalności gospodarczej w 2023 r., skoro na mocy art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c. ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. 2024 r., poz. 146; dalej: "u.ś.o.z.") w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U, 2024 r., poz. 497) osoby prowadzące działalność pozarolniczą podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, z czym wiąże się obowiązek opłacenia składki w terminie i na zasadach określonych w ustawie (art. 67 ust. 1 zd. 1 u.ś.o.z.). Na marginesie sąd zauważa przy tym, że w aktach sprawy brak jest dowodu na to, aby skarżący zalegał w opłacaniu składek na ubezpieczenie zdrowotne; natomiast pośrednim dowodem ich regularnego opłacania jest załączona do skargi kserokopia zaświadczenia lekarskiego datowanego na 5 stycznia 2024 r., z którego wynika, że skarżący został zakwalifikowany do zabiegu operacyjnego i pozostaje w trakcie oczekiwania na wyznaczenie jej terminu w publicznym zakładzie opieki zdrowotnej (k. 5).
Skarżący wskazał w odwołaniu od decyzji organu I instancji na wysokość opłacanej co miesiąc składki zdrowotnej (381,81 zł). W celu weryfikacji tego oświadczenia, organ winien pozyskać dowód potwierdzający wysokość opłaconych przez skarżącego w 2023 r. składek na ubezpieczenie zdrowotne, w postaci np. zaświadczenia wydanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub potwierdzeń przelewów bankowych dostarczonych przez skarżącego.
Zauważyć w tym względzie należy, że zgodnie z art. 107 ust. 5d u.p.s., w przypadku gdy okoliczności sprawy wymagają potwierdzenia innym oświadczeniem lub dokumentem niż wymienionym w art. 107 ust. 5b u.p.s., można domagać się takiego oświadczenia lub dokumentu. Wśród dokumentów wymienionych w art. 107 ust. 5b u.p.s., na podstawie których następuje ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej, w odniesieniu do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą wymieniono jedynie: dowód opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne (pkt 15b), zaświadczenie albo oświadczenie o zadeklarowanej podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne (pkt 16) oraz zaświadczenia wydane przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego, o których mowa w art. 8 ust. 7 i 8 u.p.s. (pkt 17) - przy czym zaświadczenie, o którym mowa w art. 8 ust. 7 u.p.s. (adekwatne do formy opodatkowania działalności prowadzonej przez skarżącego) zawiera jedynie informację o odliczonych od podatku składkach na ubezpieczenie zdrowotne związanych z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej, a więc nie uwzględnia znowelizowanego z dniem 1 stycznia 2022 r. (w ramach Polskiego Ładu) stanu prawnego, w którym składki na ubezpieczenie zdrowotne nie są już odliczane od podatku – a tym samym nie są one wykazywane w ww. zaświadczeniu lub wpisywana jest w nim kwota 0 zł. Skoro więc zaświadczenie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku z dnia 11 lipca 2024 r. składek tych nie uwzględnia, to na jego podstawie nie można ustalić ich wysokości, a tym samym i obliczyć dochodu skarżącego wedle dyspozycji art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s.
Informacji o wysokości składek zdrowotnych opłaconych przez skarżącego w 2023 r. nie zawiera również załączone do akt zeznanie roczne skarżącego PIT-36 za 2023 r. (k. 181-185 akt adm. I instancji). W sprawie zaistniała zatem konieczność sięgnięcia do dyspozycji art. 107 ust. 5d u.p.s. i pozyskania innego oświadczenia lub dokumentu potwierdzającego wysokość opłaconych przez skarżącego w 2023 r. składek na ubezpieczenie zdrowotne, w celu pomniejszenia o ich sumę przychodu skarżącego uzyskanego w 2023 r. z działalności gospodarczej (stosownie do art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s.). W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uzupełni więc w tym zakresie materiał dowodowy, a następnie ustali dochód uzyskany przez skarżącego w 2023 r. z działalności gospodarczej, zgodnie z art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., mając na względzie, że przepis ten zawiera dyspozycję skierowaną do organu, a nie do strony postępowania, co oznacza, że skarżący nie musi udowadniać, że ww. składki opłacił.
Jeżeli na skutek ponownych ustaleń okaże się, że dochód skarżącego umożliwia wnoszenie przez niego opłaty za pobyt jego matki w DPS (art. 62 ust. 2 pkt 2 lit. a. u.p.s.), organ ustali jej wysokość biorąc pod uwagę wysokości dochodów skarżącego i jego możliwości – stosownie do dyspozycji art. 103 ust. 2 u.p.s. W tym względzie organ dokona analizy uwzględniającej wysokości rzeczywistego dochodu skarżącego w omawianym okresie (vide: aktualna kondycja przedsiębiorstwa skarżącego, w tym dochody uzyskiwane w 2024 r.) i jego zestawienie z wydatkami skarżącego, a także oceni, w jaki sposób oraz w jakim stopniu, na możliwości zarobkowania skarżącego wpływa jego stan zdrowia (w kontekście okresowej, ale powtarzającej się od dłuższego czasu niezdolności skarżącego do pracy).
Sąd podkreśla w tym miejscu, że ustalenie przez organ możliwości płatniczych osoby zobowiązanej wymaga wykazania się przez nią aktywnością, co oznacza, że winna ona współpracować z organem, aby umożliwić mu dokonanie rzetelnych i kompletnych ustaleń faktycznych. Przejawem owej współpracy powinno być przedstawienie wszelkich informacji mających znaczenie dla rozpoznawanej sprawy. O ile bowiem organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, zgodnie z art. 7 k.p.a., to jednak nie można w tym zakresie przerzucać na organ obowiązku ustalania faktycznych wydatków ponoszonych przez skarżącego (m.in. na leczenie). Wzięcie pod uwagę ograniczeń związanych z możliwościami skarżącego możliwe jest wyłącznie wtedy, gdy zostaną one organowi zgłoszone i w przekonujący sposób wykazane. Jakkolwiek sąd zauważa, że żaden z przepisów u.p.s. nie przewiduje możliwości nieuwzględnienia dochodu z uwagi na sposób jego skonsumowania, to jednak zestawienie realnie osiąganych dochodów z bieżącymi wydatkami jest celowe w kontekście dokonania, nieobarczonej wadami, oceny możliwości płatniczych osoby zobowiązanej, a tym samym świadczy o prawidłowym lub nieprawidłowym zrealizowaniu przez organ dyspozycji art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s.
Sąd zauważa przy tym, że w orzecznictwie podkreśla się, że przez "możliwości osoby zobowiązanej" należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej. (por. wyrok NSA z 20 lipca 2023 r., I OSK 1620/23, CBOSA). Ponadto w piśmiennictwie przyjmuje się, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi, który powinien mieć na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty; mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty z art. 64 u.p.s.
Powołując się na stan zdrowia oraz niski dochód miesięczny, skarżący zwrócił się do organu I instancji z wnioskiem o zwolnienie z przedmiotowej opłaty w piśmie datowanym na 2 sierpnia 2024 r. Powołane przez niego okoliczności, uzasadniające w jego ocenie owe zwolnienie, należało więc rozpatrzeć w kontekście art. 64 pkt 2 u.p.s., wedle którego osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Ani jednak w sentencji zaskarżonej decyzji, ani też w sentencji poprzedzającej ją decyzji Prezydenta, nie ma rozstrzygnięcia o sposobie załatwienia tego wniosku przez organy. Żadna z decyzji nie zawiera w tym względzie elementu, o którym mowa w art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a.
W aktualnym orzecznictwie (ukształtowanym po zmianie brzmienia zdania wstępnego art. 64 u.p.s., która miała miejsce dnia 4 października 2019 r.) przyjmuje się, że strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty, a organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22, z 19 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1865/21; CBOSA). Skoro zatem skarżący w toku prowadzonego postępowania administracyjnego był uprawniony do ubiegania się o zwolnienie z opłaty i z takim wnioskiem wystąpił przed załatwieniem sprawy dotyczącej ustalenia wysokości opłaty w 2024 r., organy były obowiązane do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłaty w decyzji ustającej jej wysokość, czego w sprawie zaniechano. Co prawda w uzasadnieniach obu decyzji wskazano, że wysokość opłaty ustalono jako 50% kwoty przekroczenia 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednakże nie wyjaśniono, jednoznacznie, czy nastąpiło to na skutek analizy możliwości skarżącego (art. 103 ust. 2 u.p.s.), czy też na skutek rozpoznania jego wniosku o zwolnienie z przedmiotowej opłaty (tj. w kontekście przesłanek z art. 64 u.p.s.). Nie zmienia to jednak faktu, że w sentencji decyzji nie zawarto w tym względzie stosownego rozstrzygnięcia, podlegającego kontroli instancyjnej, czym naruszono art. 64 u.p.s., a także art. 107 § 1 pkt 3 k.p.a.
Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania. Podkreślić przy tym należy, że sąd w żaden sposób nie wskazuje końcowego rozstrzygnięcia, zwracając jedynie uwagę na popełnione w sprawie uchybienia, które należy wyeliminować. Obowiązkiem organu będzie obliczenie dochodu skarżącego z uwzględnieniem dyspozycji art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., a następnie ustalenie, czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a. u.p.s.), a w przypadku uzyskania odpowiedzi twierdzącej, ustalenie wysokości przedmiotowej opłaty z uwzględnieniem art. 61 ust. 2d u.p.s. Ponadto organ wyda rozstrzygnięcie w przedmiocie złożonego przez skarżącego wniosku o zwolnienie z opłaty za pobyt jego matki w DPS, poprzedzone analizą przesłanek zwolnienia z tej opłaty, w szczególności zaś tych zawartych w art. 64 pkt 2 u.p.s.
Mając na uwadze powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a. w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024 r., poz. 935 ze zm.).