II SA/BK 585/23

II SA/Bk 585/23 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2023-09-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Anna Bartłomiejczuk /sprawozdawca/
Elżbieta Lemańska /przewodniczący/
Grzegorz Dudar
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1577
art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 22 i art. 25 i 28
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 par. 1 pkt 1 pkt a) i c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Lemańska, Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk (spr.), sędzia WSA Grzegorz Dudar, Protokolant sekretarz sądowy Natalia Paulina Janowicz, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 września 2023 r. sprawy ze skargi T.T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 marca 2023 r. nr 326072354 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 grudnia 2022 r. numer 326072354
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 30 marca 2023 r. znak sprawy: 010070/680/3351626/2022, numer postępowania: 326072354 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS" lub "organ odwoławczy"), po rozpatrzeniu odwołania T. T. (dalej: "Skarżący"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS" lub "organ pierwszej instancji") z 12 grudnia 2022 r. w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko – L. T. oraz orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wnioskiem z dnia 30 marca 2022r. Skarżący zwrócił się do o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko L. T.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych informacją z 4 kwietnia 2022 r., na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407 z późn.zm. – dalej "ustawa"), poinformował Skarżącego o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko L. T. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1.06.2022 r. do 31.05.2023r.
W dniu 20 kwietnia 2022 r. wniosek o świadczenie wychowawcze na L. T. złożyła też matka dziecka – M. T. dołączając w toku postępowania: postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku I Wydział Cywilny z 19 kwietnia 2022r. o zabezpieczeniu, na czas trwania procesu o rozwód, roszczenia o alimenty na rzecz trójki małoletnich dzieci: W., M.1 i L. T. oraz postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku I Wydział Cywilny z 12 października 2022r. o powierzeniu matce dzieci, na czas trwania procesu rozwodowego, pieczy nad małoletnimi dziećmi i ustaleniu przy niej miejsce pobytu dzieci (oba wydane w sprawie o sygn. akt I C 721/22).
W tych okolicznościach ZUS informacją z dnia 28 października 2022 r. poinformował M. T. o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko L. T., na okres od 1 października 2022 r. do 31 maja 2023r. Decyzją zaś z dnia 8 listopada 2022 r. uchylił przyznane Skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko L., od dnia 1 października 2022 r. do 31 maja 2023r. Następnie decyzją ZUS z dnia 12 grudnia 2022 r. zmieniono rozstrzygnięcie z dnia 28 października 2022 r. w ten sposób, że przyznano matce dziecka prawo do świadczenia wychowawczego na okres od dnia 1 czerwca 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r.
Decyzją ZUS z 12 grudnia 2022 r. (nr postępowania 326072354) uchylono przyznane Skarżącemu na okres od 1.06.2022r. do 31.05.2023r. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko L. T. oraz orzeczono o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego od 1 czerwca 2022r. do 30 listopada 2022r. Na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalono bowiem, że Skarżący nie sprawuje opieki faktycznej nad dzieckiem. Z przeprowadzonego w sprawie postępowania wyjaśniającego wynika, że dzieci są pod opieką - matki, co potwierdza złożone do akt sprawy postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 19 kwietnia 2022r. (sygn. akt I C 721/22). W uzasadnieniu ZUS powołał też art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j..: Dz.U. z 2019 r., poz. 2407, dalej: "ustawa"), wskazując, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Końcowo organ wyjaśnił, że wypłacone Skarżącemu świadczenie wychowawcze za okres od 1.06.2022 do 30.11.2022 stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa o w art. 25 ustawy, które Skarżący zobowiązany jest wpłacić na rachunek bankowy ZUS, z którego świadczenie wpłynęło.
Nie zgadzając się z powyższą decyzją Skarżący złożył odwołanie do Prezesa ZUS. Wyjaśnił, że wydana decyzja jest krzywdząca albowiem świadczenie wychowawcze zostało mu przyznane 4 kwietnia 2022r., a więc 6 miesięcy przed wydaniem przez Sąd Okręgowy postanowienia z dnia 12 października 2022r. przyznającego opiekę nad dziećmi - matce M. T. Jak podkreślił, do tego dnia sprawował, opiekę naprzemienną nad dziećmi w równym stopniu co matka, co uprawniało go do uzyskania świadczenia wychowawczego na dziecko. W tych okolicznościach ZUS powinien przeprowadzić wywiad środowiskowy i ustalić, kto faktycznie sprawował w tym czasie – opiekę na dziećmi.
Prezes ZUS, powołaną na wstępie decyzją z 30 marca 2023r., na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. , utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdzi, że z przedłożonego w toku postępowania - postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku z 19 kwietnia 2022r. oraz z 12 października 2022r. nie wynika, aby Skarżący sprawował nad dziećmi opiekę naprzemienną. W myśl zaś art. 5 ust. 2a ustawy opieką naprzemienną jest opieka wykonywana przez oboje rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych, powtarzających się okresach. Tymczasem zgodnie z powołanym orzeczeniem Sądu, dzieci zamieszkują wraz z matką, natomiast Skarżącemu zostały wyznaczone jedynie kontakty z dziećmi. Wobec zatem braku orzeczenia sądu regulującego zasady sprawowania opieki nad dzieckiem w okresie od 1 czerwca do 12 października 2022r. organ odwoławczy stwierdził, że we wskazanym okresie Skarżący nie sprawował opieki naprzemiennej nad dzieckiem i w związku z tym, we wskazanym okresie nie przysługuje mu świadczenie wychowawcze w kwocie 250 zł miesięcznie na dziecko. Prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko należało zaś ustalić zgodnie z zasadą z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy.
Zdaniem organu II instancji z zebranej w sprawie dokumentacji wynika zaś, że w okresie od dnia 1 czerwca do 11 października 2022 r. Skarżący nie zamieszkiwał wraz z dziećmi, które mieszkały w tym czasie z matką. Wymienione zaś przez Skarżącego w piśmie z dnia 2 marca 2023r. okresy przypadające w miesiącach od czerwca do początku października 2022 r., podczas których przebywał on wraz z dziećmi nie można uznać za okresy zamieszkiwania z dziećmi, a jedynie za okresy, w których Skarżący miał kontakt z dziećmi. Ponadto, na co zwrócił uwagę organ, z uzasadnienia postanowienia Sądu z dnia 19 kwietnia 2022 r. wprost wynika, że małżonka wyprowadziła się wraz z dziećmi ze wspólnego mieszkania już w październiku 2021 r. Uzasadnione jest więc przyjęcie, że od tego momentu miejsce zamieszkania dzieci znajdowało się w miejscu zamieszkania matki.
Konkludując organ stwierdził, że Skarżący nie spełnia warunku wspólnego zamieszkiwania z dziećmi w okresie od 1 czerwca do nadal, którego spełnienie, zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, jest niezbędne do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego.
Skargę na powyższą decyzję do tut. sądu administracyjnego wniósł Skarżący zarzucając jej naruszenie: art. 22 ustawy poprzez zaniechanie przez organ ustalenia, kto do dnia 12 października 2022r. sprawował faktyczną opiekę nad dziećmi i zwrócenia się w tym celu o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Podkreślił, że do czasu wydania postanowienia Sądu z 12 października 2022r., oboje rodzice sprawowali opiekę nad wszystkimi dziećmi, tym samym oboje mogli złożyć wniosek o świadczenie wychowawcze. Skarżący zwrócił też uwagę, że to on pierwszy złożył wniosek o przedmiotowe świadczenie, dlatego też ZUS przed wydaniem decyzji o uchyleniu przyznanego mu wcześniej świadczenia, z uwagi na rozbieżne stanowiska stron, powinien przeprowadzić wywiad środowiskowy ustalając, kto sprawował faktyczną opiekę.
Odpowiadając na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację z zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 26 września 2023r. skarżący uzupełniająco wyjaśnił, że w dniu 29 maja 2023r. został orzeczony wyrok rozwodowy pomiędzy nim, a matką dzieci, ale Sąd nie określił w nim sposobu sprawowania opieki na dziećmi pozostawiając tę kwestię ich własnym ustaleniom. Skarżący przyznał też, że dopiero z zaskarżonej decyzji dowiedział się, że toczyło się postępowanie o uchylenie mu prawa do świadczeń wychowawczych, wcześniej nie otrzymał zawiadomienia o wszczęciu takiego postępowania. Oświadczył też, że ostatnie świadczenia za październik i listopada 2022r. zwrócił do ZUS, natomiast świadczenia za czerwiec, lipiec, sierpień i wrzesień 2022r. przeznaczył w całości za potrzeby dzieci.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć podniesione w niej zarzuty tylko częściowo sygnalizują uchybienia, jakich dopatrzył się w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym skład orzekający w sprawie, uprawniony do rozstrzygania w granicach danej sprawy i nie związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną – art. 3 § 1 i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 329 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a.").
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że sąd dokonując kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, bada czy organy do ustalonego stanu faktycznego zastosowały właściwą normę prawa materialnego oraz czy nie uchybiły przepisom prawa regulującym zasady postępowania, a jeśli dopuściły się takich uchybień, to czy te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchylenie zaskarżonej decyzji następuje bowiem – m.in. wówczas, gdy sąd stwierdzi, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy bądź gdy dopuszczono się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 30 marca 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 grudnia 2022 r. o uchyleniu skarżącemu świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko od 1 czerwca 2022r. do 31 maja 2023r. oraz orzeczeniu o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego od 1 czerwca 2022r. do 30 listopada 2022r., stwierdził, że zostały one wydane z istotnym naruszeniem przepisów obowiązującego prawa, co skutkowało koniecznością ich uchylenia.
Materialnoprawną podstawę przyznania świadczenia wychowawczego stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 1577, dalej: "ustawa"). Jak wynika z art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 tej ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko (art. 5 ust. 1 ustawy). W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego (art. 5 ust. 2a ustawy). Postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi oraz świadczenie to wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 10 ust. 1 ustawy).
Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka (...) - art. 13 ust. 1 ustawy. Przyznanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji (art. 13a ust. 1), natomiast w sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 ustawy). Prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest na okres od dnia 1 czerwca do dnia 31 maja roku następnego (art. 18 ust. 1 ustawy). Osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (art. 25 ust. 1 ww. ustawy). Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata. Jak wynika natomiast z art. 27 ustawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (ust. 1). Zmiana rozstrzygnięcia dotyczącego prawa do świadczenia wychowawczego na korzyść strony nie wymaga jej zgody (ust. 2). Przepis art. 28 ust. 1 ustawy stanowi z kolei, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Z treści powołanych unormowań wynika jednoznacznie, że o ile ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji administracyjnej, to zmiana lub uchylenie tego prawa odbywa się poprzez wydanie takiej decyzji. Zmiana lub uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego może nastąpić na wniosek (za zgodą) osoby, której organ takie prawo ustalił wcześniej lub bez zgody takiej osoby, a więc wówczas, gdy zmianie uległa sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba taka pobrała nienależne świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do tego świadczenia. Jak stanowi zaś przywołany wyżej art. 28 ustawy postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji wymaga wszczęcia i prowadzenia postępowania zgodnie z przepisami prawa procesowego, zawartymi w Kodeksie postępowania administracyjnego. W tym zakresie wydanie decyzji wymaga uprzedniego przeprowadzenia właściwego postępowania dowodowego zgodnie z regułami określonymi w k.p.a. Przy czym, co warto podkreślić, postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego jest nowym postępowaniem wobec postępowania zakończonego materialnoprawną czynnością ustalenia prawa do tego świadczenia. Nie jest to więc kontynuacja postępowania w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący wnioskiem z 30 marca 2022r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. na dziecko – L. T. Zakład Ubezpieczeń Społecznych informacją z 4 kwietnia 2022 r., uznając że zostały spełnione przesłanki określone w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, przyznał skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko na wnioskowany okres. Następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych bez uprzedniego zawiadomienia skarżącego o wszczęciu postępowania, w dniu 12 grudnia 2022 r. wydał decyzję o uchyleniu przyznanego mu świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2022r. do 31 maja 2023r. oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 30 listopada 2022 r.
Jak wynika z powyższego ZUS, za okres od 1 czerwca 2022 r. do 30 listopada 2022 r., wydał jedno rozstrzygnięcie w dwóch różnych przedmiotach, tj. o uchyleniu Skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego oraz zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Dodatkowo, biorąc pod uwagę datę wydania decyzji przez organ I instancji (12 grudnia 2022 r.) należy zauważyć, że uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego zostało dokonane z mocą wsteczną od 1 czerwca 2022r., co jest niedopuszczalne i stanowi ewidentne naruszenie prawa materialnego, tj. art. 27 ust. 1 powoływanej ustawy .
Dokonując analizy akt administracyjnych nie ulega wątpliwości, że skarżący nie zwracał się do organu z wnioskiem o uchylenie przyznanego mu świadczenia wychowawczego. W tych okolicznościach, co zostało już wyżej zaakcentowane, skoro postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego jest nowym postępowaniem, organ miał obowiązek zawiadomienia Skarżącego o wszczęciu z urzędu takiego postępowania. Zgodnie art. 61 § 4 k.p.a., który z mocy art. 28 ust. 1 ustawy ma zastosowanie w postępowaniu w sprawie zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego (z wyjątkiem sytuacji określonych w art. 27 ust. 4 ustawy) o wszczęciu postępowania z urzędu lub na żądanie jednej ze stron należy zawiadomić wszystkie osoby będące stronami w sprawie. Przepis art. 61 § 4 k.p.a. stanowi formę realizacji podstawowej, a zarazem fundamentalnej zasady postępowania administracyjnego, wyrażonej w art. 10 § 1 k.p.a., a mianowicie zasady ogólnej czynnego udziału strony. Brak takiego powiadomienia powoduje, iż strona bez swojej winy nie bierze udziału w postępowaniu. Z kolei wydanie decyzji ostatecznej w postępowaniu, w którym nie zawiadomiono strony o wszczęciu postępowania, może stanowić podstawę do jego wznowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. Organ administracji publicznej zobligowany jest zasadę tę realizować w toku całego postępowania, a nie jest nią jedynie doręczenie stronie wydanego rozstrzygnięcia. Jak trafnie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 22 marca 2013 r. (sygn. akt I OSK 2601/12, Lex nr 1436995) nie jest istotna forma powiadomienia o wszczęciu postępowania administracyjnego, lecz fakt, czy strony zostały zawiadomione o wszczęciu postępowania administracyjnego w określonej sprawie, a więc to, czy powzięły wiadomość o wszczęciu postępowania administracyjnego. Uzyskanie przez stronę informacji o wszczęciu postępowania administracyjnego w określonej sprawie umożliwia stronie podjęcie stosownych działań w danej sprawie i pozwala na zadbanie o należytą ochronę własnych interesów prawnych.
W kontrolowanej nie ulega wątpliwości, że organ uchybił obowiązkom wynikającym z powołanych wyżej przepisów, ponieważ Skarżący o toczącym się postępowaniu dowiedział się dopiero w momencie doręczenia mu decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 grudnia 2022 r. Okoliczność braku doręczenia zawiadomienia o wszczęciu postępowania o uchylenie przyznanego świadczenia wychowawczego została też potwierdzona przez skarżącego na rozprawie w dniu 26 września 2023r.
Dokonując analizy zaskarżonych decyzji nie sposób też nie zauważyć, że nie odpowiadają one też podstawowym wymogom przewidzianym w art. 107 § 1 pkt 4 - 6 k.p.a. i § 3 k.p.a. w zakresie elementów składowych decyzji, a mianowicie powołania podstawy prawnej, rozstrzygnięcia oraz uzasadnienia faktycznego i prawnego. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem w decyzji z 12 grudnia 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako podstawę prawną rozstrzygnięcia powołał ogólnikowo ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407), zaś w jej treści przywołał brzmienie art. 22 tej ustawy. Natomiast Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazał przepisy art. 28 ustawy i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. W żadnej z podjętych na gruncie rozpatrywanej sprawy decyzji nie został powołany przepis art. 27 ustawy, który to w istocie stanowi podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego. W motywach kontrolowanych rozstrzygnięć brak jest też wyjaśnienia podstawy prawnej ich wydania oraz jasnego i rzeczowego uzasadnienia faktycznego, w tym precyzyjnego wskazania powodów uchylenia przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego. Okoliczność ta ma istotne znaczenie wobec faktu, że decyzja z 12 grudnia 2022r. była pierwszą czynnością procesową, z której Skarżący dowiedział się o prowadzonym przez organ postępowaniu w przedmiocie uchylenia przyznanego mu świadczenia.
Wprawdzie uchybienia decyzji pierwszoinstancyjnej starał się, konwalidować Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przedstawiając szerzej motywy podjętego rozstrzygnięcia, to jednak w uzasadnieniu wydanej decyzji organ ograniczył się do stwierdzenia, że w okresie od 1 czerwca 2022r. do 12 października 2022r., skarżący nie sprawował opieki naprzemiennym i dlatego prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko należało ustalić zgodnie z zasadą ogólną wynikającą z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy. Powołując się na powyższą regulację oraz zebraną w sprawie - dokumentację uznał z kolei, że w okresie od 1 czerwca 2022r. do 11 października 2022r. Skarżący nie zamieszkiwał wraz z dziećmi, a zatem nie mogło być mu przyznane wnioskowane świadczenie wychowawcze.
W tym miejscu należy przypomnieć, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy). Świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, zgodnie z którym w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zgodnie zaś z art. 22 ustawy w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic, złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
Z przywołanych regulacji wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (opiekuna), który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. Podkreślić trzeba, że aby matka lub ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego to dziecko, którego wniosek dotyczy musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019). Dla uzyskania świadczenia wychowawczego nie ma zatem znaczenia prawne miejsce zamieszkania dziecka w rozumieniu art. 26 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, wobec tego o prawie do świadczenia wychowawczego – poza przypadkiem opieki naprzemiennej – decyduje przesłanka o charakterze faktycznym.
W ocenie sądu orzekające w niniejszej sprawie organy zbyt pochopnie uznały, że w okresie od 1 czerwca 2022r. do 11 października 2022r. skarżący nie zamieszkiwał i nie utrzymywał dziecka – L. T., albowiem jak wynika z postanowienia Sądu Okręgowego z 19 kwietnia 2022r. sygn. akt IC 721/22 małżonka wyprowadziła się z dziećmi ze wspólnego mieszkania w października 2021r. Tymczasem, jak wynika z uzasadnienia powyższego orzeczenia, stwierdzenie to zostało zaczerpnięte z treści pozwu małżonki skarżącego (k. 127 akt administracyjnych) i nie może stanowić okoliczności przesądzającej o braku spełniania przez Skarżącego przesłanki wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na jego utrzymaniu. W okolicznościach przedmiotowej sprawy, z uwagi na rozbieżność stanowisk rodziców dziecka, co do tego który z nich jest osobą sprawującą opiekę, zasadne było zwrócenie się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Wobec braku ustaleń w tym zakresie i uznania, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka przez matkę wynika z powołanego wyżej postanowienia sądowego, doszło do ewidentnego naruszenia przez organy - art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy. Stwierdzone naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy bowiem organy uznały, że skarżącemu nie przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji świadczenie wychowawcze było nienależnie pobrane.
Dodatkową okolicznością przemawiającą za uchyleniem zaskarżonych decyzji było naruszenie przez orzekające w sprawie organy ZUS przepisu art. 27 ust. 1 ustawy poprzez uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego z mocą wsteczną.
W tym miejscu trzeba przypomnieć, że decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy, ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. Takie stanowisko prezentowane jest konsekwentnie w orzecznictwie sądów administracyjnych i skład orzekający w sprawie niniejszej w pełni je akceptuje (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 24 maja 2018 r. sygn. akt I OSK 2842/17, 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1465/21, 7 lutego 2018 r. sygn. akt I OSK 1894/17, 27 września 2017 r. sygn. akt I OSK 196/16, wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w: Warszawie z 16 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 1759/17, Białymstoku z 8 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Bk 722/22, Łodzi z 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Łd 822/20, wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: "CBOSA"). Z prezentowanej linii orzeczniczej wynika zaś wprost, że w trybie art. 27 ustawy nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 ustawy). Zatem jedynie w sytuacji, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii) oraz nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone. Może to nastąpić w pierwszej kolejności przez wydanie decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia, a dopiero później przez wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu. Jednakże decydujące powinny być tu okoliczności stanu faktycznego sprawy.
W niniejszej sprawie decyzja organu I instancji został wydana w dniu 12 grudnia 2022r., a uchylenie skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego zostało orzeczone od 1 czerwca 2022 r., a zatem z mocą wsteczną. Takie rozstrzygnięcie, jak zostało to już wyjaśnione wyżej, jest niedopuszczalne i stanowi ewidentne naruszenie powołanego art. 27 ust. 1 ustawy. Przyjęcie bowiem poglądu, że na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy organ orzeka także w kwestii świadczeń już pobranych, oznaczałoby, że w dwóch decyzjach (pierwszej - wydanej na podstawie art. 27, drugiej - wydanej w trybie art. 25 ustawy) organ rozstrzygałby w tym samym przedmiocie. To zaś prowadziłoby do podważenia racjonalności prawodawcy i przyzwolenia na dwukrotne orzekanie w odrębnych decyzjach w tym samym przedmiocie. Brak jest więc podstaw prawnych, by w trybie art. 27 ust. 1 ustawy uchylać lub zmieniać decyzję pierwotną z mocą wsteczną, do czego w niniejszej sprawie ewidentnie doszło.
Wskazane uchybienia w zakresie postępowania wyjaśniającego mają istotny wpływ na wynik sprawy. Ustalenie wskazanych okoliczności faktycznych przesądza bowiem o tym, czy skarżący miał prawo do świadczenia wychowawczego i czy wypłacone mu świadczenie miało charakter świadczenia nienależnie pobranego. Z tego też względu rozpatrując sprawę ponownie organy administracji będą zobowiązane do uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej w niniejszym orzeczeniu. Prowadzone postępowanie winno odpowiadać wymogom określonym przepisami k.p.a., do których stosowania odsyła art. 28 ustawy, w szczególności poprzez zapewnienie stronie prawo do czynnego udziału w postępowaniu, jak również wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W tym zakresie obie decyzje obarczone są naruszeniem art. 10 § 1 k.p.a. Ponadto stosownie do treści art. 7 , art. 77 § 1 , jak i art. 80 k.p.a. organy zobowiązane będą do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w razie konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego o jakim mowa w 22 ustawy, celem ustalenia czy skarżący w okresie od 1 czerwca do 11 października 2022r. faktycznie sprawował opiekę nad dzieckiem.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organy uwzględnią też prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje osobie uprawnionej to w istocie świadczenie to służy dziecku. Zatem przy ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie wychowawcze przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie zostało przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to brak jest podstaw do żądania zwrotu takiego świadczenia. W konsekwencji okoliczność na co świadczenie wypłacone zostało przeznaczone (wykorzystane) ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021 r., II SA/Łd 668/20; WSA w Gliwicach z 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21 oraz z 15 lipca 2021r., II SA/Gl 572/21; WSA w Krakowie z 18 października 2021 r., III SA/Kr 772/21; wyrok WSA w Olsztynie z 23 września 2021 r., II SA/Ol 648/21, CBOSA).
Powyższa uwaga w okolicznościach przedmiotowej sprawy jest konieczna biorąc pod uwagę oświadczenie skarżącego złożone na rozprawie w dniu 26 września 2023r., że zwrócił do ZUS świadczenia wychowawcze za październik i listopad 2022r., natomiast świadczenia za czerwiec, lipiec, sierpień i wrzesień 2022r. przeznaczył w całości za potrzeby dzieci.
Mając na uwadze powyższe sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.