II SA/BK 550/22

II SA/Bk 550/22 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2022-09-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Barbara Romanczuk /sprawozdawca/
Elżbieta Lemańska
Elżbieta Trykoszko /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt 4 , 1 a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lemańska, asesor sądowy WSA Barbara Romanczuk (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Natalia Paulina Janowicz, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 września 2022 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] kwietnia 2022 roku numer [...]
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku, z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] utrzymano w mocy decyzję dnia [...] kwietnia 2022r. Nr [...] wydaną przez Prezydenta Miasta B., odmawiającą przyznania J. B. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią – L. M.
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:
Zaskarżoną decyzją, wydaną po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] marca 2022 r. J. B. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, babcią L. M, Prezydent Miasta B. odmówił ustalenia prawa do powyższego świadczenia.
W treści rozstrzygnięcia stwierdzono, że strona nie spełnia przesłanek ustawowych do przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 85 roku życia, a więc później niż wskazano w przepisie art. 17 b u.ś.r. W toku postępowania wyjaśniającego organ I instancji ustalił, że Pani L. M. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia [....] grudnia 2019r. Ponadto organ ustalił, że Pani L. M. ma syna, który z uwagi na konieczność zapewnienia opieki chorej żonie, nie może zająć się niepełnosprawną matką. Syn osoby wymagającej opieki nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Rozstrzygając w przedmiotowej sprawie o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organ I instancji powołał się na treść art. 17 ust. 1 b w/w ustawy.
Z powyższą decyzją nie zgodziła się J. B. wnosząc odwołanie i powołując się na fakt sprawowania opieki nad babcią, której pomaga we wszystkich czynnościach życia codziennego. Podniosła także, że w związku z tą opieką nie może podjąć zatrudnienia. Wyjaśniła, że syn Pani L. M., a jej ojciec, z uwagi na konieczność zapewnienia opieki chorej żonie, nie może zajmować się matką. Powołała się także na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2014r. sygn. akt K 38/13 oraz orzeczenia sądów administracyjnych i wykazała, że spełnia warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Do odwołania dołączyła liczną dokumentację medyczną mamy – A. M. oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2021r. nr akt [...] o uznaniu A. M. za niezdolną do samodzielnej egzystencji na okres do dnia [...] kwietnia 2022r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji, choć w części przedstawiło odmienną argumentację w zakresie regulacji art. 17 ust. 1 b ustawy.
W uzasadnieniu swego stanowiska organ II instancji wskazał, że organ I instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. z uwagi na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym to wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 17 ust.1b u.ś.r. w zakresie w jakim artykuł ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji wskazało ponadto, że od momentu wejścia w życie wskazanego wyroku nie jest dopuszczalne wydawanie decyzji administracyjnej na podstawie literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r. Z uwagi na powyższe w dalszej części uzasadnienia zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, że w sprawie winna zostać dokonana analiza pozostałych przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zawartych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a odnoszących się do innych osób, na których zgodnie z przepisami K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny.
W ocenie organu II instancji, biorąc pod uwagę przepisy u.ś.r. i K.r.o. oraz stan faktyczny sprawy bezspornym jest w sprawie, iż osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2020r. nr akt [...] o ustaleniu, że jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, co zgodnie z treścią art. 3 pkt 21 lit e ustawy jest równoznaczne z zaliczeniem na stałe do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Nie ma również wątpliwości, że osoba wymagająca opieki posiada syna, który w pierwszej kolejności jest zobowiązany do alimentacji. Jak wynikało z treści wywiadu środowiskowego przeprowadzonego ze stroną w dniu [...] kwietnia 2022r., jej ojciec M. M. nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, opiekuje się zaś chorą na nowotwór żoną i nie jest w związku z tym w stanie zapewnić matce opieki.
SKO podniosło także, że analiza dokumentów zgromadzonych w sprawie pozwala stwierdzić, że syn L. M. nie jest w stopniu znacznym niepełnosprawny, a więc w świetle przepisów zdolny jest do zapewnienia niepełnosprawnej matce opieki, zaś obowiązek alimentacyjny może polegać na osobistych staraniach, ale również na świadczeniu określonych sum pieniężnych, czy też dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia. W przedmiotowej sprawie, jak wynika z akt sprawy J. B., wnuczka L. M., ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na babcię, jednakże nie należy ona do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności w stosunku do L. M. Zobowiązanym do opieki nad matką w myśl art. 17 ust. 1 a ustawy są, w pierwszej kolejności dzieci, w przedmiotowej sprawie syn. W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych, prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osób zobowiązanych w dalszej kolejności do alimentacji może nastąpić wyłącznie w sytuacji obiektywnej niezdolności do sprawowania opieki przez osobę zobowiązaną z bliższego pokrewieństwa. Nie można jednakże w żadnym razie zaliczyć do tych okoliczności faktu świadczenia pracy, czy wykonywania innej działalności zarobkowej, złej sytuacji materialnej, stanu zdrowia, nie znajdującego potwierdzenia w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności, zamieszkiwania w znacznej odległości, czy tez konieczności zapewnienia opieki innemu członkowi rodziny, ponieważ wypaczałoby to całkowicie ideę przedmiotowego przepisu.
Na tej podstawie Kolegium uznało, że w niniejszej sprawie brak jest możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na niespełnienie jednej z przesłanek leżących po stronie wnioskującej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a nie po stronie osoby wymagającej opieki.
Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku złożyła J. B. zarzucając naruszenie:
– przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r., poprzez błędną wykładnię, polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów ustawy i uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny syna względem wymagającej opieki niepełnosprawnej matki, bez względu na szczególne okoliczności, wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuczki,
– naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 § 1 i art. 7 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia, w szczególności odnoszących się do realnych możliwości sprawowania przez M. M. opieki nad niepełnosprawną matką L. M., w zakresie wymaganym jej stanem zdrowia, a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa samo w sobie stanowi przeszkodę w nabyciu przez stronę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu swego stanowiska wskazała, że zgodnie z aktualną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 24 maja 2022r., sygn. akt. II SA/Ol 209/22).
Zdaniem skarżącej, organ administracji całkowicie pominął kwestię obiektywnej, niezawinionej niemożności podjęcia przez M. M. opieki nad L. M., nie wyjaśniając wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do przyczyn braku możliwości sprawowania opieki nad L. M. przez jej syna. Wskazać należy, iż syn niepełnosprawnej pozostaje w związku małżeńskim z A. M - matką skarżącej - która to na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2022r., została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji. M. M. opiekuje się chorą na nowotwór złośliwy żoną w pełnym zakresie (leczenie ma charakter paliatywny). A. M. wymaga całodobowej opieki, pomocy w załatwianiu spraw życia codziennego, pomocy w czynnościach higienicznych, przygotowywania posiłków, współuczestniczenia w wizytach lekarskich. M. M. z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie podjąć opieki nad niepełnosprawną matką, wobec czego skarżąca - jako wnuczka - zrezygnowała z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej i samodzielnie sprawuje opiekę nad babcią L. M. Końcowo powołała się na stanowisko podzielające przedstawione przez nią poglądy, zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 kwietnia 2022r., w sprawie o sygn. akt. I OSK 1261/21.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoją argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiot kontroli sądowoadministracyjnej określa art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.". Jest nim m. in. decyzja administracyjna, a to w myśl art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. Kontrolę sąd sprawuje mając na uwadze kryterium zgodności z prawem, o czym stanowi art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.). Uchybienia, które obligują do usunięcia skarżonej decyzji z obrotu prawnego określa art. 145 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. i są to: zaistnienie przyczyn określonych w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach (wówczas sąd stwierdza nieważność decyzji w całości lub w części) bądź też naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego czy inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (wówczas sąd uchyla zaskarżoną decyzję w całości lub w części). Jeśli sąd uzna, że naruszenia takie nie miały miejsca oddala skargę jako bezzasadną w oparciu o art. 151 p.p.s.a.
W niniejszym postępowaniu Sąd analizował decyzję SKO oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. o odmowie przyznania skarżącej J. B. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią – L. M. tj. osobą wymagającą opieki - legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2020r. nr akt [...] o ustaleniu, że jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, co zgodnie z treścią art. 3 pkt 21 lit e ustawy jest równoznaczne z zaliczeniem na stałe do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Organ odwoławczy nie miał wątpliwości, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynikało, że osoba wymagająca opieki posiada syna, który w pierwszej kolejności jest zobowiązany do alimentacji. Jak wynikało z treści wywiadu środowiskowego przeprowadzonego ze stroną w dniu [...] kwietnia 2022r., jej ojciec M. M. nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, opiekuje się zaś chorą na nowotwór żoną A. M. (również posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności) i nie jest w związku z tym w stanie zapewnić matce opieki.
W świetle art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej u.ś.r.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu (pkt 1) opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3) a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przy czym, w odniesieniu do podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca wprowadził pewne ograniczenie stanowiąc, że osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Należy jeszcze zwrócić uwagę na brzmienie art. 17 ust. 1b u.ś.r., według którego, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia (pkt 1) lub
w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (pkt 2)(w przedmiotowej sprawie w [...] roku życia). W tym ostatnim zakresie jako słuszne należy uznać stanowisko organu II instancji, że nie może to skutkować odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W tym miejscu należy bowiem przywołać wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13), według którego art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Wobec powyższego wyroku Trybunału, w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy pominąć kryterium daty powstania niepełnosprawności. Wniosek taki wyprowadza się z brzmienia art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP, z którego wynika, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego - co w przypadku istotnej w sprawie regulacji nie miało miejsca. Jeżeli więc Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie przedmiotowe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5.12.2017r., sygn. akt I OSK 1079/17; wyrok NSA z 11.07.2017r. sygn. akt I OSK 1600/16, CBOSA).
Stanowisko w tym zakresie zaprezentowane przez organ pierwszej instancji było nieprawidłowe, co słusznie dostrzegł organ II instancji.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że skarżąca jest wnuczką wymagającej opieki L. M., a więc jest z nią spokrewnioną w stopniu drugim. Osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu jest syn wymagającej opieki M. M. Wobec powyższego co do zasady, to syn w pierwszej kolejności obciążony jest obowiązkiem alimentacyjnym względem wymagającej opieki matki a babki skarżącej. Art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r, w oparciu o który możliwe jest ewentualne wywiedzenie prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią wprost nawiązuje w tym zakresie do obowiązku alimentacyjnego i do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z art. 132, wynika, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy istotne pozostaje zatem, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji istnienia osób zobowiązanych do alimentacji w bliższej kolejności nie wykluczają rzeczywiście automatycznie skutecznego ubiegania się oświadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych w dalszym stopniu, lecz uzależniają jego przyznanie od spełnienia warunków o jakich mowa w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, które to warunki powinny zostać każdorazowo szczegółowo zbadane i wykazane.
W orzecznictwie sądów administracyjnych (por.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16 - LEX nr 2348934, z dnia 12 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 328/16 - LEX nr 2330170 i z dnia 5 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1062/14 - LEX nr 1989805) ukształtowany jest pogląd, zgodnie z którym przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. nie można się ograniczać jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie i tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Konieczne jest istotnie posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc od niego niezależnych) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym, tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r., Nr 9, poz. 59 ze zm.), do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. Takie szczególne okoliczności natury obiektywnej muszą przy tym pozostawać poza sferą subiektywnego uznania i dowolnego kształtowania przez osoby zobowiązane w różnym stopniu do alimentacji, co podkreślało w swojej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze.
Z treści tego przepisu sądzić zatem należy, że w sytuacji, gdy są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, osoby powołane do alimentacji w dalszej kolejności mogą uzyskać prawo do świadczenia jedynie wówczas, gdy wykażą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pogląd ten jest wyrażany również w orzecznictwie (tak NSA w wyrokach z 24 lutego 2021r. I OSK 2392/20, 11 sierpnia 2020r. OSK 915/20 i 21 lutego 2019r. I OSK 3804/18 opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zdaniem NSA przedstawiona regulacja nie budzi wątpliwości interpretacyjnych pod względem językowym, nie jest zatem trafne odwołanie się do wykładni systemowej i celowościowej brakiem jednoznaczności. Takiej jednoznaczności przedstawiona regulacja nie jest pozbawiona.
W rozpoznawanej sprawie, co nie jest kwestionowane, syn wymagającej opieki takim orzeczeniem się nie legitymuje, co mogłoby utwierdzać w słuszności zajętego przez organy stanowiska, tym bardziej, że wskazano iż obowiązek alimentacyjny może polegać na osobistych staraniach, ale również na świadczeniu określonych sum pieniężnych, czy dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia.
W orzecznictwie prezentowane jest jednak również zapatrywanie odmienne, w którym nie kwestionując co do zasady przytoczonego już poglądu, zwraca się uwagę, że również obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. W wyrokach z dnia 25 stycznia 2021r. ( I OSK 2161/20 i I OSK 2091/20), 4 grudnia 2020r. (I OSK 1947/20 ), 16 kwietnia 2020r. ( I OSK 1115/19), tak również w wyroku z 7 maja 2020r. (I OSK 2831/19 i podane tam orzecznictwo wszystkie opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Literalna wykładnia omawianych przepisów prowadzi do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, a zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności, prawa do świadczenia alimentacyjnego. Zwraca się uwagę, że akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Zastosowanie literalnej wykładni tego przepisu prowadziłoby w okolicznościach konkretnej sprawy do sytuacji, w której pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny, który chce i potrafi opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny zostałaby ona tej opieki pozbawiona.
Sąd w składzie rozpoznającym skargę podziela powyższe stanowisko, w świetle szczególnych okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy. Nie można zatem odmówić co do zasady racji skarżącej, która właśnie brakiem możliwości sprawowania opieki nad babcią ze strony syna, spowodowanych obiektywnymi przeszkodami, uzasadnia swoje uprawnienie do uzyskania świadczenia.
Okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy w tym kontekście nie zostały wyjaśnione przez organ I instancji, zaś mimo argumentów podniesionych w odwołaniu, również organ II instancji nie przeanalizował ich w sposób wyczerpujący.
Już bowiem w odwołaniu skarżąca wskazała, że syn Pani L. M., a jej ojciec, nie może zajmować się matką, z uwagi na konieczność zapewnienia opieki chorej żonie. Do odwołania dołączyła liczną dokumentację medyczną mamy – A. M. oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2021r. nr [...] o uznaniu A. M. za niezdolną do samodzielnej egzystencji na okres do dnia [...] kwietnia 2022r. Na rozprawie w dniu [...] września 2022 r. skarżąca podniosła, że orzeczenie to zostało przedłużone i w dniu [...] lipca 2022 r. matka skarżącej uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczonym na stałe (k. 27). W tych okolicznościach, w ocenie Sądu może zachodzić sytuacja, w której z powodu przeszkód obiektywnych syn L. M. nie może zająć się swoją matką, bowiem zajmuje się żoną – chorą na nowotwór, której leczenie ma na chwilę obecną charakter paliatywny. Powstaje bowiem sytuacja, w której ojciec skarżącej, jest zgodnie z przepisami zobowiązany do opieki w stosunku do dwóch osób, które mają orzeczony znaczny stopnień niepełnosprawności (żony i matki). W okolicznościach opieki paliatywnej żony, wątpliwa zatem jest możliwość zapewnienia tej opieki także matce. Należy podzielić pogląd, że obowiązek ten może wprawdzie przybierać formę nie tylko polegającą na osobistych staraniach, ale także na opłaceniu innej osoby, niemniej jednak w tym zakresie nie ma żadnych ustaleń w sprawie, a zatem nie można ustalić, czy syn wymagającej opieki, jest w stanie taką pomoc zapewnić. Rzeczą organu było zatem ustalenie, czy rzeczywiście w sposób obiektywny, syn nie jest w stanie opiekować się matką, w sytuacji gdy opiekuje się żoną. Nie może zostać uznane za wystarczające wskazanie przez organ II instancji, że subiektywne przesłanki powołane przez skarżącą nie mogą usprawiedliwiać przyznania świadczenia. Należało ustalić, jak wygląda sytuacja rodzinna, finansowa, zdrowotna rodziny i czy wyklucza to opiekę sprawowaną przez skarżącą (podobnie wyrok NSA z dnia 28.04.2022 r. sygn. akt I ISK 1261/21, CBOSA). Dla ustalenia wspomnianych okoliczności organ powinien wykorzystać możliwości, jakie daje przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.
Zdaniem sądu, w przedmiotowej sprawie nie doszło do ustalenia przez organy obu instancji, czy istnieje obiektywna przeszkoda sprawowania opieki przez syna niepełnosprawnej L. M. Okoliczność ta jest istotna dla prawidłowego rozstrzygnięcia o prawie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego. Tymczasem organy ograniczyły się wyłącznie do wskazania, że syn jest zobowiązany w pierwszej kolejności, ale już tej okoliczności nie oceniły w kontekście istnienia obiektywnej zdolności M. M. do sprawowania opieki nad matką, w kontekście sprawowanej opieki nad żoną. Jest to wada procesowa wydanych rozstrzygnięć, która uniemożliwia ich zaakceptowanie jako zgodnych z prawem. Ponieważ okoliczności te nie były przedmiotem szczegółowych ustaleń i oceny organów oraz brak jest wypowiedzi organów w tym zakresie, nie można mówić o wszechstronnym rozpoznaniu sprawy, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji pierwszoinstancyjnej. Kwestia obiektywnej niemożności sprawowania opieki przez syna osoby niepełnosprawnej nie ma charakteru nieistotnego z punktu widzenia prawidłowo zrekonstruowanej normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., a zatem organy winny ją rzetelnie wyjaśnić przed rozstrzygnięciem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Powyższe skutkowało, oprócz naruszenia przepisów prawa materialnego, naruszeniem także przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 K.p.a.).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.