II SA/Bk 439/23

II SA/Bk 439/23 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2023-10-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-06-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Anna Bartłomiejczuk
Elżbieta Lemańska
Elżbieta Trykoszko /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 3038/23 - Wyrok NSA z 2024-10-28
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 447
art. 39 ust. 1
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk, sędzia WSA Elżbieta Lemańska, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 października 2023 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi T. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Suwałkach z dnia 21 kwietnia 2023 r. nr KO.801/97/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
Skarga została wywiedziona na tle następujących okoliczności.
Decyzją z 3.03.2023r.,sprostowaną postanowieniem z 20.04.2023r., Wójt Gminy Giby odmówił przyznania T. G. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym G. S. urodzonym 3.07.2002r.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, ze T. G. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 16.01.2023r. W stosunku do G. S. pełniła funkcję rodziny zastępczej do 31.12.2022r. G. S. został umieszczony w rodzinie zastępczej u T. i M. małżonków G. na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Sejnach z 31.05.2007r. sygn. III Nsm 76/06. T. G. ponadto została ustanowiona opiekunem całkowicie ubezwłasnowolnionego G. S., co zostało potwierdzone zaświadczeniem Sądu Rejonowego w Augustowie z 5.01.2021r. sygn. VII RNs 48/20. Wójt wskazał, że wnioskodawczyni nie jest matką niepełnosprawnego, opiekunem faktycznym ani rodziną zastępczą spokrewnioną i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego. Ojciec niepełnosprawnego A. S. nie żyje od 14 lat, zaś matka C. K. ma ograniczoną władzę rodzicielską i jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Rodzeństwo G. S.: A. S.1 urodzony 16.05.2024r., K. S. urodzona 6.07.2000r. i W. S. urodzony 9.06.1996r. są osobami pełnoletnimi i nie legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności. A. S.1 jest uczniem branżowej szkoły w Suwałkach a K. S. i W. S. od 3 lat zamieszkują i pracują w Wielkiej Brytanii a do domu przyjeżdżają 2 razy w roku na święta. Rodzeństwo, z uwagi na własną sytuację, nie jest w stanie zapewnić opieki niepełnosprawnemu bratu. Wnioskodawczyni nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. W okresie od 1.01.2018r. do 31.12.2022r.na podstawie umowy zlecenia pełniła funkcję zawodowej rodziny zastępczej dla niepełnosprawnego G. S.. Po wygaśnięciu umowy nie mogła kontynuować pełnienia funkcji rodziny zastępczej z uwagi na brak możliwości przyjmowania nowych dzieci, wynikający – jak wskazywała - z szerokiego zakresu obowiązków związanych z opieką nad niepełnosprawnym G. S. Podopieczny oraz jego brat A. S. pomimo osiągniecia pełnoletności nadal pozostają w dotychczasowej rodzinie zastępczej u M. i T. G. Starosta Sejneński na mocy decyzji z 23.09.2022r. przyznał małżonkom G. pomoc pieniężną na pokrycie kosztów utrzymania pełnoletniego wychowanka G. S. w rodzinie zastępczej oraz dodatek na pokrycie zwiększonych kosztów jego utrzymania na okres od 1.09.2022r. do 31.08.2023r. w łącznej wysokości 1 428 złotych miesięcznie.
Organ ustalił, że G. S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe a jego niepełnosprawność istnieje od urodzenia. G. S. jest osobą upośledzoną umysłowo, cierpi na autyzm, nie rozmawia, komunikuje się z wnioskodawczynią za pomocą obrazków. Od urodzenia ma tylko jedną nerkę, co wymaga częstych kontroli lekarskich. W 2020r. w domu małżonków G. wybuchł pożar, w wyniku którego G. S. doznał poparzeń cała co doprowadziło do amputacji obu nóg. Od tamtego czasu G. S. porusza się na wózku inwalidzkim i wymaga jeszcze większego zakresu pomocy. T. G. wykonuje wszystkie czynności pielęgnacyjno – opiekuńcze oraz organizacyjne w stosunku do G. S. Są one tak absorbujące, że zmusiły T. G. do rezygnacji z wykonywanej wcześniej pracy zarobkowej. T. G. nie ma zatem możliwości podjęcia zatrudnienia nawet w ograniczonym zakresie.
Mimo ustalenia, ze T. G. zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym i opiekę tą faktycznie wykonuje w pełnym zakresie a osoby zobowiązane do alimentacji G. S. nie mają możliwości by opiekę nad niepełnosprawnym wykonywać, świadczenie pielęgnacyjne nie mogło być przyznane z uwagi na to, że na wnioskodawczyni nie ciąży względem niepełnosprawnego obowiązek alimentacyjny a w konsekwencji nie należy ona do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W odwołaniu od tej decyzji T. G. podniosła, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest dla niej niesprawiedliwa i krzywdząca. Opisała swoją sytuacje, w jakiej się znalazła, podkreślając osobiste zaangażowanie w opiekę nad niepełnosprawnym oraz jego stan zdrowia umysłowego i fizycznego, wymagający nieustannej uwagi i opieki osoby trzeciej i nie pozwalający niepełnosprawnemu na samodzielne funkcjonowanie. Podkreśliła, że podopieczny potrzebuje zrozumienia i poczucia bezpieczeństwa, które daje mu niezmienność opiekunów, sytuacji oraz miejsc, w których przebywa. Wskazała, że mimo, iż nie jest rodziną naturalną ani zastępczą dla niepełnosprawnego, zastępuje funkcję rodzica i sprawuje nad niepełnosprawnym rzeczywistą opiekę starając się zapewnić mu odpowiednie warunki do spokojnego życia.
Odwołanie nie zostało uwzględnione. Decyzją z 21.04.2023r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Suwałkach po rozpoznaniu odwołania orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji odwoławczej Kolegium w pierwszej kolejności przytoczyło brzmienie art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stwierdziło, że z przywołanych przepisów wynika, że co do zasady osobami uprawnionymi do ubiegania się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego są osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej a wyjątkiem jest uprawnienie opiekuna faktycznego dziecka. Lektura akt świadczy zaś, że wnioskodawczyni nie jest osobą obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego. Kolegium podzieliło wyrażony w orzecznictwie pogląd, że istotnym elementem decydującym o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest istnienie po stronie opiekuna obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnego. Kolegium wskazało, że przepisy art.17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych były kilkakrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który w wyrokach o sygn. P 23/05, P 27/07 oraz P 41/07 nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę a podopiecznym. Przeciwnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną czy też rezygnacja z zatrudnienia ale szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Wykładnia przepisów inna niż pozajęzykowa jest w tym przypadku nieuprawniona, gdyż prowadziłaby do poszerzenia kręgu osób uprawnionych do świadczenia a to byłoby zastąpieniem ustawodawcy. Podnosząc powyższe Kolegium nawiązało wprost do uzasadnień wyroków NSA z 25.05.2016r. sygn. akt I OSK 2020/14 i z 13.12.2017r. sygn. I OSK 1168/17. Pozostając zobowiązanym do orzekania w granicach prawa Kolegium orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.
W skardze wniesionej do sądu administracyjnego na powyższą decyzję ostateczną T. G. podniosła następujące zarzuty:
- naruszenia prawa materialnego tj. art.32 ust.1 Konstytucji RP poprzez jego niezastosowanie oraz art.17 ust.1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez ich błędną wykładnię i zróżnicowanie pozycji spokrewnionej i niespokrewnionej rodziny zastępczej naruszając w ten sposób konstytucyjna zasadę równości wobec prawa;
- naruszenia prawa materialnego tj. art. 71 ust. 1 i art.18 Konstytucji RP przez ich niezastosowanie oraz art.17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię i zróżnicowanie pozycji spokrewnionej i nie spokrewnionej rodziny zastępczej naruszając w ten sposób konstytucyjną zasadę prawnej ochrony rodziny przez władze publiczną;
- naruszenia art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. polegającego na zaniechaniu wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji obowiązkowi i w konsekwencji niepodjęciu wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, w szczególności ustalenia rzeczywistej sytuacji materialnej oraz bytowej skarżącej i jej rodziny, pomimo, iż podjęcie takich czynności jest konieczne dla weryfikacji przesłanek, o których mowa w art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych;
- naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. mającego istotny wpływ na wynik sprawy polegającego na utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji wydanej z naruszeniem przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania.
Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. W uzasadnieniu skargi skarżąca nawiązała do uzasadnień szeregu wyroków Trybunału Konstytucyjnego, w tym wyroku P 41/07, w którym Trybunał podważył konstytucyjność art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie wykluczającym możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej. W ocenie skarżącej argumentacja zawarta w wyroku Trybunału o sygn. P 41/07 przemawia za uznaniem, że świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać także rodzinie zastępczej niespokrewnionej, której członkowie nie uzyskują wynagrodzenia za sprawowanie funkcji rodziny zastępczej. Skarżąca nawiązała do wyroków sądów administracyjnych o sygn. IV Sa/Po 476/10 i II SA/Go 947/15. Stwierdziła, że dokonując wykładni przepisów art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy je wykładać prokonstytucyjnie przy uwzględnieniu stanowiska wyrażonego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. P 41/07 oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych i w doktrynie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Suwałkach w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie.
W piśmie procesowym z 29.08.2023r. pełnomocnik skarżącej dodatkowo powołał się na stanowisko WSA w Gliwicach wyrażone wyrokiem z 10.03.2023r. o sygn. II SA/Gl 1619/22.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje;
Skarga podlegała oddaleniu albowiem zaskarżona decyzja nie naruszyła przepisów prawa materialnego i została wydana po przeprowadzeniu w sposób prawidłowy postępowania administracyjnego. Precyzując zarzuty skargi, oparte o niekonstytucyjne zróżnicowanie przez organy obu instancji pozycji spokrewnionego i niespokrewnionego rodzica zastępczego przy ubieganiu się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym wychowankiem, skarżąca pomija istotną w stanie faktycznym sprawy okoliczność, że skarżąca w stosunku do G. S. pełniła funkcję niespokrewnionego rodzica zastępczego zawodowego a zatem za sprawowanie pieczy zastępczej pobierała wynagrodzenie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 390) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jednocześnie ustawa określa także negatywne przesłanki przyznania tego świadczenia wskazując w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.b, że nie przysługuje ono między innymi, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.
Z analizy treści przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych (art. 17 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b) wynika, że z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjne nie zostały wyłączone osoby, które stanowią rodzinę zastępczą spokrewnioną, wyłączone jednak zostały rodziny zastępcze niezawodowe oraz rodziny zastępcze zawodowe.
Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 447) do której odwołuje się art. 17 ust. 1 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych formami rodzinnej pieczy zastępczej są rodzina zastępcza spokrewniona, rodzina zastępcza niezawodowa oraz rodzina zastępcza zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa specjalistyczna.
Bezspornym w stanie faktycznym sprawy jest to, że skarżąca T. G. jest osobą niespokrewnioną z niepełnosprawnym G. S. wobec którego pełniła funkcję zawodowego rodzica zastępczego. Jak wynika z akt administracyjnych T. G. na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Sejnach z 31 maja 2007r. została ustanowiona rodziną zastępczą dla urodzonego 3 lipca 2002r. niepełnosprawnego od urodzenia G. S. i jego rodzeństwa. Z momentem osiągnięcia pełnoletności (3 lipca 2020r.) G. S. pozostał w rodzinie zastępczej za jej zgodą do czasu ukończenia nauki. Niepełnosprawny jest wychowankiem Ośrodka Rehabilitacyjno – Edukacyjnego – Wychowawczego w N. B. W okresie od 1 stycznia 2018r. do 31 grudnia 2022r. T. G. i jej małżonka M. G. łączyła z Powiatem Sejneńskim umowa zlecenia na pełnienie funkcji rodziny zastępczej zawodowej. O świadczenie pielęgnacyjne skarżąca wystąpiła w stycznia 2023r. W tym czasie T. G. korzystała ze wsparcia finansowego Powiatu Sejneńskiego na pokrycie kosztów utrzymania pełnoletniego wychowanka G. S. w okresie roku szkolnego 2022/2023, przyznanego w oparciu o przepisy ustawy z 9 czerwca 2011r.o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Niepełnosprawny G. S. jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną a T. G. jest jego opiekunem prawnym. Bezspornym jest, że opiekę faktyczną wobec niepełnosprawnego przez cały czas sprawuje skarżąca z mężem.
Zasadniczo uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym przewidzianym w art. 128 ustawy dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciążącym na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. W uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r. w sprawie o sygn. akt I OPS 5/13, wyrażony został pogląd, iż osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 2013 r. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uchwale NSA wskazał na konieczność dokonywania literalnej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy wskazując, że tego przepisu nie można interpretować rozszerzająco, z powołaniem na wartości konstytucyjne. Uchwała ta jest obowiązująca również w obecnym stanie prawnym. Wynika z niej, że nie można, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest adresowane do wszystkich "innych osób", które w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny lub dzieckiem nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, lecz tylko i wyłącznie do tych spośród "innych osób", na których zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny wobec podopiecznego. Uchwała ta zgodnie z art. 269 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ma charakter wiążący.
Warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym (por. wyroki TK: z 15 listopada 2006 r., P 23/05, opubl. w OTK-A 2006, nr 10, poz. 151; z 18 lipca 2008 r., P 27/07, opubl. OTK-A 2008, nr 6, poz. 107; z 22 lipca 2008 r., P 41/07, opubl. OTK-A 2008, nr 6, poz. 109).
Skarżąca prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym niespokrewnionym G. S. wyprowadza wyłącznie z faktu pozostawania niespokrewnionego ze skarżącą niepełnosprawnego, który osiągnął pełnoletność, w pieczy zastępczej sprawowanej przez skarżącą i jej małżonka do czasu ukończenia przez niepełnosprawnego nauki. Bezspornym jest, że piecza zastępcza wykonywana przez małżonków G. do 31 grudnia 2022r. miała charakter zawodowy a zatem rodzice zastępczy pobierali za sprawowanie tej pieczy wynagrodzenie.
Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (do której odwołuje się art. 17 ust. 1 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych) formami rodzinnej pieczy zastępczej są rodzina zastępcza spokrewniona, rodzina zastępcza niezawodowa oraz rodzina zastępcza zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa specjalistyczna.
Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych - art. 17 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b – stanowią, że z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjne wyłączone zostały osoby, stanowiące rodzinę zastępczą niespokrewnioną, a zatem rodziny zastępcze niezawodowe oraz rodziny zastępcze zawodowe.
Sądy administracyjne wielokrotnie odstępowały od literalnej wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 3 i 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w takich stanach faktycznych, w których o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym wychowankiem ubiegali się rodzice zastępczy spokrewnieni ale nie objęci obowiązkiem alimentowania wychowanka a także rodzice zastępczy niespokrewnieni ale nie zawodowi tj. nie pobierający wynagrodzenia za wykonywanie pieczy zastępczej. Prokonstytucyjna wykładnia była następstwem stanowisk Trybunału Konstytucyjnego wyrażonych wyrokami z 15.11.2006r. sygn. P 23/05 oraz z 22.07.2008r. sygn. P 41/07
W wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. P 23/05 Trybunał Konstytucyjny zauważył, że skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji).
W wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. P 41/07 (OTK-A 2008/6/109,Dz. U. nr 138, poz. 875), Trybunał Konstytucyjny wskazał, że z zasady równości, wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji, wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kategorii). Stwierdził, że zarówno rodzina naturalna jak i rodzina zastępcza są podmiotami zobowiązanymi do pieczy nad dzieckiem. W razie rezygnacji z pracy zarobkowej ze względu na konieczność opiekowania się niepełnosprawnym dzieckiem sytuacja rodziców naturalnych i zastępczych jest taka sama. Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Trybunał stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne jest subsydiarną formą pomocy rodzinie, a dobrowolność rezygnacji z pracy zarobkowej wskazuje na to, że instytucja ta jest wyrazem realizacji zasady pomocniczości. Trybunał orzekł, że norma wynikająca z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim wyłącza możliwość uzyskania zasiłku przez rodzinę zastępczą spokrewnioną, na której jednocześnie ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowi naruszenie zasady równości i jest niezgodna ze konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny wynikającymi z art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji. Trybunał wskazywał, że w omawianym wypadku relewantnymi cechami wspólnymi opiekunów są: 1) sprawowanie opieki nad dzieckiem wymagającym stałej pielęgnacji, 2) niepodejmowanie z tego powodu pracy i 3) osiąganie przez rodzinę niskich dochodów. Odmowa wsparcia osobom bliskim podważa tej sytuacji racjonalność ustawodawcy i jest sprzeczna z wymogami wynikającymi z art. 71 ust. 1 Konstytucji.
W wyroku z dnia 26 kwietnia 2010 r. sygn. I OSK 76/10 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 Trybunał Konstytucyjny podważył konstytucyjność art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie wykluczającym możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej, ze względu na brak uchwytnych okoliczności konstytucyjnych uzasadniających takie wykluczenie.
Skład orzekający w sprawie niniejszej prezentuje pogląd tożsamy z poglądem wyrażonym przez WSA w Gdańsku w wyroku z 21.08.2019r. sygn. III SA/Gd 378/19, że argumentacja zawarta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22.07. 2008 r. sygn. P 41/07 przemawia za uznaniem, że świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać także rodzinie zastępczej niespokrewnionej, lecz której członkowie nie uzyskują wynagrodzenia za sprawowanie funkcji rodziny zastępczej. W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażono już bowiem stanowisko, że pozycja rodziny zastępczej spokrewnionej jak i niespokrewnionej w zakresie przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna być taka sama (vide, między innymi: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 28.07. 2010 r. IV SA/Po 476/10, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 10.02.2016r. sygn. II SA/Go 947/15). W wyrokach tych wskazano, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych wyłączający z grona osób mogących otrzymać na jego podstawie świadczenie pielęgnacyjne rodzinę zastępczą niespokrewnioną a dający takowe uprawnienie wyłącznie rodzinie zastępczej spokrewnionej narusza konstytucyjną zasadę równości zawartą w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Z wyroków tych wynika jednak, że od rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem i niespokrewnionej z dzieckiem różni się zdecydowanie tylko rodzina zawodowa niespokrewniona z dzieckiem. Tylko bowiem pomoc udzielana rodzinie niespokrewnionej niezawodowej nie pełni funkcji wynagrodzenia za pracę, tak jak to ma miejsce w przypadku zawodowej rodziny zastępczej. Rodzina zastępcza spokrewniona jak i niespokrewniona niezawodowa charakteryzują się równą pozycją prawną, mianowicie taką, że funkcję w niej naznaczoną pełnią w oparciu o uprawnienie do uzyskania pomocy pieniężnej a nie jak to w przypadku zawodowej rodziny zastępczej niespokrewnionej z możliwością uzyskania wynagrodzenia. Stanowisko takie jest również potwierdzone w doktrynie, gdzie wypowiedziano się, iż przyznanie wszystkim rodzinom zastępczym, także spokrewnionym z dzieckiem, niemalże jednakowych uprawnień w zakresie otrzymania pomocy należy uznać za sprawiedliwe. Natomiast pomoc nie przysługuje rodzinom zawodowym, które otrzymują wynagrodzenie za pełnienie funkcji rodziny zastępczej (vide: komentarz do art. 78 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej I. Sierpowska, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, ABC, 2009, wyd. II.).
Zróżnicowanie sytuacji rodzin zastępczych spokrewnionych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny i pozostałych rodzin zastępczych (poza zawodowymi) w zakresie świadczeń pielęgnacyjnych stanowi przejaw niczym nieuzasadnionej dyskryminacji tych ostatnich. Skoro bowiem warunkiem, jaki muszą spełniać kandydaci na rodzinę zastępczą, jest posiadanie stałego źródła utrzymania, a więc pracy, to należy przyjąć, że pomoc udzielana na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej stanowi - zgodnie z zasadą subsydiarności - uzupełnienie w budżecie domowym rodziny zastępczej stałych dochodów wypracowanych przez rodziców zastępczych. Ustawodawca zakłada zatem, że rodzina zastępcza sprawując swą funkcję wykonuje jednocześnie pracę zarobkową. Tym samym jeżeli dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej będzie wymagało stałej opieki ze względu na niepełnosprawność to rodzina zastępcza - niezależnie, czy zobowiązana do alimentacji względem dziecka, czy nie - winna zyskiwać uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Rezygnacja przez któregokolwiek z rodziców zastępczych z pracy i zajęcie się stałą opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem bez uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego powoduje bowiem utratę stałego zewnętrznego źródła utrzymania, które jest jedną z obligatoryjnych przesłanek ustanowienia rodziny zastępczej niezawodowej.
Mając na uwadze wypracowane już w doktrynie i orzecznictwie stanowisko co do takiej wyłącznie wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 3 i 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która znajduje konstytucyjne uzasadnienie dla rozszerzenia prawa do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie przez rodzica zastępczego niezawodowego tj. takiego, który posiada zewnętrzne niż wynagrodzenie za pieczę zastępczą źródło dochodu i nie znajdując podstaw do zastosowania dalej idącej wykładni, sąd skargę oddalił. Sąd zauważa, że żaden z wyroków sądów administracyjnych przywołanych w skardze nie został wydany na tle stanu faktycznego, w którym o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym wychowankiem ubiegał się rodzic zastępczy zawodowy, pobierający za sprawowanie pieczy zastępczej wynagrodzenie.
Mając powyższe na uwadze Sąd skargę oddalił (art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi)