II SA/Rz 1885/23

II SA/Rz 1885/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-04-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Elżbieta Mazur-Selwa /przewodniczący/
Maria Mikolik
Piotr Godlewski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17, art. 17 b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77, art. 78. art. 80, art 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 1145 § 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa Sędziowie WSA Maria Mikolik WSA Piotr Godlewski /spr./ Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi B. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 9 października 2023 r. nr SKO.4115.883.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 5 września 2023 r. nr ŚR.EB-5211-138/23.
Uzasadnienie
II SA/Rz 1885/23
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi B.F. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 9 października 2023 r. nr SKO.4115.883.2023 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, wnioskiem z 4 sierpnia 2023 r. wnioskodawczyni wystąpiła do Prezydenta Miasta Przemyśla o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką E.S. (ur. [...]), legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] 2021 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji (wg zapisu orzeczenia, data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji "istniała w dniu 1 marca 2020 r."
Decyzją z 5 września 2023 r. nr ŚR.EB-5211-138/23 Prezydent odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powodu:
- niespełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: u.ś.r.) - niepełnosprawność E.S. powstała po 25 roku życia;
- stwierdzenia, że są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, które mogą uczynić zadość obowiązkowi alimentacji w formie zastępczej (finansowej);
- braku związku przyczynowego pomiędzy brakiem zatrudnienia wnioskodawczyni a sprawowaniem opieki nad matką.
W odwołaniu od powyższej decyzji B.F. nie zgodziła się z rozstrzygnięciem organu I instancji.
SKO wskazaną na wstępie decyzją z 9 października 2023 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a) w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy zacytował art. 17 ust. 1 u.ś.r. określający krąg podmiotów i warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie dwóch pierwszych powodów odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W związku z tym wyjaśnił, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K38/13 stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Przepis ten nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia mimo, że nie został wyeliminowany z obrotu prawnego. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, w tym zakresie w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Organ odwoławczy wskazał także na poczynione w sprawie ustalenia, że E.S. ma troje dzieci: B.F. (wnioskodawczyni), Z.Z. (mieszka w R., posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności) i S.S. (mieszka w C., jest [...]). Wbrew jednakże uznaniu organu I instancji, okoliczność ustalenia że są inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny i mogące sprawować opiekę miałaby znaczenie, jeżeli wnioskodawczyni nie należałaby do kręgu osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, co w rozpatrywanej sprawie nie ma miejsca. W przepisach u.ś.r. nie uzależniono bowiem rozpatrzenia wniosku pochodzącego od zstępnego osoby niepełnosprawnej od uprzedniego ustalenia, czy pozostali zstępni, spokrewnieni w pierwszym stopniu tak jak wnosząca strona, są w stanie sprawować opiekę - osobistą lub finansową - nad niepełnosprawnym rodzicem. Jeżeli zaś o świadczenie ubiega się osoba znajdująca się w grupie osób spokrewnionych z niepełnosprawnym w pierwszym stopniu a spełnia pozostałe warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, to okoliczność że są inne osoby znajdujące się w tożsamej pod tym względem sytuacji, nie może uzasadniać odmownego załatwienia żądania wnioskodawczyni.
Kolegium podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji w zakresie trzeciej przesłanki odmownej dotyczącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Poczynione w sprawie ustalenia wykazały, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która została zaliczona do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Bezspornym także jest, że wnioskodawczyni jest osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki i tym samym pozostaje w kręgu osób, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i oświadczeniu strona podała, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 1 kwietnia 2022 r. W aktach sprawy znajduje się ponadto zaświadczenie z Urzędu Gminy [...] z 18 sierpnia 2023 r., z którego wynika, że wnioskodawczyni w 2022 r. i do 18 sierpnia 2023 r. nie składała wniosku o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej i nie otrzymała zwrotu. Wnioskodawczyni przedłożyła do akt sprawy ponadto zaświadczenie z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z 23 sierpnia 2023 r., informujące, że korzystała z finansowego wsparcia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w latach 2004-2022 i otrzymywała płatności, przy czym ostatnie były wypłacone za 2022 r. 3 listopada i 28 grudnia 2022 r. W piśmie z 23 sierpnia 2023 r. wnioskodawczyni oświadczyła, że nigdy nie korzystała z dopłat bezpośrednich o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej, korzysta natomiast z finansowego wsparcia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego z ARiMR i jest skłonna zrezygnować z dopłat z ARiMR. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w części III nie zaznaczyła że jest rolnikiem, jednak z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, tj. zaświadczenia z KRUS, zaświadczenia z ARiMR oraz decyzji Wójta Gminy [...] w sprawie wymiaru podatku rolnego jednoznacznie wynika odmienna okoliczność.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom uprawnionym od niepodjęcia lub rezygnacji przez nich z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z analizowanego przepisu wynika, że podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest zatem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Rezygnację z zatrudnienia w znaczeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy rozumieć jako faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
Stosownie zaś do treści art. 17b u.ś.r., w przypadku, gdy o świadczenia o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1).
Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2).
Kolegium nie zakwestionowało stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej i konieczności pomocy przy niektórych czynnościach, jednak sam znaczny stopień niepełnosprawności przyznany na stałe, jak również sam fakt sprawowania opieki nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pracownik socjalny potwierdził również fakt sprawowania samodzielnej i należytej opieki wnioskodawczym nad matką, jednak trafne jest stanowisko organu I instancji, które podziela organ odwoławczy, że w analizowanej sprawie nie została spełniona przesłanka pozytywna do przyznania odwołującej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, tj. rezygnacja z zatrudnienia - w przypadku strony zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, bowiem pomimo złożonego oświadczenia wnioskodawczyni nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w tym gospodarstwie. W przekonaniu organu odwoławczego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (w tym oświadczenia wnioskodawczym, zaświadczenie z ARiMR, zaświadczenie z KRUS) przeczą złożonemu przez stronę oświadczeniu we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w tym gospodarstwie rolnym od dnia 1 kwietnia 2022 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie B.F. zaskarżyła decyzję Kolegium z 9 października 2023 r. w całości.
Podniosła, że uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od rezygnacji opiekuna osoby z niepełnosprawnością z pracy zarobkowej jest niezgodne z Konstytucją, która nakłada na władze obowiązek pomocy tym osobom. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie, w jakim uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jest niezgodny z art. 69, art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 65 ust. 1 Konstytucji. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacji z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Kluczowe są jednak poglądy TK, który uznaje, że "zasadniczym celem świadczenia pielęgnacyjnego jest "częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej".
Decyzja Kolegium jest niezgodna z art. 69 Konstytucji, który nakłada na władze publiczne obowiązek podejmowania działań mających na celu udzielanie osobom z niepełnosprawnościami pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. Choć z założenia świadczenie pielęgnacyjne opiera się na przyznaniu pomocy finansowej opiekunowi osoby z niepełnosprawnością, to faktycznie jest realnym wsparciem dla podopiecznego, korzystającego z pomocy bliskiej osoby.
Decyzja Kolegium jest także niezgodna z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 65 ust. 1 Konstytucji, która stanowi, że rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.TK wskazywał, że prawa tego mogą dochodzić członkowie rodziny, która jest jego beneficjentem. Do kręgu podmiotów uprawnionych do szczególnej pomocy należy również rodzina, której członek został dotknięty niepełnosprawnością i wymaga opieki innego członka rodziny, zmuszonego z tego powodu do rezygnacji z zatrudnienia.
Z dniem 1 kwietnia 2022 r. skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz wykonywania prac w tym gospodarstwie ze względu na opiekę nad niepełnosprawną mamą. Samo posiadanie lub własność gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego nie może być kwalifikowane jako prowadzenie gospodarstwa rolnego, konieczne jest jeszcze wykonywanie prac w tym gospodarstwie. Skarżąca z związku z tym, że posiada pole i do 1 kwietnia 2022 r. prowadziła gospodarstwo rolne, pozostała ubezpieczona w KRUS.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga okazała się zasadna.
Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast w myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W razie niezasadności skargi, sąd skargę oddala na podstawie art. 151 P.p.s.a.
Przedmiotem kontroli Sąd jest decyzja Kolegium, którą odmówiono przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką z uwagi na stwierdzenie braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką (art. 17 ust. 1 u.ś.r.), wynikające z tego, że nie zaprzestała ona prowadzenia gospodarstwa rolnego, co wyklucza uwzględnienie jej wniosku w oparciu o art. 17b u.ś.r.
Przystępując do oceny prawidłowości i legalności wydanych w sprawie rozstrzygnięć Sąd w pierwszej kolejności dokonał oceny okoliczności sprawy w kontekście art. 17 ust. 1 u.ś.r., określającego krąg osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjnie i warunki jego przyznania. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W sprawie niesporne jest, że skarżąca jako córka należy do kręgu osób zobowiązanych w pierwszej kolejności do alimentacji względem matki. Poza sporem pozostaje także, że spośród trojga rodzeństwa zobowiązanego w tym samym stopniu, tylko skarżąca sprawuje opiekę nad matką i w tym aspekcie sprawy uprawniona jest do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Poza sporem pozostaje także fakt, że brak wskazania w orzeczeniu Lekarza Orzecznika ZUS z [...] 2021 r. daty powstania po stronie matki trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji (odpowiadającego orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności) nie stanowi przesłanki wykluczającej przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia. W powyższym zakresie Sąd za słuszne uznaje stanowisko Kolegium wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, podzielając równocześnie brak akceptacji dla podglądu przeciwnego wyrażonego w tym zakresie przez organ I instancji. Są to okoliczności, które nie były kwestionowane.
Natomiast z uwagi na wadliwe przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego i braki w zebranym w sprawie materiale dowodowym, nie może się ostać stanowisko w zakresie wystąpienia względem skarżącej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z niego z uwagi na prowadzenie gospodarstwa rolnego.
Przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest możliwe, jednak pod warunkiem wynikającym z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., tj. zaprzestania prowadzenia przez niego gospodarstwa rolnego. Wedle art. 17b ust. 2b u.ś.r., zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Brzmienie tego ostatniego unormowania nie oznacza, że nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego zmierzającego do podważenia wiarygodności złożonego przez rolnika oświadczenia. Organ jest zobowiązany do podjęcia czynności wyjaśniających, jeśli tylko poweźmie wątpliwości co do jego prawdziwości. Z mocy art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. jest bowiem zobligowany do należytego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Co istotne jednak, skoro ustawodawca wprowadził taki rodzaj dowodu jak wskazane wyżej oświadczenie składane pod rygorem odpowiedzialności karnej, przeciwne jego treści ustalenia organ musi opierać na jednoznacznym wykazaniu, że oświadczenie to nie polega na prawdzie. Aby więc przyjąć, że rolnik nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, organ musi podjąć czynności wyjaśniające, które w sposób niebudzący wątpliwości potwierdzą ten fakt.
Definicję gospodarstwa rolnego zawiera art. 3 pkt 6 u.ś.r., stanowiąc, że jest to gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o podatku rolnym. W świetle art. 2 ust. 1 ustawy z 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. z 2020 r., poz. 333), jest to obszar gruntów o których mowa w art. 1, tj. grunty sklasyfikowane w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy, stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki, nieposiadającej osobowości prawnej. Akt ten definiuje też działalność rolniczą, którą jest (art. 2 ust. 2) produkcja roślinna i zwierzęca, w tym też produkcja materiału siewnego, szkółkarskiego, hodowlanego oraz reprodukcyjnego, produkcja warzywnicza, roślin ozdobnych, grzybów uprawnych, sadownictwa, hodowla i produkcja materiału zarodowego zwierząt, ptactwa i owadów użytkowych, produkcję zwierzęcą typu przemysłowego fermowego oraz chów i hodowlę ryb.
Z kolei, zgodnie z ustawą z 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, producent rolny to osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, będąca rolnikiem w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)2021/2115 z 2 grudnia 2021 r. ustanawiającego przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylające rozporządzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013.
Rolnikiem więc w świetle tego rozporządzenia (art. 3 pkt 1), jest osoba fizyczna lub prawna bądź grupa osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, których gospodarstwo jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym stosowania Traktatów, określonym w art. 52 Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 349 i 355 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
Rozporządzenie definiuje także działalność rolniczą, jako działalność umożliwiającą przyczynianie się do dostarczania dóbr prywatnych i publicznych poprzez co najmniej jedno z poniższych działań:
a) wytwarzanie produktów rolnych obejmujące działania takie jak chów zwierząt lub uprawa, w tym w drodze użytkowania torfowisk - przy czym produkty rolne oznaczają produkty wymienione w załączniku I do TFUE, z wyjątkiem produktów rybołówstwa - a także bawełnę i zagajniki o krótkiej rotacji;
b) utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy, bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza użycie zwykłych metod rolniczych i zwykłego sprzętu rolniczego.
Należy jeszcze wskazać na ustawę z 10 marca 2006 r. o zwrocie podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej (Dz.U. z 2023 r., poz. 1948). W świetle art. 3 ust. 1 tego aktu, zwrot podatku przysługuje producentowi rolnemu, za którego wedle art. 3 ust. 2 uważa się osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, będącą posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym.
Z kolei, ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu oraz ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny, o czym przesądza brzmienie art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r. poz. 208). Ustawa ta jako rolnika uznaje pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia (art. 6 pkt 1). Przez działalność rolniczą akt ten rozumie działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i rybnej (art. 6 pkt 3).
W związku z tym, że prawodawca nie zdefiniował pojęcia "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym", to jego wykładnię wypracowało orzecznictwo sądowe mając na względzie powołane wyżej regulacje prawne. Przyjmuje się więc, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie w danym jego dziale, jak też nie uzyskuje w związku z powyższym jakichś konkretnych korzyści, w tym finansowych, to nie prowadzi gospodarstwa rolnego. Dlatego też w sytuacji, kiedy organy kwestionują przyjęty w tym zakresie przez ustawodawcę dowód w postaci składanego przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, to muszą w sposób jednoznaczny (za pomocą przeciwdowodu) wykazać, że oświadczenie to nie jest zgodne z prawdą. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia powinny dotyczyć posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych", uzyskiwania unijnych dopłat związanych z rolnictwem czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej.
W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że mając na uwadze cel świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zastąpienie dochodu uzyskiwanego dotychczas z wykonywanej pracy (w tym przypadku w rolnictwie), nie można traktować jako czynnika decydującego o wyłączeniu możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie z faktu zarejestrowania w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego, w sytuacji gdy dana osoba nie korzysta ze świadczeń finansowych z tym związanych. Sam fakt rejestracji jest więc prawnie irrelewantny, jeśli nie łączy się z uzyskiwaniem realnych korzyści z tym związanych. Ponadto, jako przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego nie można uznać faktu podlegania przez stronę ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS. Z objęcia takim ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika jedynie domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tymczasem, przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi (małżonkowi rolnika) świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 października 2020 r. I OSK 1273/20, dostępny na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie Sądu, organy I i II instancji nie poczyniły w prowadzonej sprawie wystarczających ustaleń w kwestii faktycznego zakończenia przez skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca posiada nieruchomości rolne i jest z tego tytułu ubezpieczona w KRUS, jednak kluczowe dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności które zadecydowały o odmowie przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego dotyczyły ustaleń, czy zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przyjęcie przez organy, że skarżąca nadal prowadzi gospodarstwo rolne wykluczyło uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia. Ustaleń owych, w ocenie Sądu, organy dokonały z naruszeniem reguł prowadzenia postępowania dowodowego wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa.
O uznaniu skarżącej za aktywnego rolnika, a więc o uznaniu, że nadal prowadzi gospodarstwo rolne, zadecydowały informacje uzyskane od ARiMR w piśmie z 23 sierpnia 2023 r. (k. 28 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Z treści tego pisma wynikało, że wnioskodawczyni widnieje w bazie danych organu jako producent rolny, posiada swój numer identyfikacyjny oraz korzystała z finansowego wsparcia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w latach 2004 – 2022 uzyskując wymienione w pkt od 1 do 50 płatności z tego tytułu. Ostatnia pozycja dotyczy płatności przyznanych skarżącej w grudnia 2022 r. Umknęło tym samym organom rozpoznającym sprawę, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony został 4 sierpnia 2023 r., a zatem wskazane wyżej dane nie stanowią adekwatnego źródła odniesienia w zakresie ustalenia, czy w 2023 r. skarżąca nadal prowadziła gospodarstwo rolne. Celem ustalenia tej okoliczności należało zwrócić się do ARiMR z zapytaniem, czy skarżąca zwracała się do Agencji o przyznanie płatności i czy pobierała je za okres obejmujący datę złożenia wniosku. Jest to o tyle istotne, że z treści złożonego przez nią pod rygorem odpowiedzialności karnej "oświadczenia do świadczenia pielęgnacyjnego" z 4 sierpnia 2023 r. (k. 2 akta administracyjnych organu pierwszej instancji) wynikało, że od 1 kwietnia 2022 r. skarżąca nie gospodaruje w gospodarstwie rolnym i nie uczestniczy w żadnych czynnościach wspomagających działalność i funkcjonowanie gospodarstwa rolnego. Równocześnie jednak jest ubezpieczona w KRUS. Zestawienie treści powyższego oświadczenia z danymi uzyskanymi z ARiMR na podstawie powołanego wyżej pisma wykazuje na sprzeczność, na co słusznie zwróciły uwagę organy orzekające w sprawie, bowiem z treści pisma wynikało, że jeszcze w okresie od kwietnia do grudnia 2022 r. skarżąca korzystała z płatności z ARiMR (z uwagi na datę wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie ma to jednak w sprawie znaczenia). Nieprawidłowo jednak organ I instancji, a w ślad za nim Kolegium, wysnuły na tej podstawie konkluzję, iż przesądza to o wystąpieniu przesłanki wyłączającej przyznanie świadczenia w dalszym okresie. Przesłanka ta bowiem musi wystąpić począwszy od miesiąca przyznania świadczenia, tj. miesiąca w którym złożono wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami.
Wskazane uchybienia proceduralne mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w związku z czym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 78, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. orzekł jak w sentencji wyroku.
Ostatnio powołane regulacje obligują organ administracji publicznej do podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu skarżącej, a nadto do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz oceny na jego podstawie, czy dana okoliczność została udowodniona. Wszelkie zaś ustalenia, ocenę dowodów i ocenę prawną, tj. przywołanie istotnych w sprawie unormowań oraz rozważenie ich zastosowania do ustalonego stanu faktycznego, powinny zawrzeć w uzasadnieniu wydanych decyzji. W ponownym postępowaniu Wójt podejmie więc czynności w kierunku wyjaśnienia, czy skarżąca rzeczywiście zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, a następnie w uzasadnieniu wydanej decyzji wskaże, co konkretnie przesądziło o wyniku tej oceny.
Sąd zwraca też uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429), w sprawach m.in. o świadczenie pielęgnacyjne, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 (tj. ustawie o świadczeniach rodzinnych) w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r.