II SA/Bk 323/19

II SA/Bk 323/19 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2019-08-01
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-05-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Elżbieta Lemańska
Elżbieta Trykoszko /przewodniczący sprawozdawca/
Grażyna Gryglaszewska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I OSK 2860/19 - Wyrok NSA z 2022-12-06
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 554
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 1 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi W. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] kwietnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
Podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i prawne.
Pismem z dnia [...] marca 2019r. W. O. (powoływany dalej jako "Skarżący") zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego córki N. O., z uwagi na trudną sytuację osobistą i zdrowotną: brak pracy, brak dochodu, orzeczenie o niepełnosprawności.
Decyzją z dnia [...] marca 2019r. (nr [...]) Prezydent Miasta B. odmówił skarżącemu umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego w łącznej wysokości 12.190,90 zł z tytułu wypłaconych N. O. świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt 1) oraz odmówił umorzenia w całości kwoty odsetek ustawowych za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynosiły 2.966,65 zł (pkt 2). Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ ustalił, że co prawda skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną o stopniu umiarkowanym, korzystającą stale ze świadczeń pomocy społecznej, długotrwale bezrobotną, jednakże w jego trudnej sytuacji życiowej trudno dopatrzyć się szczególnie uzasadnionej (nadzwyczajnej) okoliczności. Zdaniem organu I instancji w obecnej sytuacji majątkowej skarżącego, umorzenie przedmiotowych należności nie wpłynęłoby (poza tym, że nie byłby zobowiązany do zwrotu długu) na jego sytuację finansową (środki z pomocy społecznej nie podlegają bowiem egzekucji). Organ uznał, że zarówno sytuacja zdrowotna, rodzinna jak i życiowa skarżącego nie pozwala na uznanie, iż nie dojdzie do jej poprawy. Możliwe jest bowiem zarówno zatrudnienie skarżącego przy pracach w warunkach chronionych, jak i niewykluczona jest poprawa stanu zdrowia w przyszłości.
W odwołaniu od tej decyzji Skarżący szeroko opisał swoją trudną sytuację majątkową, zdrowotną i rodzinną oraz problemy z zatrudnieniem. Wskazał, iż organ I instancji w zaskarżonej decyzji wspomniał jedynie o orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, nie wziął natomiast pod uwagę przedłożonej do akt dokumentacji medycznej oraz kart informacyjnych ze szpitala.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] kwietnia 2019r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. Wyjaśniając zajęte stanowisko organ w pierwszej kolejności powołał się na przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji wskazując, że przepis ten umożliwia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, z uwzględnieniem sytuacji dochodowej i rodzinnej. Odnosząc powyższą regulację na płaszczyznę toczącego się postępowania, Kolegium stwierdziło, że nie ma wątpliwości, że sytuacja zdrowotna i majątkowa skarżącego jest trudna, jednakże aktualnie obowiązujące przepisy prawa, w powiązaniu ze zgromadzoną dokumentacją sprawy i jednolitą interpretacją sądową tych przepisów, nie pozwalają na przyjęcie, iż zaistniała przesłanka uzasadniająca umorzenie należności alimentacyjnych.
W ocenie Kolegium, umorzenie takich należności ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dalej organ przypomniał, że sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych.
Organ odwoławczy podzielił tym samym stanowisko organu I instancji, że co prawda sytuacja majątkowa i zdrowotna skarżącego jest trudna, ale nie nadzwyczajna. Wskazał, że skarżący jest osobą schorowaną i wymagającą aktualnie zabiegów medycznych, jednakże "posiadającą" umiarkowany stopień niepełnosprawności, co oznacza, iż może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej odpowiedniej dla niego ze względu na stan zdrowia. Taki też wniosek wynika z orzeczenia Miejskiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] września 2018 r., w którym skarżący został oceniony jako osoba, która nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki innej osoby. Ponadto, na co zwróciło uwagę Kolegium, wnioskodawca posiada aktualnie jedynie dochody z pomocy społecznej, toteż umorzenie zobowiązań (przy niezmiennym pozostawaniu osobą bezrobotną) nie doprowadzi do sytuacji, iż zmieni się jego status majątkowy, ani też nie doprowadzi do wzrostu możliwości regulowania zobowiązań alimentacyjnych (będą cały czas takie same). Umorzenie zobowiązania nie spowoduje zatem, iż zostanie zrealizowany cel prawodawcy przyświecający wdrożeniu art. 30 ust. 2 ustawy. Skarżący żyje samotnie i choć nie jest to sytuacja pożądana, to nie ma na utrzymaniu innych osób, ani nie ma zobowiązań (rozumianych jako konieczność przeznaczania określonego czasu) w związku z koniecznością opieki nad innym. Końcowo organ zasygnalizował również, że skoro skarżący ma 43 lata, to nie sposób przyjąć, iż zarówno aktualny zły stan zdrowia, jak i status bezrobotnego jest stanem stałym i niezmiennym. Analogicznie uznał organ specjalistyczny, przyjmując, że możliwe jest zatrudnienie w warunkach pracy chronionej, dlatego też niewykluczony jest, a nawet pożądany, z punktu widzenia systemu opieki społecznej, powrót do aktywności zawodowej. Konkludując SKO stwierdziło, że w związku z tym, iż wszelkiego rodzaju "zwolnienia" czy "ulgi" w obowiązku alimentacyjnym (i spłacie zobowiązań z tego obowiązku wynikających) mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, to aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie pozwala na przyjęcie, iż jest "wyjątkową okolicznością" nie pozwalającą potencjalnie (w przyszłości) na spłatę zobowiązania.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku wywiódł skarżący opisując w niej szczegółowo stan swojego zdrowia. Do skargi jej autor załączył orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia 2019r. ustalające częściową niezdolność skarżącego do pracy od [...] stycznia 2019r. do [...] stycznia 2020 r. oraz decyzję ZUS o odmowie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Pismem procesowym z dnia 16 lipca 2019r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego sprecyzował zarzuty skargi zarzucając zaskarżonej decyzji:
- naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy w niniejszym stanie faktycznym sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego uzasadnia umorzenie ciążących na nim zobowiązań, bowiem W. O. jest osobą długotrwale bezrobotną, utrzymującą się ze skromnego zasiłku, niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, przez co oczywistym jest, że nie będzie w stanie uregulować ciążącego na nim zobowiązania, bowiem z uwagi na powyższe oraz na lokalny rynek pracy, praktycznie niemożliwym jest podjęcie przez niego zatrudnienia;
- naruszenie ar. 7 K.p.a. poprzez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu rzeczy oraz niedostateczne wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, co w konsekwencji skutkowało wydaniem nieprawidłowego rozstrzygnięcia;
- naruszenie art. 77 § 1 K.p.a. poprzez brak wyczerpującego odniesienia się do wszystkich zarzutów zgłoszonych przez skarżącego lub odniesienia się w sposób niepełny;
- naruszenie art. 80 K.p.a. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, przyjęcie dowolnej oceny dowodów w wyniku braku rozpatrzenia całego materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego;
- naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. poprzez brak sporządzenia uzasadnienia decyzji odpowiadającego wymogom tego przepisu, w szczególności poprzez niedostateczne i niepełne uzasadnienie decyzji oraz brak prawidłowego przytoczenia przepisów w uzasadnieniu decyzji.
Podnosząc powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga podlegała oddaleniu.
Sąd administracyjny dokonuje kontroli legalności zaskarżonych decyzji stosując kryterium zgodności z prawem. Kontrola ma charakter pełny w odniesieniu do decyzji o związanym charakterze, tj. gdy organ administracji ma obowiązek działania w oparciu o określone, ostre kryteria prawne, natomiast ograniczony w stosunku do decyzji o charakterze uznaniowym, tj. gdy organ ma ustawowe prawo wyboru sposobu załatwienia sprawy. Kontrola decyzji uznaniowych obejmuje proces wydawania decyzji, prawidłowość ustalenia stanu faktycznego oraz wszechstronność oceny istotnych dla rozstrzygnięcia faktów. Sąd ocenia, czy wybór sposobu załatwienia sprawy nie jest dowolny i czy został należycie uzasadniony (vide, między innymi, wyroki WSA w Białymstoku w sprawach: II SA/Bk 71/17 i II SA/Bk 96/18 ogólnodostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej powoływanej w skrócie jako CBOSA)
Zaskarżona decyzja jest decyzją o charakterze uznaniowym. Z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz. U. z 2019r., poz. 670), stanowiącego podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, wynika, że organ właściwy wierzyciela alimentacyjnego może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych za dłużnika świadczeń alimentacyjnych, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Fakultatywność sposobu załatwienia sprawy w oparciu o powyższy przepis (organ może przyznać ulgę albo ulgi nie przyznać), oznacza, że nie stanowi naruszenia prawa materialnego, odmowa przyznania ulgi nawet w przypadku dostrzeżenia przez organ nie najlepszej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, o ile organ przedstawi uzasadnienie dokonanego wyboru wykazujące brak arbitralności rozstrzygnięcia a decyzję wyda po zebraniu w sposób właściwy materiału odwodowego i po przeanalizowaniu wszystkich dowodów.
Zdaniem sądu, zaskarżona decyzja nie przekroczyła granic uznania administracyjnego. Podkreślić bowiem należy, że dokonując wyboru co do przyznania dłużnikowi alimentacyjnego ulgi, organ musi mieć na uwadze zasadę wynikającą z art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przewidującą obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami. Z preambuły do ustawy wynika, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Należy zatem uznać, że przewidziana art. 30 ust. 2 tej ustawy możliwość udzielenia dłużnikowi alimentacyjnemu ulgi w spłacie należności alimentacyjnych wypłaconych za niego osobom uprawnionym do alimentów , stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 ustawy a w konsekwencji ulga w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wtedy, gdy na skutek obiektywnych i wyjątkowych zdarzeń sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika nie pozwala na spłatę należności i nie ma nadziei na jej poprawę.
W okolicznościach niniejszej sprawy, organ właściwy wierzyciela alimentacyjnego ustalił, że skarżący ma wobec funduszu alimentacyjnego zaległość w kwocie 12 190,90 złotych z tytułu alimentów wypłaconych zastępczo na rzecz córki N. oraz w kwocie 2 966,65 złotych z tytułu odsetek za opóźnienie. Skarżący ma lat 44, jest osobą rozwiedzioną, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkuje w lokalu socjalnym. Orzeczeniem ZUS Oddział w B. został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy do [...] stycznia 2020r. Z uwagi na stan zdrowia legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przyznanym do [...] września 2020r. Skarżący utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego w wysokości 574,50 złotych oraz dodatku mieszkaniowego w kwocie 127,16 złotych. Do kancelarii komorniczej z tytułu alimentów dokonuje dobrowolnych wpłat w wysokości 60 złotych miesięcznie. Przypomniane wyżej przez sąd ustalenia organu oparte są o dowody z dokumentów a wobec niepodważenia treści dokumentów przez stronę, nie mogą być uznane za ustalenia dowolne (decyzja o przyznaniu zasiłku stałego – k. 137 akt administracyjnych, decyzja o przyznaniu dodatku mieszkaniowego – k. 138 akt administracyjnych, orzeczenie komisji lekarskiej ZUS o częściowej niezdolności do pracy do [...] stycznia 2020r. – k. 142 akt administracyjnych, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności skarżącego do [...] września 2020r. – k. 143 akt administracyjnych, informacja o wysokości zadłużenia alimentacyjnego i wysokości odsetek na dzień [...] marca 2019r. – k. 149 akt administracyjnych, zaświadczenie komornika sądowego o wysokości dokonywanych przez skarżącego wpłat tytułem alimentów – k. 131-132 akt administracyjnych, oświadczenie skarżącego o stanie majątkowym – k. 145 akt administarcyjnych).
Z uzasadnień decyzji organów obu instancji wynika, że za odmową przyznania wnioskowanej ulgi, obejmującej prośbę o całkowite umorzenie należności głównej i odsetek legły następujące argumenty:
- sytuacja skarżącego nie jest sytuacją wyjątkową na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, mających złą sytuację materialną;
- skarżący mając umiarkowany stopień niepełnosprawności i częściową niezdolność do pracy może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej;
- skarżący ma 44 lata, jest w wieku pozwalającym na aktywizację zawodową i nie utracił całkowicie zdolności zarobkowania (do maja 2017r. wykonywał pracę zarobkową);
- całkowite umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego wraz z odsetkami oznaczałoby zamknięcie drogi do odzyskania należności alimentacyjnych, wypłaconych zastępczo za dłużnika, na którym ciąży ustawowy obowiązek płacenia alimentów na własne dziecko;
- skarżący nie wykazał, ze podejmował starania w kierunku zmniejszenia wysokości obowiązku alimentacyjnego ze względu na utratę swoich zdolności zarobkowych;
- ani status bezrobotnego ani ani aktualny stan zdrowia z powodu którego zaliczono skarżącego do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzony na stałe;
Argumentacja organu nie została oparta o niedozwolone kryteria i nawiązuje do stanu faktycznego istniejącego w dacie orzekania przez organy, co nie pozwala sądowi administracyjnemu na uznanie oceny dowodów w sprawie za ocenę dowolną. Odmowa przyznania ulgi niewątpliwie nie przekroczyła granic uznania administracyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że umorzenie zaległości alimentacyjnych może nastąpić w sytuacji wyjątkowej, jak np. takiej, gdy nie ma jakichkolwiek szans na poprawę sytuacji, ta zaś jest szczególnie trudna, uniemożliwiająca jakąkolwiek pracę i widoki na zmianę (vide np. wyrok WSA w Lublinie w sprawie III SA/Lu 187/19 – dostępny w CBOSA). Nadto przyczyna tej szczególnie trudnej sytuacji powinna wynikać z okoliczności obiektywnych. Niemożność ta powinna wystąpić w dacie orzekania oraz być wysoce prawdopodobna w przyszłości. Tymczasem w sprawie niniejszej, organy prawidłowo uznały, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do wyprowadzenia wniosku o trwałej niemożności spłaty zaległości alimentacyjnych. Organ II instancji trafną konkluzję o braku wykazania na datę wydawania decyzji trwałej niemożności poprawy sytuacji strony, wzmocnił argumentacją wskazującą, że umorzenie należności alimentacyjnych kłóciłoby się z interesem publicznym.
Wykazana przez skarżącego okoliczność pozostawania w toku postępowania sądowego przed Okręgowym Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. w sprawie [...] (z odwołania skarżącego od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy), jest okolicznością nie mogącą mieć wpływu dla kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Sąd administracyjny dokonuje bowiem kontroli legalności decyzji poprzez pryzmat stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie orzekania przez organy. Późniejsze zdarzenia prawne niż data wydania ostatecznej decyzji, nie mogą więc mieć wpływu na ocenę legalności decyzji. Korzystny dla strony wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie [...], pozwoli stronie na ponowienie starań o przyznanie ulg w spłacie zaległości alimentacyjnych. Brak zależności między wynikiem postępowania sądowego w sprawie [...] a wynikiem postępowania przed sądem administracyjnym w sprawie niniejszej, spowodował odmowę uwzględnienia wniosku skarżącego o zawieszenie postępowania sądowego w sprawie niniejszej do czasu zakończenia postępowania w sprawie zawisłej przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych (vide: postanowienie o odmowie zawieszenia postępowania, fakt wydania którego na rozprawie odnotowano w protokole rozprawy k. 47 akt sądowych)
Z tych przyczyn, zważywszy na uznaniowy charakter zaskarżonej decyzji, mając na uwadze wyjątkowość przyznawania ulgi dłużnikowi alimentacyjnemu w oparciu o art.30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz należyte uzasadnienie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego, Sąd skargę oddalił, nie dopatrując się w niej naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego (art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).