II SA/BK 207/25

II SA/Bk 207/25 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2025-03-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Barbara Romanczuk /przewodniczący sprawozdawca/
Marek Leszczyński
Marta Joanna Czubkowska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Świadczenie socjalne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 23 ust. 1 i ust. 1 a, art. 2 pkt 7 lit. d, art. 28 ust. 1
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Barbara Romanczuk (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Marek Leszczyński, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 marca 2025 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi I. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 14 listopada 2024 r. nr 406.764/E-5/26/24 w przedmiocie stwierdzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
U podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia:
Decyzją Prezydenta Miasta Białegostoku wydaną przez Starszego Inspektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Białymstoku w dniu 19 września 2024 r., znak: 000617/ZZ/09/2024 stwierdzono, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone I. R. od 1 stycznia 2023 r. do 31 maja 2023 r. oraz od 1 sierpnia 2023 r. do 30 września 2023 r. na rzecz uprawnionych J. Ł. i K. Ł. w łącznej kwocie 3 708,32 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązano do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił m.in. że w wyniku przeprowadzonego postępowania administracyjnego Ośrodek ustalił, iż I. R.otrzymała alimenty bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego – M. Ł. w dniach: 20 stycznia 2023 r. w kwocie 268,05 zł, 4 lutego 2023 r. w kwocie 103,90 zł, 10 lutego 2023 r. w kwocie 161,64 zł, 9 marca 2023 r. w kwocie 52,74 zł, 10 marca 2023 r. w kwocie 316,80 zł, 22 marca 2023 r. w kwocie 105,89 zł, 21 kwietnia 2023 r. w kwocie 260,58 zł, 21 maja 2023 r. w kwocie 515,96 zł, 10 sierpnia 2023 r. w kwocie 513,01 zł, 23 sierpnia 2023 r. w kwocie 516,74 zł, 8 września 2023 r. w kwocie 411,45 zł oraz 21 września 2023 r. w kwocie 511,31 zł. Powyższe okoliczności potwierdziło oświadczenie Strony złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej, z dnia 16 sierpnia 2024 r. O fakcie tym I. R. nie poinformowała organu wypłacającego świadczenie alimentacyjne, co skutkowało uznaniem, że świadczenie jest nienależnie pobranym.
Od powyższej decyzji I. R. - w ustawowym terminie - złożyła odwołanie. Zarzuciła naruszenie art. 2 pkt 7 lit. c i art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędne uznanie wypłaconych od 1 stycznia 2023 r. do 31 maja 2023 r. oraz od 1 sierpnia 2023 r. do 30 września 2023 r. świadczeń alimentacyjnych za nienależnie pobrane i zobowiązanie do zwrotu tej należności wraz z odsetkami. Powołując się na orzecznictwo sądowe skarżąca wskazała, że przepis art. 2 pkt 7 lit. a ustawy odwołuje się do "świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym", a organ winien ustalić, czy nienależnie pobrane świadczenie nastąpiło z winy strony, a także wykazać negatywne zachowanie świadczeniobiorcy. Zgodnie z treścią 1 art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy, obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Zwroty te nie są pojęciami tożsamymi. Jej zdaniem, organ nie dokonał żadnego ustalenia co do jej świadomości, że świadczenia te nie przysługiwały. Wobec powyższego uważała, że organ I instancji naruszył przepis zawarty w art. 2 pkt 7 ustawy poprzez jego błędną wykładnię spowodowaną całkowitym oderwaniem od czynnika subiektywnego w postaci winy świadczeniobiorcy.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku decyzją z dnia 14 listopada 2024 r. nr 406.764/E-5/26/24 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu swego stanowiska organ odwoławczy podkreślił, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Do takiego wniosku prowadzi wykładnia językowa przepisu art. 23 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2024 r. poz. 1993, zwanej dalej "ustawą"). Organ podkreślił, że definicję "nienależnie pobranego świadczenia" z funduszu alimentacyjnego zawiera z kolei art. 2 pkt 7 ustawy, który wymienia sytuacje, w których świadczenie z funduszu alimentacyjnego należy zakwalifikować jako świadczenie pobrane nienależnie. Powołany art. 2 pkt 7 lit. d ustawy odwołuje się do art. 28 ust. 1 ustawy, który w sposób nie budzący wątpliwości określa, że w pierwszej kolejności zaspokajane są należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt 1) oraz z tytułu zaliczek alimentacyjnych (pkt 2), zaś dopiero w dalszej kolejności - należności wierzyciela alimentacyjnego (pkt 3). Powyższa regulacja oznacza, że uzyskane w toku postępowania kwoty przydziela się w ściśle przez prawo określonej kolejności, przy czym w pierwszej kolejności zawsze spłaca się należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia. Należności wierzyciela alimentacyjnego, a więc skarżącej, zaspakajane są dopiero w trzeciej kolejności. Oznacza to tym samym, że jeżeli skarżąca ma wobec dłużnika alimentacyjnego roszczenie o zaległe alimenty, a które powstało jeszcze przed uzyskaniem uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to w okresie wypłaty świadczeń z tegoż funduszu, roszczenie to nie może zostać zaspokojone z pierwszeństwem wobec należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy - "należności z tytułu świadczeń z funduszu 2 alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia". Pobranie w takiej sytuacji jakichkolwiek kwot od dłużnika alimentacyjnego i zaliczenie ich na poczet zaległych alimentów, skutkuje tym, że otrzymane w tym okresie świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostaje zakwalifikowane jako nienależnie pobrane.
Kolegium zaakcentował, że jak wynika z akt sprawy, decyzją z dnia 5 grudnia 2022 r. znak: 406.1241/E-13/22/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku, przyznano I. R. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na J. Ł. i K. Ł., na okres od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r., w kwocie po 500 zł miesięcznie, które ustalono zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w Białymstoku I Wydział Cywilny, z dnia 4 sierpnia 2020 r., sygn. akt I C [...]/20. Natomiast po wydaniu decyzji z dnia 5 grudnia 2022 r. znak: 406.1241/E-13/22/2022, I. R., w miesiącach od stycznia 2023 r. do maja 2023 r. oraz od sierpnia 2023 r. do września 2023 r. otrzymała alimenty bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego – M. Ł.. Powyższą okoliczność potwierdza znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej przez I. R., w dniu 16 sierpnia 2024 r. Dlatego też, Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż mamy do czynienia z sytuacją określoną w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, a mianowicie wypłatą I. R. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, o czym Skarżąca została uprzednio pouczona. I. R., w tekście wypełnionego przez siebie druku, tj. wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również w decyzji o przyznaniu świadczenia, otrzymała informację o tym, w jakich sytuacjach uzyskane przez nią świadczenia należy uznać za nienależnie pobrane. Poza tym, pouczono skarżącą o konsekwencjach pobrania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w sposób nienależny, czyli niezgodny z art. 28 ustawy. Pouczenie o takiej treści zostało przez nią własnoręcznie podpisane (w dniu 31 sierpnia 2022 r.). Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku, jak i w decyzji przyznającej świadczenie, zostały sformułowane w sposób zwięzły, zrozumiały i nie wymagały znajomości przepisów prawa. Organ odwoławczy podkreślił, że skarżąca nie była pozbawiona możliwości przeanalizowania treści pouczenia w każdym czasie, bowiem nie udzielono jej go jedynie we wniosku, który pozostał w aktach sprawy, ale także w decyzji. Zobowiązała się również do informowania organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. A mimo to, po otrzymaniu alimentów bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego – M. Ł., nie poinformowała MOPR-u o tym fakcie i nadal pobierała świadczenie. Stąd też nie jest prawnie dopuszczalne powielanie się świadczeń alimentacyjnych, a więc otrzymywanie ich jednocześnie z funduszu oraz od dłużnika alimentacyjnego, jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Pobranie w takiej sytuacji jakichkolwiek kwot od dłużnika alimentacyjnego, skutkowało tym, że otrzymane w tym okresie świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały zakwalifikowane jako nienależnie pobrane świadczenie.
Odnosząc się do zarzutów odwołania organ odwoławczy wskazał, że skoro skarżącą pouczono wyczerpująco o jej obowiązkach wynikających z uzyskania świadczenia niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, to nie informując o takim zdarzeniu organu właściwego i pobierając świadczenie w ww. okresie działała ona świadomie. Z istoty świadczenia alimentacyjnego wynika ponadto, że jest to świadczenie wypłacane zamiast alimentów, ale tylko w przypadku gdy osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, nie wywiązuje się z tego obowiązku. Natomiast gdy osoba uprawniona otrzymuje alimenty od osoby zobowiązanej, bez względu na to, czy są to bieżące alimenty, czy zaległe zobowiązania, wówczas wykluczona jest możliwość przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Końcowo organ odwoławczy podniósł, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że skarżąca pobierając alimenty z dwóch źródeł nie była świadoma bezprawnego działania.
Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodziła się I. R. wnosząc do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku skargę.
Skarżąca podtrzymała w niej zarzuty zawarte w odwołaniu, podkreślając, że w sprawach o zwrot świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które według organu (MOPR) zostały nienależnie pobrane, organ ma obowiązek m.in. ustalić czy pobierając świadczenie alimentacyjne z funduszu działała w złej wierze, gdyż obowiązek zwrotu świadczenia wypłaconego z funduszu alimentacyjnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Częstym błędem organu jest niedokonywanie ustaleń faktycznych przez nieuwzględnienie świadomości jaką miała osoba pobierająca świadczenie i to w dacie wydania decyzji ustalającej prawo do świadczeń alimentacyjnych oraz w okresie jego pobierania.
Skarżąca ponadto wskazała, że przepis art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Zatem, skoro przepis art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mówi o świadczeniu nienależnie pobranym, to należy przyjąć, że świadczeniem takim jest świadczenie w każdym z przypadków wymienionych enumeratywnie w tym przepisie, o ile spełnione zostają ogólne przesłanki nienależności świadczenia - obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, przesłanką subiektywną będzie świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać osobie uprawnionej w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwoli na wniosek, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Mając powyższe na uwadze skarżąca uznała, że u niej one nie zaistniały, ponieważ nie miała świadomości, że jak pobiera świadczenia z funduszu alimentacyjnego to, że w tym samym czasie nie może przypominać dla dłużnika alimentacyjnego o jego zobowiązaniach, bo gdyby mu nie przypominała to wtedy najzwyczajniej w świecie by nawet nie pamiętał o dzieciach i zupełnie nic by im nie wysyłał. Wskazała, że sprawę o egzekucję z zagranicy założyła już w styczniu 2021 roku i do tej pory nie wyznaczono komornika zagranicznego. Była przekonana, że dopiero jak zostanie takowy komornik wyznaczony to dopiero wtedy będzie mogła przestać mu przypominać o zobowiązaniach, bo wszystko przechodziłoby przez komornika.
Podkreśliła, że o tym, czy świadczenie zostało pobrane nienależnie w rozumieniu w/w przepisu nie decyduje sam fakt, że za dany okres świadczenie się nie należało, ale to na ile do jego pobrania - jako nienależnego - przyczyniła się strona, przemilczając z naruszeniem prawa fakty, których skutki prawne były jej znane. Natomiast ona nie naruszyła tu niczego bo nie miała świadomości, że musi wspominać o takich rzeczach, tym bardziej, że jest osobą autystyczną.
Końcowo zaakcentowała, iż nie była świadoma nienależności świadczenia alimentacyjnego, a w związku z tym odwołuje się od zaskarżonej decyzji i wnosi również o przywrócenie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ponieważ obecnie nie otrzymuje alimentów ani od dłużnika, ani z funduszu alimentacyjnego. Jest zatem w trudnej sytuacji bowiem wychowuje sama dzieci i opłaca wszystkie rachunki z nimi związane, zatem to świadczenie jest dla niej bardzo pomocne i potrzebne.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości zaskarżone rozstrzygnięcie. W ocenie Kolegium skarżona decyzja odpowiada prawu, a skarga jako bezzasadna podlega oddaleniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:
Na wstępie należy przypomnieć, że wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności
z prawem, co wynika z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej p.p.s.a. Przedmiotem tej kontroli jest zbadanie, czy organy administracji publicznej, w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Czyni się to według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sądowa kontrola legalności decyzji administracyjnych czy też postanowień sprawowana jest w granicach sprawy, ale rozstrzygając o zasadności skargi sąd nie jest związany jej zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.). Podkreślić przy tym należy, że Sąd nie ma obowiązku, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu.
Uwzględniając powołane kryteria Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 14 listopada 2024 r. została wydana prawidłowo. Utrzymała ona w mocy decyzję Prezydenta Miasta Białegostoku z dnia 19 września 2024 r., znak: 000617/ZZ/09/2024 w której stwierdzono, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone I. R. od 1 stycznia 2023 r. do 31 maja 2023 r. oraz od 1 sierpnia 2023 r. do 30 września 2023 r. na rzecz uprawnionych J. Ł. i K. Ł. w łącznej kwocie 3 708,32 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązano do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami.
W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji uznały, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego, przyznane I. R. decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 5 grudnia 2022 r. znak: 406.1241/E-13/22/2022, jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi wraz z odsetkami na zasadach wskazanych w decyzji. W opinii Sądu ww. stanowisko organów orzekających w sprawie jest prawidłowe.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 5 grudnia 2022 r. przyznano I. R. (wówczas jeszcze I. Ł.) świadczenie z funduszu alimentacyjnego, na rzecz J. Ł. i K. Ł., na okres od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r., w kwocie po 500 zł miesięcznie, które ustalono zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w Białymstoku I Wydział Cywilny, z dnia 4 sierpnia 2020 r., sygn. akt I C [...], w wysokości po 500 zł miesięcznie. Następnie ustalono, że I. R. otrzymała alimenty bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego – M. Ł. w dniach: 20 stycznia 2023 r. w kwocie 268,05 zł, 4 lutego 2023 r. w kwocie 103,90 zł, 10 lutego 2023 r. w kwocie 161,64 zł, 9 marca 2023 r. w kwocie 52,74 zł, 10 marca 2023 r. w kwocie 316,80 zł, 22 marca 2023 r. w kwocie 105,89 zł, 21 kwietnia 2023 r. w kwocie 260,58 zł, 21 maja 2023 r. w kwocie 515,96 zł, 10 sierpnia 2023 r. w kwocie 513,01 zł, 23 sierpnia 2023 r. w kwocie 516,74 zł, 8 września 2023 r. w kwocie 411,45 zł oraz 21 września 2023 r. w kwocie 511,31 zł. Powyższe okoliczności potwierdziła skarżąca, składając w dniu 16 sierpnia 2024 r oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej. I. R. nie poinformowała organu wypłacającego świadczenie alimentacyjne o tych okolicznościach, czyniąc to dopiero w dniu 16 sierpnia 2024 r.
Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżąca w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymała jednocześnie alimenty. Okoliczność ta przy tym nie była przez skarżącą kwestionowana, która konsekwentnie podnosiła, że nie miała świadomości, że w takich okolicznościach musi zawiadomić organ. Podkreślała, że dawno złożyła wniosek o egzekucję komorniczą za granicą, ale nic się nie działo w tej sprawie. Zatem w tym samym czasie przypominała dłużnikowi alimentacyjnemu o jego zobowiązaniach, bo gdybym mu nie przypominała to nawet nie pamiętał o dzieciach i zupełnie nic by im nie wysyłał.
Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm., dalej: u.p.o.u.a.) świadczeniami nienależnie pobranymi są świadczenia wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.
W myśl art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności:
1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia,
2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia,
3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia,
4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
Przywołane przepisy ustanawiają zakaz jednoczesnego pobierania przez osobę uprawnioną świadczeń alimentacyjnych z budżetu państwa (funduszu alimentacyjnego) oraz od dłużnika. Treść art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. wyraźnie przy tym stanowi, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres, za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje także alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy poprzednie. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki finansowe wierzyciel alimentacyjny powinien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela - o czym, co należy podkreślić - skarżąca w sposób wyraźny została pouczona w decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Pobierając świadczenia z tego funduszu wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnych jakichkolwiek kwot uiszczonych dobrowolnie przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem u.p.o.u.a., która przewiduje, że środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela.
W związku z powyższym należy stwierdzić, że pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując w tym czasie alimenty - jak miało to miejsce w sprawie - osoba je pobierająca znajduje się w sytuacji, którą trzeba zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli, tj. kolejności określonej w art. 28 omawianej ustawy. Jest to okoliczność obiektywna, której zaistnienie, niezależnie od stanu świadomości osoby pobierającej świadczenia, prowadzić musi do uznania, że wypłacone w takich uwarunkowaniach świadczenia są nienależnie pobrane, a tym samym - zgodnie z art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a. - podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Zgodzić się zatem trzeba z organami orzekającymi w sprawie, że z powołanych wyżej przepisów wynika, iż osoba uprawniona nie może pobierać jednocześnie świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz od dłużnika alimentacyjnego. Przy czym - stosownie do treści art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. - dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia jest, za jaki okres strona otrzymała alimenty, czy też za (na) jaki okres chce je zaliczyć. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, otrzymuje również alimenty i nie ma znaczenia, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. W okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnych jakichkolwiek kwot uiszczonych przez dłużnika alimentacyjnego. Sytuacja, w której osoba pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego, otrzymuje jednocześnie alimenty stanowi naruszenie kolejności zaspokojenia wierzycieli przez dłużnika alimentacyjnego, określonej w art. 28 ustawy.
W rozpoznawanej sprawie oczywiste jest, że skarżąca - w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego - otrzymała również alimenty. Słusznie zatem organy uznały, że wypłacone w tym okresie świadczenia z funduszu alimentacyjnego są świadczeniami nienależnie pobranymi, a tym samym, że podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, stosownie do treści art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a.
Odnosząc się do kwestii podnoszonej przez skarżącą zarówno w odwołaniu, jak i skardze tj. świadomości nieprzysługiwania świadczenia, podkreślić należy, iż decyzja SKO z 5 grudnia 2022 r. na stronie 5 zawierała pouczenie, że zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nienależnie pobranym świadczeniem alimentacyjnym jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała alimenty (zaległe lub bieżące), do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Podobne pouczenie, w tym również co do konieczności informowania o sytuacji, która ma wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, skarżąca otrzymała podpisując i składając w dniu 31 sierpnia 2022 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt 12 wniosku). Nie można zatem przyjąć braku świadomości skarżącej co do tego, że kwoty uzyskane od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów w okresie pobierania przez nią świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie rodzą skutku prawnego w zakresie pobrania świadczeń nienależnych z tego funduszu (oraz w dalszej kolejności ich zwrotu wraz z odsetkami). Skarżąca, będąca w posiadaniu decyzji organu przyznającej jej sporne świadczenia alimentacyjne miała zatem możliwość zapoznania się z nią w domu, na spokojnie, także w zakresie zawartych pouczeń. W tych okolicznościach ciężar wykazania nieświadomości co do nienależnie pobranych świadczeń nie może być przerzucany na organy, w sytuacji kiedy skarżąca nie dochowała należytej staranności wymaganej w tego typu sprawach.
NSA w wyroku z dnia 26 lutego 2025 r. sygn. akt I OSK 541/23 (w podobnym staniem faktycznym jak sprawa niniejsza) zaakcentował, że zawarte pouczenia zarówno we wniosku, jak i decyzji o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego "świadczą o tym, że skarżąca miała pełna świadomość ciążących na niej obowiązków, w przypadku otrzymywania alimentów bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego w czasie otrzymywania równolegle świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Jest to o tyle istotne, że co do zasady przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posługują się obiektywnymi kryteriami wskazującymi na nienależność świadczenia, ale doktryna i orzecznictwo w celu uznania świadczenia alimentacyjnego za nienależnie pobrane wymagają, aby osobie uprawnionej do świadczeń alimentacyjnych można było przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości co do nienależności tego świadczenia (por. E. Tomaszewska, Ustawa o pomocy osobom uprawnionych do alimentów, Komentarz, wyd. II, Lex on-line, teza 1 komentarza do art. 23; czy wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 września 2020 r. sygn. akt I OSK 2373/18 i z 18 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1409/20, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tej sprawie takie wątpliwości nie zachodzą, albowiem skarżąca została odpowiednio pouczona i poinformowana o ciążących na niej obowiązkach, natomiast organ administracji publicznej nie ma kompetencji do badania rzeczywistego stanu świadomości i zamiaru uzyskiwanych świadczeń. Skoro tak jak twierdzi skarżąca, wystosowane przez organ pouczenie nie pozwalało jej zrozumieć konsekwencji tego pouczenia, to mogła uzyskać niezbędne wyjaśnienia przed złożeniem wniosku. Skoro zaś złożyła wniosek i świadomie podpisała zawarte w nim oświadczenia, to należy domniemywać, że oświadczenia te są zrozumiałe nawet dla osób niebędących prawnikami. Z wniosku, czy też późniejszego toku postępowania administracyjnego w sprawie o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie wynika, aby skarżąca kasacyjnie komunikowała nieczytelność bądź wątpliwości co do składanych oświadczeń i otrzymanych pouczeń" (publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Sąd w całości podziela to stanowisko, które jest zgodnie ze stanowiskiem organów zaprezentowanych w sprawie niniejszej.
Wymaga też zaakcentowania, że będąca przedmiotem sporu decyzja ma charakter związany i przesłanki jej wydania zostały w sposób wyczerpujący określone w art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. Zaistnienie wskazanych przesłanek nie pozwala zatem organowi na podjęcie rozstrzygnięcie w granicach luzu decyzyjnego. W związku z tym podnoszona w skardze argumentacja nakierowana na sytuację rodzinną skarżącej (samotne wychowywanie dzieci i w efekcie pozbawienie jest aktualnie świadczeń z funduszu alimentacyjnego) w realiach sprawy pozbawiona jest doniosłości prawnej. Kwestie te mogą być brane pod uwagę dopiero na etapie ewentualnego postępowania w sprawie udzielenia ulgi w zakresie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Należy w tym miejscu zauważyć, że stosownie do art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W pierwszej kolejności organ wydaje jednak decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, a dopiero później może odrębnie orzekać w oparciu o art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. I jak wynika z treści zaskarżonej decyzji organu I instancji, organ w pkt 3 pouczenia, pouczył skarżącą o możliwościach wynikających z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., a tym samym w jej gestii pozostaje, czy z uprawnienia tego skorzysta, czy też nie skorzysta.
Końcowo wskazać należy, że ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest aktem normatywnym zaliczanym do szeroko rozumianej pomocy społecznej, a zatem stanowiącym integralny element systemu wsparcia państwa na rzecz określonych kategorii podmiotów, które na takie wsparcie ze strony państwa zasługują. Obowiązek alimentacyjny rodziców w stosunku do dzieci wynika natomiast wprost z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Niemniej jednak, dopiero w sytuacji, gdy rodzic albo osoba zobowiązana w dalszej kolejności nie wywiązuje się z obowiązku alimentacji, środki na utrzymanie dziecka (dzieci) zastępczo wykłada państwo w ramach konstytucyjnego obowiązku wspierania rodziny (art. 71 Konstytucji RP). Jak stanowi preambuła ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, pomocnicze działanie państwa ogranicza się do tych przypadków, gdy rodzice wychowujący dzieci, pozbawieni alimentów ze strony osób zobowiązanych, nie są w stanie samodzielnie zaspokoić potrzeb w zakresie utrzymania dziecka. Dlatego też, zdaniem Sądu, stanowisko organów obu instancji przyjęte w decyzjach nie narusza art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 68 pkt 3 Konstytucji RP. A wynikające z powołanych regulacji wartości jaką jest troska o dobro dziecka i rodziny, są okolicznościami, które należy rozważyć na etapie ewentualnego postępowania w sprawie udzielenia ulgi w zakresie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Dlatego też, zarzuty skarżącej, należało uznać za niezasadne.
W świetle powyższego stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji są zgodne z prawem. W ocenie Sądu organy rozpoznające sprawę w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy oraz należycie uzasadniły zajęte stanowisko. Wniesiona skarga jest więc bezzasadna i brak jest podstaw do jej uwzględnienia. W takiej zaś sytuacji wypłacone świadczenia należało uznać za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.
Z całości powyższych rozważań Sądu wynika zatem to, że w sprawie zakreślonej jako kontrola przedmiotowej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów wynikających z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów czy też ogólnych reguł KPA. Stronie skarżącej, organ II instancji natomiast prawidłowo wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji swoje stanowisko i obowiązujące przepisy.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, nie znajdując uzasadnionych podstaw do jej uwzględnienia.