II SA/Bk 1860/25

II SA/Bk 1860/25 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2026-02-24
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-12-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Elżbieta Lemańska
Elżbieta Trykoszko /przewodniczący sprawozdawca/
Marta Joanna Czubkowska
Symbol z opisem
6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Elżbieta Lemańska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 24 lutego 2026 r. sprawy ze skargi S. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 4 października 2025 r. nr 400.81/C-13/8/2025 w przedmiocie odmowy przyznania prawa własności nieruchomości oddala skargę.
Uzasadnienie
Skarga została wywiedziona na tle następujących okoliczności.
Decyzją z 22 lipca 2025r. Starosta Moniecki powołując się na przepis art. 118 ust.1 i 2a oraz 4 ustawy z 20 grudnia 1990 o ubezpieczeniu społecznym rolników orzekł o odmowie przyznania S. R. prawa własności nieruchomości gruntowej o numerze ewidencyjnym [...] o powierzchni 0,30 ha położonej w obrębie ewidencyjnym [...], gmina Mońki. W uzasadnieniu decyzji przytoczył następującą argumentację.
Decyzją Naczelnika Miasta i Gminy w Mońkach z dnia 28 września 1980 r. na podstawie art. 45 i art. 52 ust.2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin na wniosek W. R. przejęto na rzecz Państwa gospodarstwo rolne o pow. 1,67 ha, położone we wsi S. i W. gm. Mońki w zamian za rentę, bez budynków. Do bezpłatnego użytkowania przyznano emerytowanej rolniczce [...] ha w działce nr [...] we wsi S. Nie dokonano wówczas podziału działki nr [...] w celu wydzielenia [...] ha do użytkowania na rzecz dożywotniego użytkownika.
Na podstawie decyzji Wojewody Podlaskiego w Białymstoku z 31-01-1991r. działka nr [...] o pow. [...] ha położona we wsi S. stała się własnością Miasta i Gminy Mońki a decyzją Starosty Monieckiego z 30-08-2023r. została podzielona na działki nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha. Działka nr [...] została zajęta pod drogę gminną. Natomiast zabudowana działka nr [...] o pow. [...] ha pozostała własnością Miasta i Gminy Mońki. Podział działki nr [...] ujawniono w ewidencji gruntów i budynków oraz w księdze wieczystej.
Wnioskiem z 7 sierpnia 2024r. S. R. będący następcą prawnym W. R. wniósł o przyznanie mu nieodpłatnie prawa własności działki nr [...] położonej w obrębie S. o powierzchni [...] ha w oparciu o przepis art. 118 ust.1 i 2a ustawy z 20 grudnia 1990 o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Organ wskazał, że skorzystanie z art. 118 ust. 2a ustawy wymagało uprzedniego wydzielenia z działki nr [...] obszaru działki, której prawo własności miałoby zostać ewentualnie przyznane zstępnemu osoby uprawnionej. Stosowna dokumentacja geodezyjna podziałowa została sporządzona i po weryfikacji przyjęta do Państwowego Zasobu Geodezyjnego i Kartograficznego w Mońkach. Ujawnienia podziału w operacie ewidencyjnym na podstawie powyższej dokumentacji dokonano dnia 28-04-2025r. Działka nr [...] o pow. [...] ha została wydzielona w celu realizacji roszczenia do części nieruchomości.
Następnie organ podał, że w myśl art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się własność tej działki. W art. 118 ust. 2a w/w ustawy jest mowa, że z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością. Zgodnie z powyższą normą prawną, wnioskująca osoba musi być zstępnym osoby, której przysługiwało prawo bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki i jednocześnie faktycznie władać nią w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przysługującym zmarłemu rolnikowi.
Bezsporne jest, że wnioskodawca jest zstępnym W. R., która przekazała gospodarstwo rolne Skarbowi Państwa w zamian za świadczenia emerytalne, zaś do użytkowania pozostawiono jej [...] ha w działce nr [...]. Dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest także wykazanie; że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygnięcia przez organ zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością władał i włada, co zostało zawarte w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 06-02-2018r. o sygn. akt II OSK 958/16. Sama potencjalna możliwość władania działką, bez rzeczywistego korzystania z niej przez daną osobę, nie jest wystarczająca do uznania za spełnioną przesłankę z art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Dnia 24 czerwca 2025r. zostały przeprowadzone na gruncie oględziny spornej nieruchomości, w których uczestniczyli przedstawiciele Starostwa oraz brat wnioskodawcy G. R. Nieobecny był S. R. Podczas oględzin stwierdzono, że na przedmiotowej działce znajduje się wybieg dla krów, co zostało udokumentowano na zdjęciach. Dnia 25 czerwca 2025r. S. R. zgłosił się do Urzędu i oświadczył, że nie korzystał z działki po śmierci matki i była ona wykorzystywana do wypasu krów przez sąsiada Ł. P. Sporządzono protokół przesłuchania strony, który także znajduje się w aktach sprawy. Potwierdził to także brat wnioskodawcy – G. R., obecny podczas oględzin działki oraz sąsiad Ł. P., który zgłosił się do urzędu dnia 7 lipca 2025r. i złożył oświadczenie, że korzysta z działki jako wybiegu dla krów. W związku z powyższym organ uznał, że nie został spełniony warunek ciągłego i nieprzerwanego korzystania z działki przez wnioskodawcę a co za tym idzie nie ma podstaw do przyznania mu prawa własności tej działki.
Odwołanie S. R. od tej decyzji nie zostało uwzględnione. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku po jego rozpoznaniu decyzją z dnia 4 października 2025r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji odwoławczej organ II instancji stwierdził, że przyznanie skarżącemu własności działki nr [...], musiało poprzedzać ustalenie, że faktycznie użytkował tę działkę od śmierci swoich rodziców. Tymczasem z materiału dowodowego nie wynika, żeby skarżący faktycznie użytkował sporną działkę w rozumieniu pojęcia "użytkowanie" zamieszczonego w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z protokołu przesłuchania strony sporządzonego 25 czerwca 2025 r. w toku ponownie prowadzonego postępowania wynika, że rodzice skarżącego użytkowali przedmiotową działkę sadząc na niej ziemniaki. Natomiast po śmierci rodziców skarżący nie użytkował już działki i stanowiła ugór. Po śmierci matki w 2013 r., na działce nr [...] sąsiad Ł. P. zaczął wypasać krowy. Słuchany w dniu 07 lipca 2025 r. w charakterze świadka Ł. P. zeznał, iż na działce nr [...] od około 17-18 lat wypasał krowy. Ze względu na dużą ilość krów, teren działki jest zdeptany przez krowy. Okoliczność tą potwierdzają ustalenia dokonane podczas oględzin, w trakcie których stwierdzono, iż na przedmiotowej działce znajduje się wybieg dla krów, zaś teren działki jest zryty, skopany przez zwierzęta. Uczestniczący w oględzinach brat skarżącego G. R. zeznał, iż do chwili rozpoczęcia użytkowania działki przez sąsiada, działka leżała ugorem od śmierci rodziców. Kolegium nawiązało do uzasadnienia wyroku NSA z dnia 29 września 2010 r. sygn. akt I OSK 1609/09 cytując fragment mówiący, że "zachowanie wnioskodawców polegające na zaprzestaniu jakichkolwiek zabiegów agrotechnicznych na działce i sporadycznym skoszeniu rosnącej na działce trawy, nie stanowiło użytkowania odpowiadającego uprawnieniu zmarłej. Ugorowanie działki rolniczej nie może być uznane za władanie nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom zmarłego użytkownika nieruchomości" Odwołało się także do stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z wyroku z dnia 11 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Sz 95/24. Podkreśliło, że celem przepisu art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie było zagwarantowanie zstępnym przysporzenia majątku, lecz przyznanie im na własność przydomowej działki, aby mogli z niej faktycznie korzystać na ich własne potrzeby, po wygaśnięciu przysługującego rolnikowi prawa użytkowania tej działki wraz z jego śmiercią. W pełni podzieliło pogląd zawarty w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 6 lutego 2018 r. o sygn. akt II OSK 958/16, zgodnie z którym dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest wykazanie, że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organy zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością władał. Za powyższą interpretacją przemawia wykładnia celowościowa omawianego przepisu, wskazująca, iż celem powyższego unormowania było zaspokojenie potrzeb rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz Państwa oraz jego zstępnych, nadal użytkujących nieruchomości opisane w ust. 1 i 2 art. 118 ustawy, nie zaś osób, które faktyczny związek z wymienionymi nieruchomościami utraciły, zaspokajając swoje interesy w inny sposób.
Kolegium nie podzieliło zarzutów odwołania jakoby wystarczająca dla przyznania prawa własności działki była jedynie potencjalna możliwość władania nieruchomością bez rzeczywistego wykorzystywania gruntu. Nieuprawnione jest twierdzenie pełnomocnika, że skoro sąsiad korzystał z nieruchomości za wiedzą i zgodą wnioskodawcy, to skarżący spełnił przesłankę z art. 118 ust. 2a ustawy. Faktyczne władanie w zakresie odpowiadającym uprawnieniom rolnika (tj. uprawnieniom użytkownika) w rozumieniu art. 118 ust. 2a ustawy, oznacza korzystanie z uprawnień użytkownika (niezależnie od tego czy wstępny z nich korzystał), czyli używanie rzeczy i pobieranie z niej pożytków tak jak użytkownik. Warunkiem przyznania działki zstępnym jest faktyczne władanie daną nieruchomością po śmierci rolnika, w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom.
Za całkowicie niezasadny należy również uznać zarzut naruszenia art. 10 § I k.p.a., albowiem pismem z dnia 09 lipca 2025 r., pełnomocnik skarżącego został w trybie art. 10 § 1 k.p.a., powiadomiony o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów.
W skardze wniesionej do sądu administracyjnego na powyższą ostateczną decyzję podniesione zostały zarzuty:
1) naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. poprzez to, że organ i instancji nie zapewnił skarżącemu ani jego pełnomocnikowi realnej możliwości zapoznania się z materiałem dowodowym i złożenia wniosków dowodowych przed wydaniem decyzji, ponieważ zawiadomienie z 9 lipca 2025 r. o możliwości zapoznania się z aktami doręczono pełnomocnikowi dopiero w dniu doręczenia decyzji (22 lipca 2025 r.), czyli po jej wydaniu. Organ zatem nie odczekał nawet na potwierdzenie doręczenia zawiadomienia - pozbawiając stronę prawa do czynnego udziału w postępowaniu. Powyższe spowodowało, że strona nie miała wiedzy, jakie dowody i o jakiej treści znajdują się w aktach sprawy oraz jakie wnioski może organ z nich wyciągnąć, przez co nie doszło do złożenia własnych wniosków, które w swej istocie mogłyby pozostać konkurencyjne do tych zgromadzonych przez organ.
2) naruszenie art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez niepełne i wybiórcze postępowanie dowodowe oraz dowolną ocenę dowodów bez ustalenia, czy użytkowanie działki przez Ł. P. następowało za zgodą skarżącego (w ramach współgospodarowania), a także bez uwzględnienia praktyk charakterystycznych dla gospodarstw wiejskich;
3) naruszenie art. 15 k.p.a. (w związku z art. 7 i 77 § 1 k.p.a.) w zakresie, w jakim organ II instancji nie naprawił uchybień postępowania dowodowego i powielił ustalenia I instancji, nie prowadząc samodzielnej analizy faktycznej ani dowodowej;
4) błędną wykładnię art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez zawężające rozumienie pojęcia "faktycznego władania", sprowadzone do osobistego użytkowania gruntu, podczas gdy utrwalone orzecznictwo NSA i WSA dopuszcza współużytkowanie rodzinne i korzystanie za zgodą następcy bez utraty ciągłości posiadania.
Mając powyższe na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Starosty Monieckiego i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, z wiążącymi wskazaniami co do stosowania art. 10 § 1 k.p.a. oraz art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje;
Skarga podlegała oddaleniu albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu materialnemu i została wydana w postępowaniu nie naruszającym zasad procedury administracyjnej.
Skarżący ubiegał się o przyznanie prawa własności działki rolnej o powierzchni 3000m2 pozostawionej w bezpłatnym użytkowaniu rolniczce W. R. (będącej babcią skarżącego S. R.) decyzją Naczelnika Miasta I Gminy w Mońkach z 28 września 1980r. o przejęciu przez Skarb Państwa od W. R. w zamian za emeryturę gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha położonego we wsi W. i S., gmina Mońki. Przejęcie gospodarstwa rolnego nastąpiło w oparciu o przepisy art. 45 i 52 ust. 2 ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. W punkcie 2-gim decyzji orzeczono, że rolniczce przysługuje prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu o powierzchni [...] ha w działce nr [...]. Geodezyjnego wyodrębnienia z działki nr [...] powierzchni przyznanej emerytowanej rolniczce do bezpłatnego użytkowania nie wykonano w 1980r. Stało się to dopiero w toku postępowania administracyjnego wszczętego wnioskiem S. R. z 6 sierpnia 2024 r. o przyznanie praw własności nieruchomości. Uprawniony geodeta w ramach podziału położonej w S., gmina Mońki działki Nr [...] o powierzchni [...] ha (1 metr kwadratowy pierwotnej działki nr [...] oznaczony nr [...] został wcześniej przejęty pod drogę) wyodrębnił grunt o powierzchni [...] ha nie obejmujący zabudowań oznaczając go numerem geodezyjnym [...]. Wytyczenie gruntu stanowiącego przedmiot postępowania nie było kwestionowane. Chodziło o grunt za stodołą. Bezspornym też jest, że grunty przejętego przez Skarb Państwa gospodarstwa rolnego W. R. stały się z mocy prawa z dniem wejścia w życie ustawy o samorządzie gminnym własnością Gminy Mońki, co potwierdziła deklaratoryjna decyzja komunalizacyjna Wojewody Białostockiego z 31 stycznia 1991r. (vide: k. 23 akt administracyjnych) .
Podstawę materialnoprawną roszczenia o przyznanie prawa własności nieruchomości pozostawionej emerytowanemu rolnikowi do bezpłatnego użytkowania decyzją o przejęciu jego gospodarstwa rolnego w zamian za emeryturę stanowią przepisy art. 118 ust. 1 i 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2025r., poz. 197 ze zm). W myśl art. 118 ust. 1 tej ustawy, osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się własność tej działki. W art. 118 ust. 2a w/w ustawy jest zaś mowa, że z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością.
Bezspornym jest, że skarżący jest zstępnym zmarłej w 1994 r. W. R. Jest bowiem synem nieżyjącego od 1987 r. E. R., syna W. Bezspornym też jest, że S. R. od dziecka mieszka we wsi S. Mieszkał tu z rodzicami i z babcią. Samo jednak zamieszkiwanie na siedlisku dawnego gospodarstwa rolnego W. R. nie daje w świetle przepisu art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników uprawnienia do przyznania prawa własności gruntu pozostawionego w bezpłatnym użytkowaniu rolnikowi. Przepis ten wyraźnie stanowi, że o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością.
Jak ustalił organ w oparciu o oględziny oraz przesłuchanie w charakterze strony S. R. i w charakterze świadka Ł. P. a także w oparciu o oświadczenie obecnego na oględzinach brata skarżącego G. R., wpisane do protokołu oględzin, sporny grunt tworzący działkę nr [...], stanowiącą przedmiot wniosku, był uprawiany rolniczo za życia rodziców skarżącego E. R. i G. R. Ta ostatnia zmarła w grudniu 2013r. Potem grunt przez jakiś czas leżał odłogiem i był nieużytkowany. Następnie sąsiad Ł. P. zaczął wypasać na tym gruncie krowy. Zeznał, że robi tak od 17 -18 lat. Z oględzin wynika, że teren działki [...] stanowi wybieg dla bydła sąsiada, jest zdeptany i skopany przez krowy. Nie ma na działce roślinności i zasiewów.
Wbrew stanowisku skarżącego brak faktycznego użytkowania działki przez skarżącego a jedynie samo nim zarządzanie (wedle deklaracji skarżącego) nie stanowi o spełnieniu przesłanki z art. 118 ust.2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uprawniającej do uzyskania prawa własności nieruchomości. Przepis stanowi bowiem o konieczności faktycznego władania daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom użytkownika.
Jak stwierdził NSA w uzasadnieniu wyroku z 6 grudnia 2023r. sygn. I OSK 106/21, prawo użytkowania, o którym mowa w art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, to prawo rzeczowe ograniczone, o najszerszej treści uprawnień. Zgodnie z art. 252 k.c. użytkowanie polega na obciążeniu rzeczy prawem dla jej "używania" i "pobierania pożytków". Podmiotowe prawo użytkowania zdecydowanie należy odróżnić od potocznego pojęcia "użytkowania". Ustanowienie prawa użytkowania następuje w celu wypełnienia określonej funkcji społeczno-gospodarczej. Tradycyjnie w stosunkach między osobami fizycznymi prawo użytkowania pełni funkcje alimentacyjną, służy więc zabezpieczeniu egzystencji określonych osób. Treścią prawa użytkowania jest używanie rzeczy i pobieranie pożytków. Istotną cechą użytkowania, jako prawa rzeczowego ograniczonego jest niezbywalność tego prawa (art. 252 k.c.). Użytkowanie jest prawem osobistym, związanym z osobą użytkownika, z czym łączy się nie tylko niezbywalność tego prawa, ale również kolejna zasada zgodnie z którą użytkowanie ustanowione na rzecz osoby fizycznej wygasa najpóźniej z jej śmiercią (art. 266 k.c.). Kolejną cechą użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego jest możliwość wygaśnięcia użytkowania, jeżeli jest niewykonywane przez lat dziesięć. Użytkownik powinien wykonywać swoje prawo zgodnie z wymaganiami prawidłowej gospodarki. (art. 256 k.c.). Zakres wymagań prawidłowej gospodarki określa charakter nieruchomości będącej przedmiotem użytkowania, przyczyna i cel, dla którego zostało ono ustanowione, oraz czas jego trwania. Kryterium prawidłowej gospodarki nie może być ujęte abstrakcyjnie, niezbędna jest ocena dokonywana w okolicznościach konkretnych, z uwzględnieniem naturalnych i gospodarczych właściwości rzeczy oraz celu użytkowania. Stąd też zasady prawidłowej gospodarki nie są wartością stałą, niezmienną lecz mogą podlegać zmianom.
Dalej w uzasadnieniu wskazanego wyżej wyroku NSA stwierdził, że w świetle przepisu art. 118 ust. 2a ustawy, na podstawie którego z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom daną nieruchomością, należy przede wszystkim ustalić przesłanki, które muszą być spełnione, aby z takim żądaniem można było skutecznie wystąpić. Pierwsza przesłanka dotyczy osoby, która może z takim żądaniem wystąpić jest to wyłącznie zstępny zmarłej osoby uprawnionej. Druga przesłanka, która musi być kumulatywnie spełniona, a która została przez ustawodawcę określona to faktyczne władanie daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym osobie uprawnionej. Zstępnemu osoby uprawnionej nie przysługuje prawo użytkowania albowiem wraz ze śmiercią osoby uprawnionej, czyli osoby która przekazała na rzecz Państwa gospodarstwo rolne ustanowione na jej rzecz użytkowanie wygasło. Aby zgodnie z art. 118 ust. 2a ustawy zstępny mógł wystąpić z żądaniem ustalenia prawa własności działki o której mowa w ust. 1 w pierwszej kolejności należy ustalić, czy osoba, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu nabyła prawo użytkowania konkretnej działki gruntu, czyli prawo użytkowania jako ograniczone prawo rzeczowe. Jeżeli zaś osoba, która przekazała gospodarstwo rolne i nabyła prawo użytkowania określonej działki gruntu zmarła, wówczas należy ustalić czy zstępny po śmierci osoby uprawnionej, faktycznie włada daną działką gruntu (czyli działką, która była obciążona prawem użytkowania) w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie wskazywano, że władanie przez zstępnego rolnika, gruntem pozostawionym temu rolnikowi w bezpłatnym użytkowaniu ma być ciągłe i nieprzerwane od śmierci rolnika do daty orzekania przez organ o roszczeniu z art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Na orzeczenia takie wskazuje organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Skoro sporna działka była uprawiana przez emerytowaną rolniczkę W. R. za jej życia osobiście albo przy pomocy syna E. i synowej G. (rodziców skarżącego), a po śmierci ostatniej z tych osób zaczęła stanowić ugór do czasu objęcia w posiadanie przez sąsiada Ł. P., nie można przyjąć, że była we władaniu faktycznym skarżącego S. R. w rozumieniu przepisu art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników a o takie władanie chodzi w przepisie, skoro zakres użytkowania obejmuje osobiste "używanie" i "pobieranie pożytków". Przepis akcentuje element "corpus" władania.
W postępowaniu administracyjnym nie doszło do naruszenia przepisów proceduralnych. Zarzut naruszenia art. 10 par. 1 k.p.a. poprzez brak zapewnienia stronie możliwości zajęcia końcowego stanowiska w sprawie przed podjęciem decyzji wobec zbyt późnego doręczenia zawiadomienia o zakończeniu postępowania dowodowego jest niezasadny. Z akt administracyjnych wynika, że organ I instancji wysłał 8 lipca 2025r. na adres Kancelarii Adwokackiej pełnomocnika strony adwokata S. D. zawiadomienie informujące o zebraniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z nim oraz przedłożenia dodatkowych dowodów w terminie 7 dni a zawiadomienie to zostało odebrane przez pracownika kancelarii w dniu 10 lipca 2025r., co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru pisma (k. 115 akt administracyjnych). Co prawda pismo zawiadamiające zostało opatrzone datą 9 lipca 2025r. to jednak fakt jego wysłania w dniu 8 lipca 2025r. wskazuje, że data opatrzenia musi być omyłką pisarską. Na rozprawie upoważniona przez pełnomocnika skarżącego aplikant adwokacki A. K. podała do protokołu, że osoba podpisana na zawiadomieniu J. R. jest aplikantem adwokackim innego pełnomocnika mającego siedzibę kancelarii pod tym samym adresem, co siedziba kancelarii adw. S. D. a zatem przyjąć należy, że była uprawnioną do odbioru pism kierowanych do pełnomocnika strony, tym bardziej, że ona pokwitowała także w dniu 24 lipca 2025r. odbiór decyzji organu I instancji i kwitowała odbiór wcześniejszych pism organu kierowanych do pełnomocnika skarżącego na adres siedziby jego kancelarii. Decyzja organu I instancji została wydana 22 lipca 2025r. a zatem 12 dni po doręczeniu zawiadomienia z art. 10 par. 1 k.p.a. i po upływie siedmiodniowego terminu na ewentualne złożenie dodatkowych dowodów. Akta sprawy administracyjnej nie potwierdzają więc zarzutu pełnomocnika, ze doręczenie mu zawiadomienia z art. 10 k.p.a. nastąpiło w tej samej dacie co doręczenie decyzji organu I instancji. Podkreślić należy przy tym, że w odwołaniu od decyzji organu I instancji, pełnomocnik dodatkowych dowodów mających potwierdzić okoliczność władania działką nie przedstawił prezentując jedynie stanowisko, że władanie gruntem w ramach użytkowania to także wyrażanie zgody na jego użytkowanie przez osobę trzecią.
Nie doszło także do naruszenia przepisów postępowania dowodowego – art. 7, 77 par. 1 i 80 k.p.a. W świetle rozumienia pojęcia "władanie w zakresie odpowiadającym uprawnieniom użytkownika" nie jest istotne, czy zstępny osoby uprawnionej do użytkowania działki wyraził zgodę na objęcie we władanie działki przez osobę trzecią. Sam fakt władania działką przez osobę trzecią dowodzi braku władania działką przez zstępnego. Organ II instancji utrzymując w mocy decyzję organu I instancji nie musiał naprawiać uchybień organu I instancji a mógł powtórzyć ustalenia organu I instancji i zaprezentować tożsamą ocenę faktów wynikających z tych ustaleń. Uzasadnienie organu II instancji jest wyczerpujące.
Sąd zauważa, że orzeczenia na które powołuje się skarżący w skardze (I OSK 1609/09, II SA/Bk 92/18 i II SA/Wr 512/12) absolutnie nie dowodzą odmiennej linii orzecznictwa co do rozumienia pojęcia "władanie w zakresie odpowiadającym uprawnieniom użytkownika". Sprawy o sygn. I OSK 1609/09 i II SA/Bk 92/18 dotyczyły kontroli sądowej decyzji odmawiających przyznania zstępnym rolników prawa własności gruntu pozostawionego rolnikowi do bezpłatnego użytkowania. Sądy administracyjne oddaliły skargi. W sprawie o sygn. II SA/Bk 92/18 sąd stwierdził, że art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uzależnia pozytywne rozpatrzenie wniosku od zaistnienia przesłanki faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniem. Oznacza to, że zstępni właściciela gospodarstw rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, mogą po jego śmierci ubiegać się o przyznanie im tej działki. W okolicznościach sprawy zstępni nie wykazali, by użytkowanie nieruchomości po śmierci rolników miało charakter ciągły. W sprawie o sygn. I OSK 1609/09 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargi kasacyjne zstępnych rolnika od wyroku WSA w Szczecinie o sygn. II SA/Sz 37/09 oddalającego skargę tych zstępnych na decyzję odmawiającą przyznania prawa własności działki, pozostawionej rolnikowi w bezpłatnym użytkowaniu po przejęciu od niego gospodarstwa rolnego. NSA stwierdził, że sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 18 ust.1 i 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wskazując, że władanie, o którym mowa w art. 118 ust. 2a ustawy, polega na użytkowaniu nieruchomości, którego zakres odpowiada uprawnieniom zmarłego rolnika. Podkreślił, że nie budzi wątpliwości prawidłowość przyjęcia przez WSA braku podstaw do zastosowania wobec ustalonego stanu faktycznego dyspozycji art.118 ust. 2a w związku z art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. po pierwsze, w chwili rozstrzygania wniosku skarżący nie sprawowali faktycznego władztwa nad nieruchomością. Wymóg zaś władania nieruchomością przez zstępnych osoby uprawnionej dotyczy także w momentu rozstrzygania przez organy. Po drugie, zachowanie wnioskodawców po 2001 r. polegające na zaprzestaniu jakichkolwiek zabiegów agrotechnicznych na działce i sporadycznym skoszeniu rosnącej na działce trawy, nie stanowiło użytkowania odpowiadającego uprawnieniom zmarłego rolnika. Ugorowanie działki rolniczej nie może być uznane z władanie nieruchomością w zakresie i odpowiadającym uprawnieniom zmarłego użytkownika nieruchomości.
Jedynie w sprawie o sygn. II SA/Wr 512/12 sąd dokonywał kontroli sądowej sprawy zakończonej decyzją orzekającą o przyznaniu zstępnemu rolnika prawa własności nieruchomości pozostawionej rolnikowi do bezpłatnego użytkowania. Decyzję zaskarżyła gmina, która w wyniku decyzji komunalizacyjnej stała się właścicielem gruntów gospodarstwa rolnego przejętego przez Państwo. Sąd oddalił skargę stwierdzając, że po śmierci rolnika, jej zstępny objął w posiadanie grunt pozostawiony rolnikowi do bezpłatnego użytkowania, posiadał go w dacie wejścia w życie art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i nieprzerwanie włada nieruchomością do chwili obecnej, uprawiając grunt według wskazań prawidłowej gospodarki. Rzeczywiście oceniając władanie częścią nieruchomości nie uprawianą rolniczo (stanowiącą grunt o niskiej klasie bonitacyjnej i trudnych warunkach terenowych) sąd stwierdził, że dla istnienia posiadania nie jest konieczne rzeczywiste korzystanie z rzeczy, lecz sama możliwość takiego korzystania, ale powyższe stwierdzenie odniósł do braku możliwości efektywnego w sensie gospodarczym korzystania z nieruchomości, na co skarżący w niniejszej sprawie nie zwrócił uwagi powołując się na fragment wypowiedzi sądu w sprawie II SA/Wr 512/12, oderwany od realiów stanu faktycznego.
Mając powyższe na uwadze sąd skargę oddalił (art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi)