II SA/Bk 129/24

II SA/Bk 129/24 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2024-05-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Anna Bartłomiejczuk
Elżbieta Lemańska /sprawozdawca/
Małgorzata Roleder /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk, sędzia WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Protokolant specjalista Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 maja 2024 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 31 stycznia 2024 r. nr 406.101/E-4/5/2024 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy K. z dnia 27 grudnia 2023 r. numer GOPS.5220.64.2023; 2. umarza postępowanie administracyjne w sprawie.
Uzasadnienie
I. Zaskarżoną decyzją z 31 stycznia 2024 r. znak 406.101/E-4/5/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z 27 grudnia 2023 r. nr GOPS.5220.64.2023, w której uznano zasiłki rodzinne wraz z dodatkami z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej, z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego oraz
z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania, przyznane R. C. (dalej: wnioskodawca, skarżący) na troje dzieci i wypłacone w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. w łącznej kwocie 2.620 zł - za nienależnie pobrane świadczenie oraz zobowiązano do ich zwrotu wraz z odsetkami.
Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
II. 1. W dniu 21 września 2022 r. R. C. wniósł o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego świadczenia na troje dzieci, tj. P., J. oraz I. Z oświadczeń dołączonych do wniosku wynika, że skarżący w roku kalendarzowym 2021 osiągnął dochód w łącznej kwocie 31.101,95 zł (18.973,4 zł z prowadzenia gospodarstwa rolnego, 9.600 zł ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 2.528,55 zł wyegzekwowane przez komornika w 2021 r. tytułem alimentów na dzieci od byłej żony skarżącego).
2. Decyzją z 6 grudnia 2022 r. nr GOPS.5220.64.2022 Wójt Gminy K. przyznał wnioskodawcy:
1) zasiłek rodzinny na troje dzieci, tj. w kwocie 383 zł miesięcznie na okres 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. oraz w kwocie 248 zł miesięcznie na okres 1 września 2023 r. do 31 października 2023 r.;
2) dodatki do zasiłku rodzinnego: (-) z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej - 95 zł miesięcznie od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r.; (-) z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego - 110 zł miesięcznie od 1 listopada 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r.; (-) z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego - 200 zł za wrzesień 2023 r.; (-) z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania - 295 zł miesięcznie od listopada 2022 r. do czerwca 2023 r.
i 182 zł miesięcznie od września 2023 r. do października 2023 r.
3. Ze znajdującej się w aktach administracyjnych sprawy notatki służbowej z 4 września 2023 r. wynika, że w czasie składania wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego świadczenia na okres zasiłkowy 2023/2024 skarżący poinformował o przyznaniu renty socjalnej jego synowi – P. C.
Do akt włączono decyzję ZUS z 23 lutego 2023 r. o przyznaniu renty socjalnej na okres od 27 września 2022 r. do 28 lutego 2025 r. na wniosek złożony przez P. C. 2 stycznia 2023 r., a także jego oświadczenie z 4 września 2023 r. o nabyciu renty i jej wysokości.
W tych okolicznościach Wójt Gminy K. decyzją z 4 października 2023 r. nr GOPS.5220.64.2023 zmienił własną decyzję z 6 grudnia 2022 r. w ten sposób, że odmówił skarżącemu prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków na okres 1 listopada 2022 r. do 31 października 2023 r. w kwotach szczegółowo wskazanych w decyzji.
4. Następnie Wójt wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, w którym:
- decyzją z 23 października 2023 r. uznał zasiłki rodzinne wraz z dodatkami wypłacone w okresie od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r.
w łącznej kwocie 8.318 zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał skarżącego do ich zwrotu;
- po rozpoznaniu odwołania skarżącego od powyższego rozstrzygnięcia, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku decyzją z 27 listopada 2023 r. uchyliło decyzję Wójta i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. Jako okoliczności istotne oraz wymagające dodatkowych wyjaśnień Kolegium wskazało konieczność oceny czy skarżący był świadomy braku prawa do pobierania świadczenia w sytuacji otrzymania przez syna renty socjalnej oraz fakt uzyskania tej renty nie we wrześniu 2022 r. a dopiero w kwietniu 2023 r., gdyż dopiero wówczas nastąpiła pierwsza wypłata tego świadczenia wraz z wyrównaniem.
5. Ponownie prowadząc postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami Wójt wezwał skarżącego do przedstawienia dowodu potwierdzającego wypłatę P. C. pierwszej renty socjalnej. W odpowiedzi na powyższe skarżący złożył oświadczenie, z którego wynika, że pierwsza wypłata renty nastąpiła 10 kwietnia 2023 r., a w ramach przelanej kwoty wypłacono także wyrównanie za okres od 27 września 2022 r. (k. 22 akt adm.).
III. Decyzją z 27 grudnia 2023 r. Wójt ponownie uznał zasiłki rodzinne wraz z dodatkami przyznane skarżącemu na troje dzieci i wypłacone w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. w łącznej kwocie 2.620 zł za nienależnie pobrane świadczenie oraz zobowiązał skarżącego do ich zwrotu wraz z odsetkami.
Zdaniem organu pierwszej instancji skarżący pobrał zasiłki wraz z dodatkami nienależnie w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.). W pouczeniu decyzji przyznającej świadczenia przytoczono treść art. 25 tej ustawy wskazujący na konieczność poinformowania organu o zmianach w prawie do świadczenia, jeśli nastąpią. Strona poinformowania o otrzymaniu przez syna renty socjalnej zaniechała.
Dokonując wyliczenia kwoty świadczeń nienależnie pobranych przypadającej do zwrotu organ pierwszej instancji zastosował instytucję uzyskania dochodu z art. 3 pkt 24 lit. "d" i art. 5 ust. 4b u.ś.r. Wyjaśnił, że skoro pierwsza wypłata renty socjalnej w kwocie 1445, 28 zł nastąpiła w kwietniu 2023 r., należało uwzględnić dochód rodziny z maja 2023 r. (z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód uzyskano). W konsekwencji miesięczny dochód w rodzinie skarżącego po doliczeniu dochodu uzyskanego w maju 2023 r. wyniósł 4.037,31 zł, podczas gdy ustawowe kryterium dla rodziny w okresie od czerwca 2023 r. do września 2023 r. (uwzględniając, że członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – P. C.) wyniosło 3.056 zł miesięcznie (764 zł x 4). Różnica pomiędzy uzyskanym dochodem rodziny a kryterium dla rodziny wyniosło w tym okresie 981,31 zł. Z kolei ustawowe kryterium dochodowe dla rodziny w okresie od 1 października 2023 r. do 31 października 2023 r. (bez uwzględnienia niepełnosprawnego członka rodziny, bowiem P. C. orzeczenie o niepełnosprawności miał do 30 września 2023 r.) wyniosło 2.696 zł miesięcznie (674 zł x 4). Różnica pomiędzy uzyskanym dochodem rodziny a kryterium dochodowym dla rodziny w tym okresie wyniosła 1.341,31 zł. W związku z powyższym wyliczono, że dochód w rodzinie w przeliczeniu na jedną osobę wynosił 1.009,33 zł i przekraczał ustawowe kryterium w okresie od czerwca 2023 r. do września 2023 r. o kwotę 245,33 zł, a w okresie od 1 października 2023 r. do 31 października 2023 r. o kwotę 335,33 zł. Okoliczności te sprawiły, że organ pierwszej uznał świadczenia rodzinne wypłacone w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. w kwocie 2.620 zł za świadczenia nienależnie pobrane.
IV. Odwołanie od decyzji Wójta wniósł skarżący. Zarzucił naruszenie:
1) art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. przez bezzasadne uznanie, iż zasiłek rodzinny wraz z dodatkami wypłacony w okresie wskazanym w decyzji są świadczeniami nienależycie pobranymi;
2) art. 7, art. 7a § 1, art. 11 i art. 77 k.p.a. przez brak rozstrzygnięcia wątpliwości prawnych na korzyść strony, brak wszechstronnego i wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, brak ustalenia kiedy strona dowiedziała się
o przysługującej synowi rencie socjalnej;
3) art. 7, art. 77, art. 107 § 3 oraz art. 80 k.p.a. przez dowolną a nie swobodną ocenę materiału dowodowego co spowodowało ustalenie, że kwoty wypłaconych zasiłków są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi, podczas gdy osoba uprawniona nie miała świadomości, iż pobiera świadczenie mimo braku ku temu podstaw;
4) przepisów prawa procesowego mających wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 8 k.p.a. przez niepodjęcie niezbędnych działań w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, co skutkowało błędnym zastosowaniem art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. przez przyjęcie, że kwoty wypłaconych zasiłków są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi, podczas gdy w zebranym materiale dowodowym brak jakichkolwiek dowodów wskazujących, że osoba uprawniona nie pozostawała w złej woli, nie miała świadomości, iż pobiera świadczenie pomimo braku ku temu podstaw, a zatem nie miała świadomości, iż wypłacane świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi;
5) art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. przez jego błędne zastosowanie, co skutkowało uznaniem, że strona pobrała świadczenie nienależnie i jest zobowiązana do jego zwrotu, podczas gdy nie działała w złej wierze, jak również nie została prawidłowo pouczona.
Odwołujący zaakcentował, że nie miał świadomości, iż pobierane świadczenia mu się nie należą, skoro wyliczając jego dochód uwzględniono wyłącznie rok 2021. Zwrócił uwagę na orzecznictwo sądów wskazujące, że konieczne jest prawidłowe pouczenie świadczeniobiorcy o obowiązku informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo czy wysokość świadczenia. Podkreślił, że ocena świadomości osoby pobierającej świadczenie musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy. Tymczasem był przekonany, iż renta wypłacona synowi (a nie skarżącemu) nie ma znaczenia dla zasiłków wypłaconych na rzecz skarżącego. Z kolei zapisane małym druczkiem pouczenie było niezrozumiałe, a formularz pomagał mu wypełnić urzędnik. Skarżący opisał także swoją sytuację rodzinną.
V. Zaskarżoną decyzją z 31 stycznia 2024 r. SKO w Białymstoku utrzymało
w mocy decyzję Wójta z 27 grudnia 2023 r. akceptując ocenę organu pierwszej instancji, iż doszło do pobrania zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami w sposób nienależny w rozumieniu art. 30 ust 2 pkt 1 u.ś.r., tj. pomimo zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, o czym skarżący został uprzednio pouczony. Kolegium przytoczyło regulacje art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1 i ust. 4b u.ś.r. i wywiodło, że w momencie składania wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych (21 września 2022 r.) dochód rodziny skarżącego wynosił 2 591, 83 zł, w przeliczeniu na osobę 647, 96 zł, a więc był wówczas niższy niż kryterium dochodowe mające zastosowanie do rodzin z dzieckiem posiadającym orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Jednakże w kwietniu 2023 r. syn skarżącego – P. C.
– uzyskał dochód w postaci renty socjalnej, zatem łączny dochód rodziny za maj 2023 r. wyniósł 4.039,31 zł, w przeliczeniu na osobę 1.009,33 zł i był wyższy niż przewidzianego w art. 5 ust. 2 u.ś.r. dochodu dla rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym (kryterium 764 zł).
Dalej organ odwoławczy wskazał, że nie w każdym przypadku przekroczenia kwoty kryterium dochodowego zasiłek rodzinny i dodatki do niego nie przysługują, bowiem należy uwzględnić o jaką wielkość to przekroczenie następuje, co uregulowano w art. 5 ust. 3 i ust. 3a u.ś.r. W przedmiotowej sprawie kwota przekroczenia kryterium dochodowego jest wyższa niż łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami do tych zasiłków przyznanych skarżącemu we wszystkich wskazanych w decyzji przedziałach czasowych (co organ pierwszej instancji wyliczył odnośnie każdego przedziału czasowego), zatem świadczenia rodzinne w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. nie przysługiwały.
Kolegium nie podzieliło zarzutów strony odnośnie jego nieświadomości co do konieczności poinformowania organów o zmianie sytuacji dochodowej. W ocenie organu skarżący był zapoznany z warunkami uprawniającymi do świadczeń rodzinnych oraz poinformowany o obowiązku zgłaszania organowi wypłacającemu świadczenia wszelkich zmian w sytuacji rodzinnej, w tym o uzyskaniu dochodu przez członka jego rodziny. Stosowne pouczenia znajdują się m.in. w treści decyzji o przyznaniu świadczeń rodzinnych.
VI. Skargę na decyzję SKO z 31 stycznia 2024 r. wywiódł R. C., który zarzucił naruszenie:
1. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. przez bezzasadne uznanie, iż zasiłek rodzinny wraz z dodatkami wypłacony w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. w łącznej kwocie 2.620 zł były świadczeniami nienależycie pobranymi;
2. art. 7, art. 7a § 1, art. 11 i art. 77 k.p.a. przez brak rozstrzygnięcia wątpliwości prawnych na korzyść strony, brak wszechstronnego i wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, brak ustalenia kiedy strona dowiedziała się o przysługującej synowi rencie socjalnej;
3. art. 7, art. 77, art. 107 § 3 oraz art. 80 k.p.a. przez dowolną a nie swobodną ocenę materiału dowodowego co spowodowało ustalenie, że kwoty wypłaconych zasiłków są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi, gdy osoba uprawniona nie miała świadomości, iż pobiera świadczenie mimo braku u temu podstaw;
4. przepisów prawa procesowego mające wpływ na treść orzeczenia, a to art. 8 k.p.a. przez niepodjęcie niezbędnych działań w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, co skutkowało błędnym zastosowaniem art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że kwoty wypłaconych zasiłków są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi, podczas gdy w zebranym w sprawie materiale dowodowym brak jakichkolwiek dowodów wskazujących, że osoba uprawniona pozostawała w złej woli, miała świadomość, iż pobiera świadczenie pomimo braku ku temu podstaw, a zatem nie miała świadomości, iż wypłacane świadczenia są nienależnie pobrane;
5. art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. przez jego błędne zastosowanie, co skutkowało uznaniem, że strona pobrała świadczenie nienależnie i jest zobowiązana do jego zwrotu, podczas gdy nie działała w złej wierze, jak również nie została prawidłowo pouczona. Dodatkowo zarzucono decyzji, że organ poczynił błąd w zakresie ustaleń faktycznych, które były podstawą do przyjęcia, że pobrane świadczenia są nienależnie pobranymi.
Uzasadniając zarzuty skargi skarżący powtórzył w znacznej mierze treść odwołania. Podkreślił, że organ całkowicie pominął ustalenie, czy skarżący rzeczywiście był świadomy, iż pobiera świadczenie, które mu się nie należy i czy pobierał to świadczenie będąc w złej wierze. Podniósł kwestię braku należytego pouczenia o jego obowiązkach oraz skutkach ich niedopełnienia w sferze zasiłku rodzinnego. Wskazał, że formularz (wniosek o przyznanie świadczenia) był wypełniany z pomocą urzędnika, zaś skarżący nie widział szczegółowo wszystkich pól, w związku z tym nawet nie wiedział, że powinien zgłosić fakt, że jego syn nabył prawo do renty socjalnej. Wskazał, że samotnie wychowuje dzieci, których matka nie wspiera ani finansowo, ani osobiście. Skupia on całą swoją uwagę na wychowaniu dzieci i sądził, że wypełnienie niemal w całości wniosku przez pracownika GOPS, który znał jego sytuację sprawi, że "wszystko będzie dobrze". Pouczenie zapisane małym druczkiem nie było dla skarżącego zrozumiałe i kierował się tym, na co kazał mu zwracać uwagę urzędnik. Nikt mu nie wyjaśnił, że znaczenie mają także dochody członków jego rodziny, a ponadto każdy informował go, że do wniosku o przyznanie zasiłku rodzinnego i dodatków do tego świadczenia bierze się pod uwagę tylko dochody z 2021 r. (rok przed złożeniem wniosku). Dodał, że samo świadczenie rodzinne jest dużym wsparciem w budżecie jego rodziny, który jest w ciężkiej sytuacji materialnej i rodzinnej, nie ma ukończonych szkół ani specjalizacji.
W odpowiedzi na skargę organ drugiej instancji wniósł o jej oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
VII. Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem w sprawie doszło do naruszenia prawa procesowego i materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: p.p.s.a."), skutkującym koniecznością uchylenia zaskarżonych decyzji organów obydwu instancji i umorzeniem postępowania administracyjnego (art. 145 §3 p.p.s.a. w związku z art. 105 § 1 k.p.a.).
VIII. Istota sporu w sprawie niniejszej sprowadza się do ustalenia i oceny czy skarżący w okresie 1 czerwca 2023 r. – 30 września 2023 r. pobrał zasiłki rodzinne i dodatki do nich nienależnie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm., dalej: u.ś.r.).
Zgodnie z art. 30 ust. u.ś.r., obowiązana do zwrotu świadczeń rodzinnych jest osoba, która nienależnie pobrała świadczenie. Ustawodawca w ustępie 2 ww. przepisu wymienił enumeratywnie przypadki, w których świadczenie rodzinne należy uznać za nienależnie pobrane. Jest to m.in. świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1). Na tej podstawie orzeczono w sprawie niniejszej o zwrocie przez skarżącego świadczeń rodzinnych.
IX. Nie ulega wątpliwości, że skarżący był beneficjentem zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na podstawie decyzji z 6 grudnia 2022 r., zaś prawo do tych świadczeń ustalono na podstawie dochodu rodziny za rok 2021. Także okoliczność przyznania renty socjalnej synowi skarżącego decyzją z 23 lutego 2023 r., tj. w okresie wypłacania skarżącemu zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami
w okresie zasiłkowym do 31 października 2023 r., jest niepodważalna. Z akt sprawy wynika też, że skarżący dopiero we wrześniu 2023 r., tj. na etapie składania wniosku o przyznanie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na nowy okres zasiłkowy (2023/2024) poinformował organ o zmianie sytuacji dochodowej związanej z przyznaniem synowi renty socjalnej. Było to podstawą do weryfikacji przez organy zasadności wypłacania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami w trwającym okresie zasiłkowym 2022/2023. Spór natomiast dotyczy tego, czy skarżący miał świadomość i wiedział, że powinien poinformować organy o uzyskaniu przez syna renty socjalnej, bowiem miałoby to wpływ na prawo bądź wysokość wypłacanych świadczeń rodzinnych. Zdaniem organów obydwu instancji powyższe należy przesądzić pozytywnie, tzn. że skarżący było pouczony i wiedział o takiej konieczności, bowiem w decyzji przyznającej świadczenia z 6 grudnia 2022 r. znajdowało się pouczenie o treści art. 25 u.ś.r. Strona miała więc, w ocenie organów, świadomość pobierania świadczenia w warunkach braku prawa do jego otrzymywania, a mimo to świadczenie pobierała i zaniechała przekazania informacji o zmianie sytuacji dochodowej rodziny.
Z oceną tą w okolicznościach sprawy niniejszej nie sposób się zgodzić, bowiem pouczenie – na które powołują się organy – nie spełniało kryteriów pozwalających na wyprowadzanie tak daleko idących konsekwencji dla skarżącego, zwłaszcza w kontekście pozostałej treści decyzji, w której pouczenie to się znalazło.
X. Kwestia prawidłowości pouczenia była wielokrotnie poruszana
w orzecznictwie sądów administracyjnych. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny "pouczenie osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania", a więc pouczenie o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., to pouczenie "sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego", a zatem to pouczenie "czytelne i zrozumiałe o sytuacjach, w których następuje brak prawa do świadczenia" (wyroki z 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12 oraz z 6 czerwca 2023 r., sygn. I OSK 1365/22, orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie sądu kasacyjnego akcentuje się również, że dla oceny czy w danym przypadku spełniony jest warunek pouczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. "konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje". W wyżej wskazanej sprawie I OSK 1365/22 Naczelny Sąd Administracyjny sformułował wymagania, jakie powinno spełniać prawidłowe pouczenie: (-) winno odnosić się do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do abstrakcyjnie ujętej grupy świadczeń; (-) nie może ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia, w tym powinno mieć na względzie cechy konkretnej osoby takie jak np. wiek, niepełnosprawność; (-) winno jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich okolicznościach staje się ono "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa oraz jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia; (-) winno być umieszczone w samej decyzji, a nie jedynie na formularzu wniosku o przyznanie świadczenia, chodzi bowiem o to aby adresat mógł w każdej chwili do niego sięgnąć oraz móc zestawić swoją sytuację z przepisami prawa do dotyczącymi (zob. także wyrok z 25 maja 2022 r., sygn. I OSK 1870/21). Stwierdzić więc trzeba, że osobie, od której żąda się zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, należy wykazać że pobierała je w sposób w pełni świadomy co do tego, iż nie miała do niego prawa. Powyższą linię orzeczniczą podziela także tutejszy sąd.
VIII. Organy obydwu instancji przypisały skarżącemu świadomość braku prawa do świadczenia rodzinnego wraz z dodatkami wypłaconego w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. z uwagi na to, że w decyzji przyznającej zasiłki rodzinne wraz z dodatkami został poinformowany o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r.
Z akt sprawy wynika, że w pouczeniu decyzji z 6 grudnia 2022 r. istotnie znalazła się treść, na którą wskazują organy, o następującym brzmieniu: "W przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba uprawniona do świadczeń rodzinnych jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 w/w ustawy)".
Zdaniem sądu, powyższa treść nie spełnia kryteriów pouczenia wymaganych do wyprowadzenia konsekwencji o pobieraniu świadczeń rodzinnych nienależnie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W istocie spełnia ono tylko jedno kryterium z wyżej wymienionych – znajduje się w decyzji przyznającej świadczenie. Nie spełnia jednak kryteriów pozostałych wymagających aby pouczenie było zindywidualizowane i zrozumiałe dla przeciętnego adresata konkretnego świadczenia.
Treść zamieszczonego w decyzji pouczenia jest bardzo ogólna i w żaden sposób nie nakreśla kiedy konkretnie skarżący winien poinformować organy o zmianie swojej sytuacji. W istocie stanowi wyłącznie przytoczenie treści art. 25 ust. 1 u.ś.r., a więc ogranicza się do zacytowania przepisu prawnego, co nie w każdym przypadku (a z pewnością nie w rozpoznawanym) odpowiada kryterium zrozumiałości dla przeciętnego adresata. Odnosi się do świadczeń rodzinnych zbiorczo, w sposób lakoniczny i niesprecyzowany. Sformułowane w orzecznictwie sądów administracyjnych wymaganie, aby treść pouczenia była dostosowana do rodzaju świadczenia, którego dotyczy nie oznacza przy tym, że chodzi o taką treść, która uwzględnia każdy indywidualny przypadek (kazuistyczną). Z oczywistych względów jest to niemożliwe. Chodzi natomiast o to, by pouczenie pozwalało czytającemu je adresatowi przeprowadzić proces myślowy zbliżony do prawniczej subsumcji ale w warunkach niedysponowania profesjonalną wiedzą prawniczą, tzn. by czytając pouczenie przeciętny adresat mógł stwierdzić, że jego sytuacja odpowiada tej uregulowanej w konkretnym przepisie. Nie jest to bynajmniej postulat abstrakcyjny. W ocenie sądu warunek ten spełniałoby zamieszczenie w pouczeniu decyzji przyznającej świadczenie treści art. 3 pkt 24 u.ś.r. definiującego pojęcie "uzyskania dochodu" przez wymienienie świadczeń wliczających się do dochodu, którego uzyskanie ma wpływ na prawo do ich pobierania, połączone ze wskazaniem, że uzyskanie takiego dochodu także po okresie, który był istotny dla obliczania dochodu – może mieć znaczenie na prawo bądź wysokość świadczeń. Podobnie w zakresie pouczenia o nienależnie pobranym świadczeniu nie wystarczy wskazanie, że osoba która je pobrała nienależnie, powinna świadczenie zwrócić. Jest to informacja lakoniczna i nie zawiera wskazania, w jakich sytuacjach świadczenie staje się nienależnie pobrane (a przecież sytuacje te wprost wskazuje przepis art. 30 ust. 2 u.ś.r.).
Należy zwrócić uwagę, że orzecznictwo sądów administracyjnych ewoluuje jeśli chodzi o podejście do skutków prawnych zamieszczenia pouczenia w rozstrzygnięciach organów. Pierwotne podejście charakteryzował pewien formalizm wyrażający się w tym, że skoro wnioskodawca (adresat świadczenia) był pouczony w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia o przysługujących mu prawach i obowiązkach – było to wystarczające do uznania, że został należycie pouczony. W późniejszym okresie dostrzeżono, że formularz wypełnianego wniosku nie jest dostępny wnioskodawcy, bowiem pozostaje w aktach sprawy a nie w dyspozycji strony, zatem nie pozwala na bieżącą weryfikację sytuacji przez samego adresata decyzji o przyznaniu świadczenia. To spostrzeżenie spowodowało, że ciężar prawidłowego pouczenia przeniesiono na treść decyzji o przyznaniu świadczenia, która jest adresatowi doręczana. A zatem to w pouczeniu doręczanym wraz z decyzją powinny znaleźć się informacje niezbędne dla strony o tym, jakie ciążą na niej obowiązki przez cały okres pobierania świadczenia. Ten postulat nie został jednak w sprawie niniejszej przez organy zrealizowany, co wyżej wyjaśniono.
Na marginesie jedynie sąd zwraca uwagę na znaczną rozbieżność między treścią pouczeń zawartych w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia (który nie jest stronie dostępny ad hoc, w każdym momencie, a który zawiera obszerne wyjaśnienia) a treścią pouczeń zawartych w decyzji o przyznaniu świadczenia (lakoniczne, niezindywidualizowane, w istocie zrozumiałe i czytelne wyłącznie dla urzędnika stosującego konkretne przepisy).
Należy mieć również na względzie, że pouczenie ma służyć stronie (adresatowi decyzji), tj. jest "dla strony" a nie dla urzędnika decyzję wydającego, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w treści pouczenia. W prawidłowym pouczeniu chodzi bowiem o to, by świadczeniobiorca działający w dobrej wierze, w zaufaniu do organów administracji, chroniony był przed negatywnymi skutkami zachowań bądź zaniechań mających wpływ na jego prawo do świadczeń. Ochrona ta jest aktualna wyłącznie wówczas, gdy pouczenie jest czytelne i zrozumiałe dla przeciętnego adresata świadczenia.
Niezależnie od powyższego w sprawie niniejszej wystąpiła jeszcze jedna okoliczność uniemożliwiająca uznanie, że skarżący był w pełni świadomy obowiązku zgłoszenia uzyskania przez syna renty socjalnej a w konsekwencji świadomy obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia. Analiza treści decyzji przyznającej świadczenia, tj. decyzji z 6 grudnia 2022 r. wskazuje, że skarżący mógł pozostawać – przy tak lakonicznie i nieprecyzyjnie sformułowanym pouczeniu – w przekonaniu, że w jego sytuacji nie wystąpiły okoliczności uzasadniające zgłoszenie pobierania renty socjalnej. Sąd zwraca uwagę, na co również wskazywał skarżący, że w decyzji z 6 grudnia 2022 r. oprócz ww. pouczenia znajduje się następujący, zapis: "Podstawą do przyznania zasiłku rodzinnego będą dochody rodziny za rok 2021", przy czym rok 2021 został przez organ podkreślony pogrubioną czcionką. A zatem poza nieprawidłowym pouczeniem oraz ww. wskazaniem, które dla przeciętnego adresata świadczenia wskazuje za jaki okres uwzględniony został w sprawie dochód – skarżący nie dysponował żadną inną informacją uzasadniającą przyjęcie, że dochód w postaci renty socjalnej uzyskany długo po upływie roku 2021 ma wpływ na jego prawo do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami. Podkreślić wypada, że okres zasiłkowy, na który przyznano skarżącemu zakwestionowane następnie świadczenia, to lata 2022/2023, w decyzji przyznającej wprost wskazano, że uwzględniono dochód za rok 2021, syn skarżącego uzyskał rentę socjalną na wniosek złożony w styczniu 2023 r. a pierwsza wypłata miała miejsce w kwietniu 2023 r. a więc ponad rok po upływie roku kalendarzowego, za który uwzględniono dochód. Sytuację tę reguluje przepis art. 5 ust. 4b u.ś.r. dotyczący uwzględniania dochodu uzyskanego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (przy czym zastosowanie tego przepisu przez organ pierwszej instancji po raz pierwszy również było nieprawidłowe).
W świetle powyższego przypisywanie skarżącemu pobierania świadczeń rodzinnych w złej wierze a więc z pełną świadomością, że w okresie czerwiec – wrzesień 2023 r. świadczenia te mu się nie należały, bowiem został prawidłowo pouczony o tym, że taka sytuacja wyklucza prawo do świadczeń – jest nieuprawnione i narusza art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Narusza także zasadę informowania sformułowaną w art. 9 k.p.a., zgodnie z którą organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego; organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Przesądza to o niedopuszczalności wydania w niniejszej sprawie decyzji o uznaniu zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami pobranych przez skarżącego
w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i zobowiązującej do ich zwrotu wraz z odsetkami. To zaś uzasadnia uchylenie zaskarżonych decyzji organów obydwu instancji oraz konieczność umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. jako takiego, które nie powinno zostać wszczęte. Nadmienić dodatkowo można, że w niniejszej sprawie organy powinny były wykazać, iż skarżący pobrał świadczenie "nienależnie" a nie że było ono "nienależne". Świadczenie nienależne jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Świadczenie nienależnie pobrane dotyczy świadczenia pobranego przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. dotyczy wyłącznie świadczenia nienależnie pobranego, a więc obciąża tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy (zob. Małysa-Sulińska Katarzyna (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz do ustawy o świadczeniach rodzinnych, 2023, komentarz do art. 30 u.ś.r.). Wiedza ta powinna wynikać z prawidłowego pouczenia strony, czego nie zrealizowano w niniejszej sprawie.
Z uwagi na powyższe sąd stwierdził, że doszło do naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., co miało zasadniczy wpływ na wynik sprawy. Natomiast ze względu na brak możliwości stwierdzenia istnienia świadczenia nienależnie pobranego – odpadła podstawa do kontroli legalności szczegółowych wyliczeń według zasady z art. 5 ust. 3 i 3a u.ś.r.
Odnośnie naruszenia przepisów procesowych wskazać należy, że organy obydwu instancji naruszyły art. 107 § 3 w związku z art. 11 k.p.a., bowiem nie zrealizowały zasady informowania i sporządzenia uzasadnienia zawierającego wyczerpujące wyjaśnienie motywów rozstrzygnięcia. Nie wskazały przesłanek uzasadniających w ich ocenie uznanie pouczenia zawartego w decyzji z 6 grudnia 2022 r. za prawidłowe, ograniczając się jedynie do zacytowania fragmentu pouczenia (decyzja organu pierwszej instancji) i krótkiej wzmianki, że skarżący "został uprzednio pouczony" (decyzja wydana w drugiej instancji). Nie przeanalizowano treści pouczenia w tym sensie, że nie wskazano czy było ono wystarczające, dostatecznie zindywidualizowane, czytelne i zrozumiałe dla przeciętnego adresata świadczenia, nie wypowiedziały się czy wyłącznie przytoczenie przepisu prawa wyczerpująco wypełniało obowiązek informacyjny z art. 9 k.p.a. Skoncentrowały się organy na wyliczeniach kwot podlegających zwrotowi. Doszło więc do naruszenia art. art. 8, art. 11, art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a., co finalnie doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego
XI. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w zw. z art. 135 p.p.s.a. sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Zważywszy na brak podstaw do wszczęcia i prowadzenia postępowania administracyjnego w oparciu o art 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., postępowanie administracyjne podlegało umorzeniu na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 105 § 1 k.p.a., o czym orzeczono jak w sentencji.