II SA/Bd 704/22

II SA/Bd 704/22 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2022-10-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Jerzy Bortkiewicz /sprawozdawca/
Katarzyna Korycka /przewodniczący/
Mariusz Pawełczak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Katarzyna Korycka Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 października 2022 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2022 r., nr [...] 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz D. G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
U z a s a d n i e n i e:
Wójt Gminy Rojewo decyzją z dnia 23.11.2021 r., odmówił D. G., zwanemu dalej: "skarżącym" lub "stroną", świadczenia pielęgnacyjnego "wnioskowanego na K. G.". Przyczyną rozstrzygnięcia było powstanie niepełnosprawności u matki strony po ukończeniu 25 roku życia, jak też dysponowanie przez skarżącego prawem do renty.
Wskutek rozpatrzenia odwołania strony, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy decyzją z dnia 10.01.2022 r. uchyliło zaskarżoną decyzję przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu decyzji, organ odwoławczy wskazano, że został naruszony art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111), zwanej dalej: "u.ś.r.", poprzez brak uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r. sygn. akt K 38 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim norma ta różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co narusza art. 7, art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto stwierdzono, że brak jest ustaleń faktycznych co do charakteru sprawowanej opieki przez stronę nad matką, jak też nie uwzględniono faktu, że skarżący pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy przysługującą do dnia 31.10.2022 r.
Wójt Gminy Rojewo decyzją z dnia 7 lutego 2022r. ponownie odmówił prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tych samych przyczyn, co w decyzji z dnia 23.11.2021 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy na skutek rozpatrzenia odwołania strony, decyzją z dnia 29.03.2022 r., uchyliło ww. decyzję przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu decyzji zajęto tożsame stanowisko odnośnie naruszenia art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Wskazano, że skarżący sprawuje stałą i całodobową opiekę nad matką i posiada prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy do 31.10.2022 r. Powołano się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, w którym Trybunał Konstytucyjny uznał, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Stwierdzono, że w tej sytuacji strona powinna mieć prawo wyboru jednego ze świadczeń na mocy art. 27 ust. 5 u.ś.r., poprzez złożenie wniosku do organu rentowego o zawieszenie prawa do renty. Zarzucono organowi I instancji, że nie poinformował o tym strony.
Wójt Gminy Rojewo decyzją z dnia 27 kwietnia 2022 r., na podstawie art. 2 pkt 4, art. 5 ust. 4-4b, ust. 7-9, ust. 11, art. 15b, art. 23, art. 24 ust. 1, art. 26 ust. 1, ust. 2, ust. 6 u.ś.r., odmówił skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. "wnioskowanego na K. G.".
W uzasadnieniu ww. decyzji ponownie wskazano, że nie jest spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., co do momentu powstania niepełnosprawności matki skarżącego, tj. 10-10-2005r. Stwierdzono, że poprawienie stanu prawnego w zakresie regulacji ww. przepisu należy wyłącznie do ustawodawcy. W związku z powyższym brak jest podstaw prawnych do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Ustalono, że skarżący otrzymuje rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co stanowi przeszkodę do przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., który wyklucza możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę mającą prawo do renty.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wniósł o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
Strona zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego, tj.:
- art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
- art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 sygn. akt. SK 2/17.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy decyzją z dnia 15 czerwca 2022 r., na podstawie art. 17 ust. 1, pkt 4, u.ś.r., oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735), zwanej dalej: "kpa", utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy oparł o następujące ustalenia i rozważania:
Skarżący w dniu 2 listopada 2021 r. złożył wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną mamą - K. G., ur. [...] lipca 1944 r., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w I. z dnia [...].10.2005 r., postanawiającym zaliczyć ją do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, przy wskazaniu, że niepełnosprawność datuje się od: nie można ustalić, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 10.10.2005 r.
K. G. jest wdową, z którą zamieszkuje skarżący.
Strona do dnia 31 października 2022 r. posiada przyznane decyzją ZUS z dnia 3.01.2019 r., prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wysokość renty wynosi 818,43 zł miesięcznie.
Skarżący sprawuje stałą i całodobową opiekę nad mamą, co wynika z ustaleń rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 24 stycznia 2022 r.
Kolegium ponownie wskazuje, że nie podziela stanowiska wyrażonego w zaskarżonej decyzji w zakresie wykładni przepisów art. 17 ust. 1 lit. b u.ś.r., który należy odczytywać w kontekście rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Kolegium podkreśla bowiem, że wyrok ten, jako zakresowy, rodzi obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tej regulacji, tak aby rezultat tej wykładni nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/13, jest brak możliwości stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakwestionowanym przez Trybunał zakresie, począwszy od dnia ogłoszenia wyroku, to jest od dnia 23 października 2014 r., bowiem od tej chwili został ukształtowany nowy stan prawny.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy decyzją z dnia 29 marca 2022 r. uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia, podkreślając w niej, iż należy umożliwić osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno - rentowego. Osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, rentę - winna dokonać wyboru jednego z tych świadczeń i zrezygnować z pobierania świadczenia niższego, tj. renty, emerytury.
Organ I instancji nie poinformował strony o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie renty i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty.
Organ pierwszej instancji, wypełnił zalecenia Kolegium (to zdanie zacytowano dosłownie – uwaga Sądu).
Skarżący decyzji o zawieszeniu wypłaty renty nie przedłożył.
Kolegium w tym miejscu, zgadza się z powołanym w odwołaniu wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, w którym Trybunał Konstytucyjny uznał, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. U podstaw niniejszego orzeczenia istotną jest jednak okoliczność nie samego przyznania prawa do renty, lecz fakt jej pobierania.
Niezależnie od treści powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest wyłączone z uwagi na normę art. 17 ust. 5 pkt 1 lit, a u.ś.r. jedynie w sytuacji, gdy osoba, której przysługuje przewidziane w niej świadczenie (każde świadczenie, nie tylko renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy) nie zrezygnuje z jego pobierania. Przeciwna interpretacja tego unormowania została przez sądy oceniona jako niezgodna z zasadami Konstytucji - równości wobec prawa (art. 32 ust. 1), sprawiedliwości społecznej (art. 2), obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie) i osobom niepełnosprawnym (art. 69).
Obecnie w orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje stanowisko zgodnie z którym, osoba uprawniona winna mieć prawo wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno - rentowego (por. wyroki NSA z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20, z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 764/20, z dnia 27 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 2375/19, z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20, z dnia 24 sierpnia 2020r. sygn. akt I OSK 650/20 oraz z dnia 24 listopada 2020 r. sygn. akt I OSK 1416/20 wyrok WSA w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2020 r. sygn. akt IVSA/Po 824/19, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 20 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 1265/19).
Kolegium przychyla się do tego stanowiska.
Zdaniem Kolegium, nie można domagać się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w wysokość różnicy pomiędzy otrzymywanym przez skarżącego świadczeniem w postaci renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a świadczeniem pielęgnacyjnym. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby rozwiązać sytuację kolizji uprawnień do świadczeń, np. poprzez obniżenie wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty.
Kolegium wskazuje przy tym, na wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 2 września 2020 r. sygn. akt II SA/Bd 659/20, w którym Sąd stanął na stanowisku przemawiającym za rozwiązaniem polegającym na cyt. "(...) umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno - rentowego.
Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1270), zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego.
Przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., czy art. 96 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw. Nie ma jednego przepisu regulującego zbieg uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury/renty, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy, który regulowałby kwestię dotyczącą wyboru jednego z tych świadczeń. (...) uznać należy, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę bądź rentę, winna dokonać wyboru jednego z tych świadczeń i zrezygnować z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie - renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W tym przypadku swój wybór może zrealizować poprzez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
W przypadku skarżącego wstrzymanie wypłaty renty, skutkować będzie odpadnięciem negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Jednakże, mając wybór w przedmiocie otrzymywania 1 z 2 świadczeń, skarżący nie przedłożył do dnia wydania decyzji - decyzji o zawieszeniu wypłaty renty.
W skardze złożonej do Sądu skarżący zaskarżył w całości powyższą decyzję i wniósł o jej uchylenie w całości wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.:
a/ art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez uznanie, iż w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną;
b/ art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 sygn. akt. SK 2/17.
W uzasadnieniu skargi stwierdzono, co następuje:
Skarżący podnosi, iż zakres sprawowanej przez niego opieki nad osobą niepełnosprawną uniemożliwiał i nadal uniemożliwia mu podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej nawet w częściowym wymiarze czasu pracy.
Skarżący jako osoba co prawda w "wieku poprodukcyjnym" i uprawniona do renty nie jest osobą niezdolną do pracy. Brak jest orzeczenia stwierdzającego takie okoliczności, zatem gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną miałby on możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia. Zatrudnienie takie może być przez skarżącego podejmowane mimo uprawnienia do renty.
Fakt pobierania renty nie stanowi w obecnym stanie prawnym - wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 sygn. akt. SK 2/17 - negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W punkcie II wyroku trybunał orzekł utratę mocy obowiązującej tego przepisu we wskazanym wyżej zakresie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Wyrok opublikowany został w dniu 08.07.2019, a więc skutek derogacyjny wyroku nastąpił z dniem 09.01.2020. Od tego dnia przesłanka negatywna w postaci pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W odniesieniu do dominującej obecnie linii orzeczniczej sądów administracyjnych w zakresie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających renty i emerytury wskazać należy, iż pogląd ten (mianowicie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po zawieszeniu prawa do renty lub emerytury) nie powinien mieć zastosowania w niniejszej sprawie w związku ze stwierdzeniem niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a w zakresie wskazanym powyżej, ponieważ na ten moment nie istnieje przepis prawa, który stwierdzałby, że niemożliwe jest jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Uzależnianie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od zawieszenia wypłaty przysługującej skarżącemu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Od 09.01.2020 przesłanka negatywna w postaci uprawnienia wnioskodawcy do w/w renty utraciła moc obowiązującą, zatem pobieranie tego świadczenia nie stanowi na moment orzekania przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Dodatkowo należy zauważyć, że zawieszenie wypłaty renty stanowiłoby naruszenie uprawnień skarżącego w zakresie przychodów jakie może osiągać będąc do tej renty uprawnionym.
Zgodnie z art. 104 ustawy o emeryturach i rentach mógłby on, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, osiągać przychód na poziomie 3960,20 zł zanim w ogóle doszłoby do zmniejszenia kwoty wypłacanej mu renty lub 7354,50 zł zanim renta zostałaby mu zawieszona. Obie te kwoty są znacznie wyższe niż świadczenie pielęgnacyjne, które w roku 2022 wynosi 2119,00 zł. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dopiero po zawieszeniu renty (mimo wyeliminowania tej negatywnej przesłanki przez Trybunał Konstytucyjny) doprowadziłoby do sytuacji w której osoba częściowo zdolna do pracy dla świadczenia w wysokości 2119,00 zł musiałaby pozbawić się wypłaty renty, którą zgodnie z przepisami ustawy o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych zawieszono by jej dopiero po osiągnięciu przychodu powyżej kwoty 7354,50 zł.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna.
Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329); dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu materialnemu oraz procesowemu, w sposób uzasadniający uwzględnienie skargi.
Zagadnienie przesłanek do przyznania wnioskowanego przez skarżącego świadczenia regulują materialnoprawne przepisy u.ś.r., w szczególności art. 17 tej ustawy. Stosownie do treści art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów (zob. B. Chludziński w: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021).
Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż postępowanie zostało wszczęte na wniosek strony złożony w dniu 2 listopada 2021 r. (karta nr 14 oraz 18 akt administracyjnych), do którego przedłożono orzeczenie z 25.10.2005 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącego (karta nr 8 akt administracyjnych). Nadto w sprawie zastał przeprowadzony wywiad na podst. art. 23 ust. 4e u.ś.r., z którego wynika, że skarżący zamieszkuje ze swą matką i nie jest aktywny zawodowo z uwagi na sprawowaną nad nią opieką (rodzinny wywiad środowiskowy z dnia 24.01.2022 r., karta nr 31 akt administracyjnych), oświadczenia strony k. 10 ww. akt). Wywiad ani oświadczenie strony nie wskazuje jednak intensywności opieki sprawowanej przez stronę nad matką, co w kontekście treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., stanowi brak wyjaśnienia istotnych okoliczności w zakresie przesądzenia, czy charakter opieki skarżącego nad matką wyklucza podjęcie przez niego zatrudnienia. Wskutek powyższego organy obu instancji naruszyły przepisy art. 7, 77 § 1 oraz 80 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznając niniejszą sprawę stwierdzić należy, że organy obu instancji przyjęły odmienne stanowiska w zakresie wykładni przepisów prawa materialnego. Organ I instancji stanął na stanowisku, że występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wynikająca zarówno z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., jak i z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Organ odwoławczy zanegował powyższe stanowisko, stwierdzając, że wykładnia ww. przepisów dokonana w decyzji pierwszoinstancyjnej jest wadliwa. W obszernych wywodach wskazał prawidłową wykładnię art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., z którą Sąd w pełni się zgadza a wywody organu odwoławczego w tym zakresie czyni swoimi.
Odmiennie Sąd ocenił natomiast zaprezentowaną przez organ odwoławczy wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Jakkolwiek organ ten trafnie uznał, że powyższy przepis nie stanowi bezwzględnej przesłanki odmowy wnioskowanego świadczenia w przypadku otrzymywania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jak błędnie uznano w decyzji pierwszoinstancyjnej, to jednak organ odwoławczy niezasadnie uznał, że warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest zawieszenie prawa do ww. renty i argumentował, że w sytuacji nieprzedłożenia przez stronę decyzji w przedmiocie zawieszenia tego prawa, nie zaszły przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Jednocześnie organ odwoławczy poczynił wykluczające się ustalenia. Z jednej strony twierdził, że organ I instancji nie poinformował strony o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie renty i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty. Następnie zaś stwierdził, że organ pierwszej instancji, wypełnił zalecenia Kolegium. Wobec tej wewnętrznej sprzeczności, należy wyjaśnić, że z akt administracyjnych wynika, że pismem z dnia 5.04.2022 r. organ I instancji wezwał pełnomocnika strony do przedłożenia decyzji wstrzymującej pobieranie renty w terminie 14 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania (k. 43 ww. akt). W odpowiedzi na ww. wezwanie pismem z dnia 20.04.2022 r., pełnomocnik strony powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 r., w sprawie sygn. akt SK 2/17 oświadczył, że uzależnienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od zawieszenia prawa do renty, nie znajduje podstaw prawnych i dlatego strona nie zawiesi tego prawa (k. 45 ww. akt).
Niezależnie od znaczenia dla niniejszej sprawy ww. czynności procesowej organu I instancji, należy stwierdzić, że dokonane przezeń wezwanie nie było prawidłowe. Jeżeli w ocenie organu niezbędną przesłanką do uwzględnienia wniosku było zawieszenie prawa do renty (z czym Sąd się nie zgadza), to w wezwaniu należało wyjaśnić, że strona spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, poza zawieszeniem prawa do renty oraz że w razie niedostarczenia żądanej decyzji zostanie wydana decyzja odmowna. Takich warunków wystosowane wezwania z dnia 5.04.2022 r. nie spełnia.
Pouczenie, czy wezwanie strony może rzecz jasna mieć miejsce w sytuacji, kiedy strona spełnia wszystkie niezbędne warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a jedyną przeszkodą do tego jest pobieranie przez nią świadczenia wskazanego w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Pouczenie w tym zakresie winno w sposób nie budzący wątpliwości poinformować stronę, że spełnia ona pozostałe wymogi do uzyskania świadczenia w postaci sprawowania pieczy nad osobą niepełnosprawną w taki sposób, który uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Dopiero pouczenie o powyższym wraz z niebudzącym wątpliwości zapewnieniem strony, że jedyną przeszkodą do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak zawieszenia prawa do świadczenia emerytalno - rentowego, można uznać za prawidłowe pouczenie, do którego niezastosowanie się strony winno skutkować odmową prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jasnym bowiem jest, że dla opiekunów pobierających świadczenia emerytalno - rentowe, złożenie wniosku o ich zawieszenie i wstrzymanie wypłaty wiązać się może z obawą pozostania przez pewien okres bez środków do życia (wznowienie wypłaty zgodnie z art. 135 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS następuje nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty) bądź z obawą, czy świadczenie w ogóle zostanie przyznane. Jakkolwiek skarżący twierdzi, że nie zawiesi prawa do renty, to jednak organ powinien czuwać z urzędu nad przestrzeganiem zasad postępowania administracyjnego, a w tym nad zasadą informowania stron, wyrażoną w art. 9 kpa, z której wynika obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Ponadto, zgodnie z art. 7, 77 § 1, 80 oraz 107 § 1 pkt 6 kpa, na organach przed wezwaniem do złożenia wymaganej decyzji o wstrzymaniu wypłaty ciąży obowiązek ustalenia, czy w realiach danej sprawy wezwanie jest celowe. Regulacje te nie doznają żadnego ograniczenia przez wzgląd na okoliczność, że strona jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, co ma miejsce w przedmiotowej sprawie. W konsekwencji powyższe uchybienie przepisom proceduralnym nie pozwala organowi odwoławczemu twierdzić o prawidłowym wezwaniu strony w przedmiocie wykazania zawieszenia prawa do renty.
Sąd uwagi powyższe poczynił niejako na marginesie sprawy by jednak nie przejść do porządku nad wskazanymi uchybieniami procesowymi, zaznaczając, że w warunkach przedmiotowej sprawy powyższe wezwanie strony było zbędne.
Powracając jednak do istoty sporu, która sprowadziła się do rozstrzygnięcia zagadnienia właściwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., a mianowicie tej, którą przyjął organ odwoławczy, czy też wskazanej przez stronę, należy przytoczyć treść omawianego przepisu.
Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Regulacja ww. przepisu była przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, w punkcie I stwierdził, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zaś w punkcie II stwierdził, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższy wyrok opublikowany został dnia 8 lipca 2019 r. w Dzienniku Ustaw pod poz. 1257, w związku z czym od dnia 9 stycznia 2020 r. norma prawna wyrażona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., musi być odczytywana w ten sposób, iż zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zestawienie treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ww. ustawy i sentencji wyroku o sygn. akt SK 2/17 nie pozostawia w tym zakresie żadnych wątpliwości. Oznacza to wyeliminowanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., w części uniemożliwiającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom częściowo niezdolnym do pracy z obrotu prawnego, albowiem zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP jest utrata mocy obowiązującej tego aktu.
Na gruncie stanu faktycznego niniejszej sprawy nie jest przy tym konieczne czynienie rozważań dotyczących kwestii obowiązywania spornej regulacji w okresie pomiędzy ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego a upływem wskazanego w nim terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucją regulacji.
Z uwagi na brak jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, iż osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2052/21).
Ponadto zauważenia wymaga, że Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o sześć miesięcy uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją RP będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowej. W ocenie bowiem Trybunału Konstytucyjnego w związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych potencjalnie nieodzowna stać się miała wypłata świadczenia pielęgnacyjnego osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji jak skarżący. Jednak pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, prawodawca nie wprowadził w ustawie o świadczeniach rodzinnych jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę a mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Nadmienić również wypada, że nie dodał także świadczenia pielęgnacyjnego do katalogu świadczeń, które powodują automatyczne zmniejszenie (zawieszenie) emerytur i rent – zob. art. 104 (zwłaszcza art. 104 ust. 6) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz. U. z 2022 r. poz. 504 z późn. zm./ (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2052/21).
W świetle powyższego nie jest zasadne stanowisko organu odwoławczego, że warunkiem koniecznym przyznania wnioskowanego świadczenia jest uprzednie zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, tak jak ma to miejsce – w następstwie zajętego stanowiska przez orzecznictwo sądowoadministracyjne - w przypadku otrzymywania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, emerytury, czy też innych świadczeń wskazanych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Orzecznictwo wypracowało powyższe stanowisko w sytuacji wprowadzonej przez ustawodawcę przeszkody do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, określonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przy zastosowaniu wykładni pozajęzykowych ww. przepisu, likwidując rygoryzm tej regulacji. Inną natomiast jest sytuacja, kiedy w obrocie prawnym brak jest regulacji (wskutek ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego), która uniemożliwia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na otrzymywanie przez wnioskodawcę renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zaniechanie ustawodawcy w zakresie wprowadzenia mechanizmów uniemożliwiających pobieranie dwóch świadczeń jednocześnie (renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i świadczenia pielęgnacyjnego) stanowi w istocie świadome uprzywilejowanie przez prawodawcę tych wnioskodawców, którzy pobierają ww. rentę. W takiej sytuacji brak jest argumentów prawnych na odebranie tak zaakceptowanej przez prawodawcę korzyści. Musiałoby się to dokonać wskutek prawotwórczego aktu sądu likwidującego uprawnienia obywatela, które gwarantują mu w sposób jednoznaczny przepisy prawa, do czego Sąd nie jest uprawniony. Skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego są jednoznaczne. Utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (opiekuna) negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Innymi słowy, uprawniony do takiej renty ma po prostu prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Za taki stan rzeczy ponosi odpowiedzialność prawodawca. Należy więc przyjąć, że obecnie uprawnienia takich osób wynikają wprost z zestawienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., z sentencją wyroku o sygn. akt SK 2/17 (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2052/21; por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 25 listopada 2020 r., sygn. akt: II SA/Gl 727/20; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 19 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 603/22; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 marca 2022 r., sygn. akt: II SA/Po 665/21 oraz wyrok WSA w Poznaniu z dnia 7 września 2022 r., sygn. akt: 477/22).
W świetle powyższych rozważań organ odwoławczy naruszył prawo materialne w sposób mający wpływ na wynik sprawy. W sytuacji bowiem, kiedy potwierdzi się okoliczność sprawowania opieki przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, której zakres i intensywność uniemożliwił mu podjęcie pracy zarobkowej, to zajdą przesłanki do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Dotychczasowe ustalenia faktyczne i zgromadzone dowody okoliczności tych nie stwierdzają w stopniu niewątpliwym. Z wywiadu wynika jedynie sprawowanie opieki nad matką, a oświadczenia strony nie wyjaśniają tej kwestii sposób wystarczający.
W konsekwencji powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c p.p.s.a., orzeczono jak w pkt 1 wyroku, a o kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ zastosuje się do oceny i wskazań wynikających z powyższych rozważań.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 4 p.p.s.a.