II SA/Bd 601/23

II SA/Bd 601/23 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2023-07-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Grzegorz Saniewski /przewodniczący/
Jerzy Bortkiewicz /sprawozdawca/
Joanna Brzezińska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 lipca 2023 r. sprawy ze skargi Y. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta I. z dnia [...] lutego 2023 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz Y. B. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
U z a s a d n i e n i e:
Prezydent Miasta Inowrocławia decyzja z dnia 15 lutego 2023 r., na podstawie art. 17, art. 20 ust 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 615), zwanej: "u.ś.r.", odmówił przyznania Y. B., zwanej dalej; "stroną" lub "skarżącą" świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe rozstrzygnięcie organ i instancji oparł o następujące ustalenia i rozważania:
W dniu 1 lutego 2023 r. do organu wpłynął wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem M. M.. Skarżąca nie spełnia warunków, do wnioskowanego świadczenia, gdyż osoba niepełnosprawna wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem małżonek nie jest objęty obowiązkiem alimentacyjnym wobec drugiego małżonka i nie jest wymieniony w katalogu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Inowrocławiu nr 6125/11 z dnia 28 października 2011 r. wynika, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności M. M. datuje się od [...] września 2011 roku. Jednakże w orzeczeniu tym nie określono od kiedy istnieje niepełnosprawność, o czym świadczy zapis w pkt IV "nie da się ustalić". Uniemożliwia to przyznanie wnioskowanego świadczenia ponieważ zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., do przyznania ww. świadczenia musi zaistnieć warunek, by niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że mąż strony porusza się za pomocą kul łokciowych, jest chory na Parkinsona i nadciśnienie oraz wymaga stałej pomocy osoby drugiej we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i sama sprawuje nad nim stałą, permanentną i regularną opiekę. Ponadto skarżąca pobiera emeryturę na Ukrainie. Wskazane okoliczności uniemożliwiają jednak przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ organ nie może pominąć niekonstytucyjnych przepisów, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż ustawodawca zarówno ich nie zmienił jak i nie wyeliminował z obrotu prawnego. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza zatem usunięcia z u.ś.r., kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła jej:
1/ naruszenie prawa materialnego, tj.:
a/ art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
b/ art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, iż małżonek osoby niepełnosprawnej nie wchodzi w krąg podmiotów uprawnionych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
c/ art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zw. z art. 3 pkt u.ś.r., poprzez jego błędne zastosowanie w odniesieniu do świadczenia emerytalnego przyznanego na podstawie prawa obcego, które nie zawiera się w definicji rent i emerytur określonych w ustawie.
Mając na uwadze powyższe, skarżąca wniosła o:
1/ uchylenie zaskarżonej decyzji na zasadzie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
2/ ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji na zasadzie art. 138 § 2 k.p.a. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
W uzasadnieniu skargi odnośnie znaczenia faktu pobierania przez stronę emerytury, wskazano, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a świadczenie nie przysługuje jeśli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Stwierdzono, że przepis art. 3 pkt 5 u.ś.r. nie odnosi się jednak w żaden sposób do rent i emerytur przyznanych na podstawie prawa zagranicznego, zatem nie sposób uznać, aby świadczenie emerytalno-rentowe strony przyznane na podstawie prawa ukraińskiego stanowić mogło przeszkodę do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze spełnieniem negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt lit. a.
Podniesiono, że analogiczne stanowisko przedstawiają jednolicie sądy administracyjne w odniesieniu do renty rodzinnej innej niż renta rodzinna z tytułu śmierci małżonka przyznana w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy decyzją z dnia 11 kwietnia 2023 r., na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000), zwanej dalej: "kpa", utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Po przytoczeniu dotychczasowego stanu faktycznego sprawy, organ odwoławczy powyższe rozstrzygnięcie oparł o następujące ustalenia i rozważania:
W rozpoznawanej sprawie nie zaistniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności męża skarżącej na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13, badanie, czy ustalony stan faktyczny wypełnia dyspozycję normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., powinno odbywać się przy uwzględnieniu zakresu, w jakim art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niekonstytucyjny, a więc z pominięciem kryterium wieku powstania niepełnosprawności.
Orzecznictwo sądowoadministracyjne dokonało prokonstytucyjnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., wskazując, iż nie jest uprawniona taka wykładnia omawianego przepisu, która wyłącznie z faktu pozostawania osoby, nad którą sprawowana jest opieka, w związku małżeńskim, wywodzi niemożność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/G1 408/10, LEX 957358; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie z dnia 30 sierpnia 2002 r., sygn. akt II SA/Go 629/20, LEX 753099). Zdaniem sądów administracyjnych, w powyższym przypadku warunkiem koniecznym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było dokonanie oceny, czy małżonek jest rzeczywiście w stanie sprawować opiekę nad osobą, na rzecz której wnioskowane jest świadczenie.
W opinii organu I instancji w sprawie wykładni powyższego przepisu wynika, że w przypadku, gdy osoba, na rzecz której został złożony wniosek o przyznanie świadczenia, pozostaje w związku małżeńskim, to brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Sądy administracyjne rozpoznające skargi na takie decyzje wskazują że takie stanowisko uznać należy za błędne, wskazując że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., przed nowelizacją jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.
Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym pod wpływem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07).
Z akt sprawy wynika, ze skarżącej wypłacana jest emerytura z Ukrainy. Wskazała, że jest gotowa do zawieszenia emerytury, ale nie może tego aktualnie zrobić, gdyż nie ma możliwości wyjazdu na Ukrainę. Warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest dokonanie przez osobę uprawnioną wyboru jednego z tych świadczeń. Nie gwarantowałaby bowiem zasady równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a cyt. ustawy, która umożliwiałaby przyznanie osobom pobierającym emeryturę dodatkowo świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości.
Reasumując, w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 u.ś.r., gdzie wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Strona nie zawiesiła pobierania emerytury. Natomiast stanowisko pełnomocnika strony, że emerytura pobierana z zagranicy, nie może być traktowana podobnie jak emerytura pobierana w Polsce, nie znajduje odbicia w obowiązujących przepisach prawa, zwłaszcza, że odwołująca mieszka w Polsce i ubiega się o świadczenie w Polsce.
Ponadto świadczenie nie może być stronie przyznane, albowiem nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 pkt 4. Organ w trakcie prowadzonego postępowania ustalił, że skarżąca mieszkając na Ukrainie od 2006 roku przebywa na emeryturze, czyli była od tego czasu i obecnie jest osobą bierną zawodowo. W związku z powyższym nie została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub nie podejmowania zatrudnienia celu sprawowania opieki nad mężem.
Nie można uznać, że odwołująca obecnie miałaby możliwość podjąć pracę w kwietniu kończąc 72 lata, lecz uniemożliwiła jej to niepełnosprawność męża. Odwołująca od marca 2022r. przebywa w Polsce, a w dniu 7.10.2022r. zawarła z M. M. związek małżeński. Z akt sprawy nie wynika, że podejmowała w Polsce pracę w tym okresie.
Organ odwoławczy nie kwestionuje w sprawie faktu sprawowania przez skarżącą opieki we wskazanym wyżej zakresie, jednak ustawowe przesłanki warunkujące możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie zostały łącznie spełnione.
W skardze złożonej do Sądu skarżąca zaskarżyła w całości powyższą decyzję, której zarzuciła:
1/ naruszenie prawa materialnego, tj.:
a/ art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP
b/ art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., poprzez uznanie, iż fakt pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy osobą tą jest skarżąca, uniemożliwia przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,
c/ art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez uznanie, iż w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną
d/ 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zw. z art. 3 pkt 5 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie w odniesieniu do świadczenia emerytalnego przyznanego na podstawie prawa obcego, które nie zawiera się w definicji rent i emerytur określonych w ustawie.
Mając na uwadze powyższe, skarżąca wniosła o:
1/ rozpoznanie sprawy w trybie uproszonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.;
2/ uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania;
3/ zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi stwierdzono, że wskazana przez organ I instancji wykładania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., jest niezgodna z utrwaloną już linią orzeczniczą sądów administracyjnych. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 130 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka, z czego można wywieść dalej idące wnioski. Skoro ustawodawca uznał za słuszne, aby byli małżonkowie byli w pierwszej kolejności obciążeni wobec siebie obowiązkiem dostarczania środków utrzymania, to tym bardziej osoby pozostające w ważnym związku małżeńskim są w pierwszej kolejności do tego zobowiązani przed swoimi krewnymi.
Powtórzono zawarte w odwołaniu wywody w zakresie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r.
Podniesiono, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem uniemożliwiał i nadal uniemożliwia jej podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. Argumentowano, że skarżąca jako osoba co prawda w "wieku poprodukcyjnym" i uprawniona do emerytury nie jest osobą niezdolną do pracy. Brak jest orzeczenia stwierdzającego takie okoliczności, zatem gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną miałaby ona możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia. Zatrudnienie takie może być przez skarżącą podejmowane mimo uprawnienia do emerytury.
Wskazano, że przy ocenie związku przyczynowego między rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia przez skarżącą brać należy pod uwagę moment złożenia wniosku, nie zaś sytuację przeszłą, gdy do rezygnacji z zatrudnienia dojść mogło z innych przyczyn niż sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Powołano się – przy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. - na wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 24.02.2022 sygn. akt II SA/Rz 1610/21, w którym stwierdzono, że o świadczenie pielęgnacyjne może ubiegać się nie tylko osoba, która zrezygnowała z pracy i w krótkim odstępie czasowym występuje o to świadczenie, ponieważ art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia albo jego niepodejmowania z powodu konieczności sprawowania opieki.
W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna, choć z innych przyczyn, niż te, które w niej wskazano.
Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329); dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu procesowemu, jak też prawu materialnemu w sposób uzasadniający uwzględnienie skargi.
Rozpoznając niniejszą sprawę dostrzec najpierw należy, że organy obu instancji przyjęły odmienne stanowiska w zakresie wykładni przepisów prawa materialnego. Organ I instancji stanął na stanowisku, że występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Organ odwoławczy natomiast uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności córki skarżącej, który to pogląd Sąd podziela. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, Trybunał za niekonstytucyjne uznał różnicowanie, na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., sytuacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego, których niepełnosprawność powstała po okresach wskazanych w ww. przepisie od tych, których niepełnosprawność powstała w okresach późniejszych. Oznacza to, że na wynik spraw z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych przestała mieć wpływ kwestia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jeżeli niepełnosprawność ta powstała później niż do ukończenia przez nią 18, względnie 25 roku życia (pod warunkiem kontynuowania nauki w szkole średniej lub wyższej, który to warunek w niniejszej sprawie nie został spełniony), w tym bowiem zakresie ww. przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji statuującym zasadę równości wobec prawa.
Organ I instancji upatrywał barku możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia w fakcie pozostawania skarżącej w związku małżeńskim, albowiem organ ten uznał, że małżonek nie jest objęty obowiązkiem alimentacyjnym wobec drugiego małżonka. Z treści uzasadnienia decyzji pierwszoinstancyjnej nie sposób jednak stwierdzić, czy przesłanką negatywną był jedynie fakt pozostawania strony w związku małżeńskim, czy też fakt nielegitymowania się przez nią orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ ten powołał za podstawę swego poglądu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a, u.ś.r.
Organ odwoławczy przedstawiając stanowisko organu I instancji, nie wypowiedział się czy je podziela. Przytoczył natomiast orzecznictwo, które wskazuje, że pozostawanie opiekuna w związku małżeńskim nie stanowi przesłanki negatywnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji, kiedy opiekun osoby niepełnosprawnej jest w stanie się nią opiekować. Organ odwoławczy nie stwierdził jednak, czy podziela przytoczone orzecznictwo, czy też nie, w związku z czym nie rozpoznał sprawy w omawianym zakresie, co stanowi wystarczającą przesłankę do uchylenia zaskarżonej decyzji.
Należy jednak zagadnienie to merytorycznie przesądzić. Niewątpliwie organ I instancji dopuścił się wadliwej wykładni prawa materialnego w zakresie uznania, że małżonkowie nie są obciążeni wobec siebie obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W świetle przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r., Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, t.j.), zwanej dalej: "k.r.o.", obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 k.r.o. Dopóki bowiem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są określonym rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Przy czym rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej, ale też i alimentacyjnej, przy czym obowiązek alimentacyjny pomiędzy nimi, oparty o art. 27 k.r.o., ma znacznie szerszy zakres niż zwykły obowiązek alimentacyjny, określony w art. 128 k.r.o. Z powyższym koresponduje właśnie art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Co się natomiast tyczy przytoczenia przez organ I instancji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r., to jak to już zaznaczono, nie jest wiadomym w jakim celu organ ten podstawę tę przytoczył. Organ odwoławczy problemu w tym zakresie ani nie wyjaśnił, ani nie przesądził, ograniczając się jedynie do przytoczenia stanowiska orzecznictwa, w którym przyjęto, że: "art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny".
W tej sytuacji należy i ten problem przesądzić. Niewątpliwie błędnym jest stanowisko, że przeszkodą w przyznaniu wnioskowanego świadczenia jest nielegitymowanie się skarżącej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przez co w sprawie zaistniała przeszkoda wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Takie stanowisko byłoby wynikiem błędnej wykładni powyższego przepisu.
Zgodnie z przywołanym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. może nasuwać pewne wątpliwości interpretacyjne, zwłaszcza przy zastosowaniu jedynie wykładni językowej zawartej w nim normy, jednakże zaprezentowane przez organ I instancji stanowisko prowadziłoby do nieakceptowalnego wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu który nie może sprawować faktycznej opieki z uwagi na swoją własną niepełnosprawność i który sam wymaga opieki. Przyjęcie takiej wykładni świadczyłoby o nieracjonalności ustawodawcy, gdyż niweczyłoby możliwość przyznania świadczenia małżonkowi sprawującemu pieczę nad swym współmałżonkiem, pomimo że to na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Stosując więc obok wykładni literalnej, również wykładnię systemową i celowościową, należy uznać, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r. dotyczy tylko innych osób, na których zgodnie z przepisami k.r.o., w stosunku do osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa, a nie małżonka ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne na swego współmałżonka będącego osobą niepełnosprawną. Wynika z niego, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dopiero wówczas aktualizować się może uprawnienie dalszych krewnych.
Mając powyższe na uwadze, wywodzenie negatywnych dla skarżącej skutków prawnych z okoliczności, że nie legitymuje się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uznać należało za całkowicie nieuprawnione.
Następnym zagadnieniem w sprawie, co do którego organ odwoławczy wypowiedział się już merytorycznie jest fakt pobierania przez skarżącą emerytury, co stanowiło w jego ocenie przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tego względu, że strona nie zawiesiła pobierania tego świadczenia, przez co nie dokonała w oparciu o art. 27 ust. 5 u.ś.r., wyboru świadczenia pielęgnacyjnego.
Ustosunkowując się do przedstawionego stanowiska organu odwoławczego, pomijając już, że art. 27 ust. 5 u.ś.r., nie dotyczy wyboru świadczenia między emeryturą, a świadczeniem rodzinnym, to przede wszystkim stwierdzić należy, iż czynienie zarzutu skarżącej braku wstrzymania pobierania emerytury nie może zostać uznane za zasadne. Skarżąca bowiem nie została pouczona w tej kwestii, nie stwierdziły tego w swych ustaleniach faktycznych organy obu instancji, ani nie wynika to z akt administracyjnych. W aktach sprawy znajduje się co prawda oświadczenie skarżącej z 3.02.2023 r., w którym wskazała, że zobowiązuje się dostarczyć decyzję o wstrzymaniu emerytury (k. 25 akt administracyjnych organu I instancji) oraz jej odpowiedź na telefoniczne wezwanie organu z 1.02.2023 r., o gotowości zawieszenia emerytury i o braku tego możliwości (k. 27 ww. akt), lecz oświadczenia te nie mają żadnego znaczenia dla sprawy. Organ może bowiem skutecznie powoływać się na brak zawieszenia prawa do emerytury, uznając, że stanowi to przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie w sytuacji, kiedy poinformuje stronę, że spełnia ona wszystkie przesłanki do przyznania ww. świadczenia, a jedyną przeszkodą do jego otrzymania jest brak zawieszenia prawa do emerytury. Bierność strony w zakresie zawieszenia prawa do emerytury dopiero w takiej sytuacji (po ww. pouczeniu), może skutkować odmową prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W przedmiotowej sprawie tymczasem skarżąca nie otrzymała takiego pouczenia. Zresztą, jak wynika z treści decyzji organu odwoławczego, pouczenia takiego organ ten nie zamierzał do niej kierować, skoro uznał, że skarżąca nie spełnia podstawowej przesłanki do świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie powstrzymywania się od zatrudnienia z powodu pieczy nad małżonkiem.
Odnosząc się do tej kwestii, należy zauważyć, że organ odwoławczy oparł twierdzenie o braku związku przyczynowo – skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią pieczy nad mężem na fakcie jej bierności zawodowej od 2006 r. Organ odwoławczy nie wskazał jednak żadnego źródła dowodowego na tą okoliczność, a w aktach sprawy brak jest na to dowodów. Nie istnieje też żadna wypowiedź strony w tym przedmiocie. W tych warunkach powyższego ustalenia faktycznego nie sposób zweryfikować i dlatego też zostało ono poczynione w sposób wadliwy, niezgodnie z art.107 § 3 kpa, co wyklucza opieranie o taki fakt konkluzji prawnych. W tym miejscu należy stwierdzić, że Sąd nie podziela prezentowanego w skardze stanowiska kwestionującego możliwość brania pod uwagę długiego okresu niepozostawania w zatrudnieniu przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, jako elementu oceny, czy występuje związek przyczynowy między niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę, a sprawowaniem przez niego pieczy nad osobą niepełnosprawną. W konsekwencji Sąd nie podziela zaprezentowanej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r., opartej o wypowiedź WSA w Rzeszowie zawartą w wyroku z dnia 24.02.2022 r., sygn. akt II SA/Rz 1610/21, że skoro art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia albo jego niepodejmowania z powodu konieczności sprawowania opieki, to konsekwencją tego jest niemożność brania pod uwagę okresu bierności zawodowej wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne. Z zawartego w ww. artykule przepisu wynika, że warunkiem koniecznym do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez wnioskującego o to świadczenie, w celu sprawowania opieki nad osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną. Opisana w hipotezie omawianej normy prawnej sytuacja dotyczy więc zaistnienia określonego stanu faktycznego, który podlega ustaleniu przez organ, a nie dotyczy oświadczenia wnioskodawcy. Gdyby ustawodawca zamierzał oprzeć warunek niepodejmowania zatrudnienia z powodu sprawowania pieczy jedynie na oświadczeniu wnioskodawcy, które z natury rzeczy nie podlega jakiejkolwiek weryfikacji przez organ, to niewątpliwie by to uczynił, wprowadzając regulację stanowiącą, że warunek niepodejmowania zatrudnienia powinien wynikać z oświadczenia wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne. Skoro jednak prawodawca nie zdecydował się na taki zabieg i jako warunek przyznania ww. świadczenia wskazał na zaistnienie określonej sytuacji faktycznej, tj. niepodejmowania zatrudnienia w związku z opieką, to związek ten stanowi element stanu faktycznego sprawy, który podlega ustaleniu z zastosowaniem art. 80 kpa, w oparciu o swobodną, a nie formalną (legalną) ocenę dowodów, zgodnie z którą organ administracji publicznej jest związany przepisami prawa co do przyjęcia za miarodajne lub odrzucenia niektórych dowodów oraz przyznania pewnym dowodom wyższej mocy dowodowej przed innymi. Nie można więc twierdzić, że skoro w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie zakreślono żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia albo jego niepodejmowania z powodu konieczności sprawowania opieki, to konsekwencją tego jest niemożność brania pod uwagę okresu bierności zawodowej wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne. Pomijając już okoliczność, że art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie zakazuje brania pod uwagę ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia, to założenie na którym opiera się skarżąca za ww. wyrokiem WSA w Rzeszowie, ograniczałoby w istocie swobodną ocenę dowodów, wprowadzając elementy ich formalnej oceny, której istota byłaby zresztą zbieżna z konstrukcją oświadczenia strony, a nie ziszczenia się stanu faktycznego opisanego w hipotezie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Respektowanie istniejącej na gruncie kpa, zasady swobodnej oceny dowodów, umożliwia więc organom branie pod uwagę wszystkich istotnych elementów postawy osoby wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne, która twierdzi, że powstrzymuje się od pracy w związku z niemożnością jej podjęcia. Niewątpliwie do takich istotnych elementów oceny powyższego twierdzenia, celem weryfikacji jego prawdziwości, jest okres bierności zawodowej wnioskodawcy przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Dlatego też organ odwoławczy słusznie zwrócił uwagę na fakt bierności zawodowej skarżącej, jako uniemożliwiający pozytywne zweryfikowanie jej twierdzenia o powstrzymywaniu się od pracy tylko i wyłącznie z powodu sprawowania pieczy nad mężem, jednak jak już wskazano fakt ten nie wynika z materiału dowodowego, a ponadto brak jest też ustaleń, czym bierność zawodowa strony przez tak długi okres była spowodowana.
Należy też zwrócić uwagę na okoliczność, że organy nie dokonały ustaleń, czy piecza sprawowana przez skarżącą nad mężem jest na tyle intensywna, że rzeczywiście uniemożliwia jakiekolwiek zatrudnienie. Okoliczność ta nie została przez organy przeanalizowana, a materiał dowodowy nie daje w tym zakresie jasnej i nie budzącej wątpliwości odpowiedzi, skoro podane w wywiadzie czynności, (w tym wypowiedź samego niepełnosprawnego), które wykonuje strona mają charakter pomocniczy, a mąż strony jest osobą poruszającą się o własnych siłach, przy pomocy kuli łokciowych. Należy zwrócić też uwagę na fakt, że w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności męża strony stwierdzono, że niepełnosprawny nie wymaga korzystania ze sprzętu ortopedycznego (k. 13 akt organu I instancji).
Z powyższych względów zaszły podstawy do uchylenia decyzji organów obu instancji.
Ustosunkowując się do zarzutów skargi, jako zasadny Sąd uznał zarzut naruszenia przez organ I instancji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., co do zastosowania którego w przedmiotowej sprawie, organ odwoławczy nie zajął stanowiska, co zostało już omówione wyżej.
Za częściowo zasadny Sąd uznał zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r., w zakresie w jakim organ odwoławczy stwierdził, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Zasadność tego zarzutu wynika z okoliczności, że kwestionowana teza organu odwoławczego została postawiona przedwcześnie przy braku dowodóna bierność zawodową skarżącej od 2006 r. oraz przy braku ustaleń z czego ewentualna bierność wynikała.
Pozostałe zarzuty skargi są niezasadne.
Za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem organ odwoławczy nie zastosował tego artykułu, co uzasadnił.
Za nietrafny należało uznać wreszcie zarzut naruszenia 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zw. z art. 3 pkt 5 u.ś.r., poprzez jego błędne zastosowanie w odniesieniu do świadczenia emerytalnego przyznanego na podstawie prawa obcego, które nie zawiera się w definicji rent i emerytur.
W ustosunkowaniu się do tego zarzutu, należy stwierdzić, że emerytura przysługująca skarżącej należy utożsamić z emeryturą, o której mowa w art. 3 pkt 5 u.ś.r., którego wykładnia nie może ograniczać się jedynie do wykładni literalnej bez uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej, skoro skarżąca przebywa w Polsce legalnie, posiada nr pesel nadany 28.03.2022 r. i jest objęta dobrodziejstwem ustawy z dnia 12 marca 2022 r., o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2023 r., poz. 103, t.j.). Trzeba mieć też na względzie, że Polska wraz z Ukrainą w dniu 18 maja 2012 r. w Kijowie zawarły umowę o zabezpieczeniu społecznym. Stosuje się ją w odniesieniu do Ukrainy do ustawodawstwa o powszechnym państwowym ubezpieczeniu społecznym, które dotyczy choroby (czasowej niezdolności do pracy), ciąży oraz porodu (macierzyństwa), wypadków przy pracy, chorób zawodowych, oraz/lub śmierci z tych przyczyn, bezrobocia, emerytur oraz rent z tytułu: inwalidztwa, utraty żywiciela, wysługi lat zgodnie z ustawodawstwem o powszechnym państwowym ubezpieczeniu emerytalnym, zasiłku pogrzebowego.
W tym stanie rzeczy Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
O kosztach postępowania, obejmujących wynagrodzenie adwokata, orzeczono w pkt 2 sentencji wyroku, zgodnie z art. 200, art. 205 § 2 p.p.s.a., w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c, rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800)
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z niniejszego uzasadnienia.
Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.