II SA/Bd 50/25

II SA/Bd 50/25 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2025-07-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Jerzy Bortkiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Grzegorz Saniewski /zdanie odrebne/
Joanna Janiszewska - Ziołek
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Saniewski sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek Protokolant sekretarz sądowy Dominika Matuszewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2025 r. sprawy ze skargi Ż. S. na decyzję Prezesa Zakładu [...] z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...] postępowanie [...] w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia [...] 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu [...] z dnia [...] kwietnia 2024r. nr [...] postępowanie [...] 2. zasądza od Prezesa Zakładu [...] na rzecz Ż. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, dalej zwany: "ZUS", w oparciu o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r., w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. poz. 1092), zwanego dalej: "rozporządzeniem" w zw. z art. 187a, ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r., o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2022 r., poz. 447), zwaną dalej: "u.w.r.", pismem z dnia [...].2023 r., poinformował Ż. S., zwaną dalej: "skarżącą" o przyznaniu uprawnienia do świadczenia dobry start na dziecko M. S. w wysokości [...] zł.
Decyzją z dnia [...] 2024 r., znak sprawy [...], postępowanie: [...], ZUS zmienił wysokość świadczenia dobry start, przyznanego Ż. S. na dziecko M. S. z przyznanej kwoty 300 zł na 150 zł.
Organ stwierdził, że na podstawie wyroku sądu sygn. akt I C 2124/21 z dnia 27.06.2022 r. oraz ugody mediacyjnej z dnia [...].2022 r. ustalił, że dziecko jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców, co w świetle § 5 ust. 2 rozporządzenia, uzasadnia przyznanie każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego świadczenia, tj. 150 zł.
ZUS stwierdził też, że wypłacone skarżącej świadczenie dobry start w kwocie 300 zł, po pomniejszeniu o kwotę 150 zł, stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w § 29 ust. 2 rozporządzenia, które w wysokości połowy pobranego świadczenia skarżąca jest zobowiązana wpłacić na rachunek bankowy ZUS.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o uchylnie w całości zaskarżonej decyzji i pozostawienie świadczenia dobry start zgodnie z informacją z dnia [...].2023 r.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
1) art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 75 § 1 kpa, art. 77 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji z naruszeniem zasady uwzględniania słusznego interesu obywateli oraz pogłębiania zaufania organów administracji publicznej, brak wszechstronnej analizy materiału dowodowego, w szczególności poprzez pominięcie dyspozycji § 4 ust. 3 ugody mediacyjnej oraz błędne ustalenie wobec treści wyroku i ugody mediacyjnej, że dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną;
2) art. 6 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 10 k.p.a., art. 61 § 4 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 81a k.p.a. poprzez uniemożliwienie stronie postępowania administracyjnego wzięcia należytego udziału w postępowaniu, w szczególności poprzez niepoinformowanie skarżącej o wszczęciu postępowania i uniemożliwienie jej wypowiedzenia co do zebranych dowodów i materiałów;
3) art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. w zw. z § 3 k.p.a. poprzez niewystarczające uzasadnienie decyzji, w szczególności poprzez brak wskazania przyczyn uznania, iż w sprawie zaistniały okoliczności uzasadniające orzeczenie o zmianie prawa do świadczenia wychowawczego;
4) § 5 ust. 2, § 29 ust. 2, § 15 ust. 4 rozporządzenia, poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie;
5) art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji oraz art. 72 ust. 1 Konstytucji, poprzez ich niezastosowanie.
Prezes ZUS decyzją z dnia [...] 2024 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572), zwaną dalej: "kpa", oraz § 30 rozporządzenia, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji wskazał, że wniosek o przyznanie ww. świadczenia na ww. dziecko i okres świadczeniowy 2024/2025 r. złożył również ojciec dziecka M. S., załączając wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 27 czerwca 2022 r., sygn. akt IC 2124/21 wraz z ugodą mediacyjną sporządzoną w dniu [...].2022 r., zatwierdzoną przez Sąd w pkt.5 ww. wyroku.
W wyniku mediacji w dniu [...].2022 r., skarżąca zawarła z ojcem dziecka ugodę mediacyjną, z której wynika, że:
1) strony zgodnie wnioskowały o pozostawienie obojgu rodzicom pełni władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi M. S. i M. S.,
2) miejscem zamieszkania małoletnich dzieci stron będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki,
3) ojciec będzie realizował kontakty z małoletnimi dziećmi w swoim miejscu zamieszkania wg harmonogramu wskazanego w ugodzie:
- w parzystym tygodniu roku ojciec we środę ojciec odbierze małoletnich z placówek edukacyjnych i będą pozostawać do piątku kiedy to rano odprowadzi małoletnich z placówek edukacyjnych. W nieparzyste tygodnie ojciec odbierze małoletnich z placówek edukacyjnych we środę i w poniedziałek następnego tygodnia odprowadzi małoletnich do placówek edukacyjnych;
- realizacja kontaktów ojca z małoletnimi w okresie Bożego Narodzenia, Wielkanocy będzie ustalana z wyprzedzeniem 30 dni, z potwierdzeniem sobie przyjętych ustaleń via SMS lub e-mail;
- sposób sprawowania opieki nad małoletnimi w okresie wakacji letnich i ferii zimowych będzie przez strony każdorazowo ustalany z wyprzedzenie co najmniej 60 dni z potwierdzeniem sobie przyjętych ustaleń via SMS lub e-mail;
- dzień swoich urodzin dzieci będą spędzać pod opieką tego rodzica, któremu wypadnie opieka wg grafiku § 3 i ust. 3, zaś drugi z rodziców będzie mógł celebrować urodziny z dziećmi bezpośrednio "przed" lub tuż po dniu urodzin, w przypadającym jemu czasie sprawowania opieki;
- realizacja kontaktów ojca z małoletnimi w czasie innych dni okolicznościowych, w tym tzw. Długich weekendów będzie ustalana z wyprzedzeniem 30 dni z potwierdzeniem sobie przyjętych ustaleń via SMS lub e-mail.
Pozostałe zapisy ugody dotyczą kosztów utrzymania małoletnich dzieci, oraz zawierają zobowiązanie ojca dzieci M. S. do łożenia tytułem alimentów.
Organ, powołał się na § 5 ust. 2 rozporządzenia oraz fakt, że sąd zatwierdził ugodę mediacyjną i wskazał, że był zobowiązany uwzględnić dokumenty znajdujące się w aktach sprawy i wydać orzeczenie o zmianie wysokości świadczenia.
Odnosząc się do zarzutu odwołania, o braku zapewnienia skarżącej czynnego udziału w postępowaniu, organ wskazał, że w wezwaniu ZUS z dnia [...].2024 r. skarżąca została poinformowana, że drugi rodzic złożył wniosek w sprawie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2024/2025 r. na dziecko M. S., a także, że do wniosku dołączył wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 27.06.2022 r. sygn. akt IC2124/21 oraz ugodę mediacyjną z dnia [...].2022 r., z zapisów której wynika, że opieka nad dzieckiem sprawowana jest w sposób naprzemienny. W związku z powyższym skarżąca została poproszona o odniesienie się do ww. informacji oraz ewentualne dostarczenie orzeczenia sądowego mającego wpływ na stan faktyczny sprawy. Skarżąca nie odpowiedziała na powyższe wezwanie, wobec czego jej wniosek o świadczenie został rozpatrzony na podstawie zawartych w nim informacji oraz danych rejestrów centralnych i dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy dziecka.
Organ wywiódł, że powołane w uzasadnieniu odwołania orzecznictwo, zgodnie z którym organy administracji publicznej realizujące zadania w zakresie ww. świadczenia wychowawczego nie są uprawnione do badania, w jaki sposób w danym przypadku jest faktycznie sprawowana opieka nad dzieckiem przez jego rodziców, nie znajduje zastosowania w tej sprawie, albowiem przedmiotowa sprawa dotyczy rozpatrzenia odwołania dot. świadczenia dobry start.
Wskazał też, że zgodnie z art. 18315 § 1 k.p.c. ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Powyższe oznacza, że w przedmiotowej sprawie ugoda z dnia [...]2022 r., zatwierdzona przez Sąd w wyroku Sądu rozwodowego Okręgowego w Toruniu z dnia 27 czerwca 2022 r., sygn. akt IC 2124/21 ma charakter i powagę rozstrzygnięcia sądowego. Kontakty określone w pkt 5 ww. ugody mają charakter opieki naprzemiennej. Zgodnie z harmonogramem kontaktów małoletniego z ojcem zawartym w ugodzie, opieka ojca sprawowana jest w powtarzających się i porównywalnych okresach, z okresami sprawowania opieki nad synem przez skarżącą.
W skardze złożonej do Sądu, skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS z dnia [...] 2024 r. i umorzenie postępowania administracyjnego oraz o zwrocie od organu kosztów postępowania, wraz z kosztami zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła:
1) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 kpa, art. 8 kpa, art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.c. w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez wydanie decyzji z naruszeniem zasady uwzględniania słusznego interesu obywateli oraz pogłębiania zaufania organów administracji publicznej, brak wszechstronnej analizy materiału dowodowego, w szczególności poprzez pominięcie dyspozycji § 4 ust. 3 ugody mediacyjnej oraz błędne ustalenie wobec treści wyroku i ugody mediacyjnej, że dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną,
2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 6 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 10 k.p.a., art. 61 § 4 k.p.a., art. 80 k.p.a., w zw. z art. 81a k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji, w sytuacji gdy ZUS uniemożliwił stronie postępowania administracyjnego wzięcie należytego udziału w postępowaniu, w szczególności poprzez niepoinformowanie skarżącego o wszczęciu postępowania i uniemożliwienie mu wypowiedzenia co do zebranych dowodów i materiałów;
3) naruszenie prawa materialnego, tj. § 5 ust. 2, § 29 ust. 2, § 15 ust. 4 rozporządzenia, poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie;
4) naruszenie art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP oraz art. 72 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie.
W uzasadnieniu skargi zarzucono, że organ nieprawidłowo ustalił, iż dziecko na podstawie wyroku rozwodowego i ww. ugody jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców. Tymczasem w wyroku nie orzeczono o kontaktach ojca z dzieckiem, a w rozstrzygnięciu dotyczącym władzy rodzicielskiej, nie ustalono, że rodzicie będą sprawowali nad dzieckiem pieczę naprzemienną w powtarzających się okresach czasu. Także ugoda mediacyjna nie dawała podstaw do ustaleń organu. Podkreślono, że zgodnie z § 3 ust. 2-ust. 5 realizacja kontaktów ojca z dzieckiem w okresie dni wolnych, nie została ustalona w stałych powtarzających się okresach czasu, a jedynie uzgodniono, że będzie to każdorazowo ustalane przez rodziców z wyprzedzeniem, co nie daje podstaw do stwierdzenia przez organ, że dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną.
Stwierdzono, że również rozstrzygnięcie o alimentach nie daje podstaw, aby uznać, że dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną. W wyroku nie tylko zasądzono alimenty na rzecz dziecka, ale w § 4 ust. 2 ugody mediacyjnej ojciec dziecka zobowiązał się do partycypowania w 1/4 kosztów z zakresu specjalistycznej opieki zdrowotnej, specjalistycznego leczenia, zakupu urządzeń elektronicznych, zakupu odzieży i sprzętu sportowego, co zaprzecza opiece naprzemiennej z uwagi na nierówny zakres ponoszenia ww. kosztów.
Zarzucono, że organ pominął całkowicie, że w § 4 ust. 3 ugody mediacyjnej, strony uzgodniły, że do pobierania świadczeń pieniężnych należnych dzieciom (tzw. 500+ lub 300+) będzie matka, a tymczasem w orzecznictwie podkreśla się, że mając na uwadze cel świadczenia oraz jego wysokość, dopuszczalne jest zawarcie porozumienia w tej kwestii.
Wskazano, że § 15 ust. 4 rozporządzenia, precyzujący przesłanki zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia, który w swej konstrukcji jest przepisem podobnym do przepis art. 27 ust. 1 o pomocy państwa, nie daje podstaw do zmiany świadczenia z mocą wsteczną.
Wywodzono, że jak wynika z § 30 rozporządzenia, postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, jako nowe postępowanie, a nie kontynuacja poprzedniego, wymaga zawiadomienia stron o jego wszczęciu, a brak tej czynności stanowi naruszenie art. 10 § 1 k.p.a.. Natomiast skarżąca została jedynie poinformowana, że drugi rodzic złożył wniosek w sprawie świadczenia, nie wskazano, że ZUS wszczyna jakiekolwiek postępowanie w przedmiocie zmiany decyzji czy zwrotu świadczenia. Zarzucono, że skarżącej zakreślono 14-dniowy termin na odniesienie się do powyższej informacji, jednakże przed upływem tego terminu, wydano zaskarżoną decyzję. Wytknięto, że narusza to art. 6 kpa i art. 8 § 1 kpa.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna.
Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024r., poz.1267 t.j.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz.935 t.j.); dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu materialnemu i procesowemu, w sposób uzasadniający uwzględnienie skargi.
Podstawą prawną przyznania spornego świadczenia były przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry Start" (Dz.U. z 2021 r., poz. 1092), dalej jako "rozporządzenie", wydanego na podstawie art. 187a ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r., o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2024 r., poz. 177 ze zm. - dalej jako "ustawa o wspieraniu rodziny").
Zgodnie z § 5 rozporządzenia, świadczenie dobry start przysługuje osobom, o których mowa w § 4 ust. 1, w wysokości 300 zł (ust. 1). Stosownie natomiast do § 4 ust. 1 rozporządzenia świadczenie to przysługuje: rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko (pkt 1) oraz osobom uczącym się - raz w roku (pkt 2). Świadczenie dobry start przysługuje w związku z rozpoczęciem roku szkolnego do ukończenia przez dziecko lub osobę uczącą się wieku określonego w § 4 ust. 2.
Celem przedmiotowego świadczenia jest zatem częściowe zrekompensowanie rodzicom wychowującym dzieci wydatków ponoszonych na ich edukację w związku z rozpoczęciem roku szkolnego. Cel ten służy zaspokojeniu potrzeb dziecka związanych z rozpoczęciem roku szkolnego poprzez udzielenie wsparcia na częściowe pokrycie wydatków związanych z rozpoczęciem przez dziecko roku szkolnego, a więc wydatków ponoszonych także przez rzeczywistych opiekunów dziecka (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 17 grudnia 2024 r., II SA/Bd 710/24).
W myśl § 8 rozporządzenia, postępowanie w sprawie świadczenia dobry start prowadzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Przyznanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczenia dobry start nie wymaga wydania decyzji (§ 15 ust. 1 rozporządzenia). W sprawach odmowy przyznania świadczenia dobry start, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia dobry start oraz nienależnie pobranego świadczenia dobry start Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (§ 15 ust. 4 rozporządzenia). Stosownie do treści § 29 rozporządzenia osoba, która pobrała nienależnie świadczenie dobry start, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenie dobry start uważa się: 1) świadczenie dobry start wypłacone na podstawie fałszywych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 2) świadczenie dobry start wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia; 3) świadczenie dobry start wypłacone osobie innej niż osoba uprawniona do tego świadczenia, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał to świadczenie. W § 30 rozporządzenia wskazano, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszym rozporządzeniu stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735).
W rozpoznawanej sprawie decyzje wydane przez organy obu instancji rozstrzygają dwie odrębne sprawy administracyjne – sprawę zmiany wysokości świadczenia oraz sprawę nienależnie pobranego świadczenia. W tej drugiej kwestii w ogóle brak jest uzasadnienia faktycznego i prawnego rozstrzygnięć organu obu instancji, co samo w sobie powoduje konieczność ich eliminacji z obrotu prawnego.
Prezesa ZUS błędnie powołuje też § 5 ust. 2 rozporządzenia jako podstawę zmiany wysokości świadczenia. Przepis ten stanowi jedynie, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia dobry start ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego świadczenia. Treść omawianego przepisu nie upoważnia tym samym organów administracji do wydawania decyzji w sprawie zmiany wysokości spornego świadczenia.
Podzielić należy pogląd, że w sprawie nie może umknąć charakter prawny decyzji zmieniającej uprzednio ustalone (przyznane) prawo do świadczenia. W tej materii należy odwołać się do poglądów judykatury wypowiedzianych na gruncie świadczenia wychowawczego określonego w ustawie z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r., poz. 421 - ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci). Jak już to wskazano wyżej, W przypadku świadczenia "Dobry Start", podobnie jak w przypadku świadczenia wychowawczego, przyznanie przez ZUS świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji, jednakże w sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do tego świadczenia oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego ZUS wydaje decyzję (art. 13a ust. 1 i ust. 4 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r., poz. 421). Wprawdzie powołana ustawa, w przeciwieństwie do mającego zastosowanie w niniejszej sprawie rozporządzenia określa jednak przesłanki, w których nastąpić może zmiana lub uchylenie prawa do przyznanego świadczenia (por. art. 27), to jednak sam charakter prawny decyzji wydanej w tym przedmiocie (zmiany/uchylenia ustalonego wcześniej prawa) jest tożsamy w przypadku każdego ze świadczeń. Wynika to z orzecznictwa powstałego na gruncie sporów o świadczenie wychowawcze. W orzecznictwie tym podkreśla się, że postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego jest nowym postępowaniem wobec postępowania zakończonego materialnoprawną czynnością ustalenia prawa do tego świadczenia. Co jednak najistotniejsze, podkreśla się, że zmiana ustalonego prawa do świadczenia następuje jedynie na przyszłość. W wyroku z 30 listopada 2023 r., I OSK 209/22 NSA wskazał, że decyzja zamieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. odpowiednik § 15 ust. 4 rozporządzania), ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji). Stanowisko to znajduje obecnie aprobatę w orzecznictwie sądów administracyjnych i skład orzekający w niniejszej sprawie również je podziela. Pogląd ten jest także wyrażany w piśmiennictwie (por. m.in. R. Prokop [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 27). Tym samym w trybie art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (określającym przesłanki uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego) nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane (por. wyrok WSA w Łodzi z 28 marca 2025 r., II SA/Łd 106/25). Tożsame stanowisko prezentowane jest także w najnowszym orzecznictwie NSA.
Tymczasem w przedmiotowej sprawie przyznane świadczenie informacją z dnia [...].2023 r., zostało już skonsumowane - decyzja pierwszoinstancyjna została wydana bowiem [...].2024 r. - a świadczenie to jest jednorazowe w okresie roku. Dostrzec natomiast należy, że NSA w wyroku z 30 listopada 2023 r., I OSK 172/22 wskazał, że jakkolwiek w trybie art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie będzie podlegało uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane, to nie stanowi to przeszkody, aby organ wdrożył, na podstawie art. 25 ust. 1 tej ustawy postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i doprowadził do orzeczenia o jego zwrocie decyzją administracyjną. NSA wywiódł, że przedstawione w uzasadnieniu tego wyroku rozumienie relacji ww. przepisów (art. 27 i art. 25 ust. 1) istotnie ogranicza prawną doniosłość rozstrzygnięcia podejmowanego w trybie art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (uchylenie/zmiana prawa do świadczenia), przewidując możliwość jego wydania jedynie w okresie gdy jeszcze nie ekspirowało rozstrzygnięcie przyznające prawo do świadczenia wychowawczego, a tym samym prawo to nie zostało całkowicie skonsumowane (por. też wyrok NSA z 28 lipca 2023 r., I OSK 1014/21).
W konsekwencji poczynionych wyżej wywodów, skoro świadczenie "Dobry Start" jest przyznawane raz w roku (§ 4 ust. 1 rozporządzenia) oraz zostało ono wypłacone, jak należy zakładać, skarżącej najpóźniej we wrześniu 2023 r., to w dacie orzekania organu w tej sprawie świadczenie to zostało już całkowicie "skonsumowane". Z uwagi na powyższe oraz przy uwzględnieniu przedstawionego wyżej konstytutywnego charakteru prawnego decyzji zmieniającej prawo do świadczenia działającej ze skutkiem ex nunc (na przyszłość od jej wydania), brak było podstaw, aby uznać kontrolowane decyzje za niewadliwe, skoro decyzja zmieniająca dotyczyła prawa już skonsumowanego (zrealizowanego) - por. w tym względzie podobne orzeczenia: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 17 lipca 2024 r., II SA/Go 105/24; wyrok WSA w Krakowie z 13 sierpnia 2024 r.; III SA/Kr 728/24, wyroki WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 17 lipca 2024 r., II SA/Go 97/24 oraz II SA/Go 104/24). W realiach przedmiotowej sprawy oznacza to, że postępowanie ZUS w sprawie zmiany wysokości świadczenia z programu "Dobry Start" przyznanie Skarżącej na podstawie informacji z [...] 2023 r. było bezprzedmiotowe.
Co się natomiast tyczy nienależnie pobranego świadczenia, to jak już wskazano, kwestia ta jest niezależna od zmiany świadczenia.
W orzecznictwie podkreśla się jednak, że mimo, iż istnieje możliwość ujęcia tych rozstrzygnięć o zmianie świadczenia i nienależnym jego pobraniu, w jednej decyzji, to jednak taka ewentualność zachodziłaby wyłącznie wtedy, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane (por. wyrok NSA z 15 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2390/19, CBOSA). Obydwa te rozstrzygnięcia w takiej sytuacji obejmować muszą różne okresy, tj. w odniesieniu do nienależnie pobranych świadczeń okres, w którym świadczenie to zostało pobrane (wypłacone), a zmiana lub uchylenie prawa do świadczenia - okres wyłącznie na przyszłość.
W przedmiotowej sprawie nie miała jednak ani ww. sytuacja, ani też nie zostały omówione przesłanki, w oparciu o które orzeczono o nienależnie pobranych świadczeniach, co stanowi uchybienie które już z powyższego powodu mogło mieć wpływ na wynik sprawy co spełnia przesłanki wyeliminowania go z obrotu prawnego.
Należy również zwrócić uwagę na okoliczność, że w sprawie doszło do odmiennych ocen wyrażonych przez strony skutków prawnych ugody mediacyjnej. Zdaniem organów wyraża ona opiekę naprzemienną sprawowaną przez rodziców małoletniej Martyny, co kwestionuje skarżąca. W orzecznictwie zarysowały się zasadniczo dwa stanowiska w tej kwestii.
Pierwsze z nich, to powołany w skardze pogląd, że opieka naprzemienna winna zostać wprost orzeczona w wyroku wyspecjalizowanego sądu, jakim jest sąd rozstrzygający o władzy rodzicielskiej, a samodzielne rozstrzyganie o opiece naprzemiennej przez organ administracji właściwy w sprawie świadczenia wychowawczego jest nieuprawnione. Potwierdzają to wyroki powołane w skardze.
Drugi nurt orzecznictwa wskazuje, że podzielone świadczenie wychowawcze przysługuje obojgu rodzicom, jeżeli orzeczenie sądu (lub zatwierdzona przez sąd ugoda stron) w przedmiocie opieki nad dzieckiem przewiduje sprawowanie przez rodziców opieki nad wspólnym dzieckiem w porównywalnych powtarzających się okresach, przy czym obowiązujące przepisy nie wymagają równego podziału obowiązków czy czasu wykonywania opieki przez poszczególnych rodziców (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 1 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1327/21, z 29 września 2021 r., sygn. akt I OSK 4362/18, czy z [...] grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 279/22), ale sprawowaną opiekę ma cechować cykliczność i naprzemienność opieki (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1161/21).
W ocenie Sądu należało opowiedzieć się za drugim stanowiskiem orzecznictwa, które jest aktualnie zresztą dominujące (vide: wyroki NSA z 21.01.2025 r. sygn. akt I OSK 133/24; z dnia 3.02.2022 r., sygn. akt. I OSK 843/20).
Przesądza o tym, porównywalne okresy sprawowania przez rodziców małoletniej Martyny opieki nad nim, w których każdy z rodziców sprawuje nad dzieckiem pieczę przez pełnych pięć dni w okresie każdych dwóch tygodni. Nie ma przy tym znaczenia, czy okresy te są identyczne co do sumy godzin sprawowanej pieczy przez każdego z rodziców, albowiem wystarczającym jest by okresy te były porównywalne, co wynika z opisanej przez organy ugody. Nie są więc zasadne zarzuty skargi kwestionujące stałość i powtarzalność okresów opieki, albowiem zarzuty te odnoszą się jedynie do okresów wakacji i świąt, a więc okresów wyjątkowych w skali roku, a ponadto zawarty w ugodzie warunek potrzeby uprzedniego uzgodnienia konkretnych okresów opieki na ww. czas, nie wykazuje ani braku stałości ani braku powtarzalności kontaktów w tych okresach.
W przedmiotowej sprawie problem ten jednak – jakkolwiek stanowiący zasadniczą część sporu pomiędzy stronami - nie wpływał na wynik sprawy z uwagi na treść § 4 ust. 3 ugody mediacyjnej. Wynika z niej, że strony uzgodniły, iż do pobierania świadczeń pieniężnych należnych dzieciom (tzw. 500+ lub 300+) będzie matka. Okoliczność ta została podniesiona w skardze, organy zaś w ogóle pominęły fakt istnienia tej regulacji ugody. W tych warunkach nieobjęcie tej okoliczności ustaleniami faktycznymi organów, jak i brak oceny znaczenia dla sprawy § 4 ust. 3 ugody mediacyjnej, stanowił naruszenie art. 6, 7, 8 i 80 kpa, co z kolei przekłada się na zaistnienie przesłanek do uchylenia decyzji obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, p.p.s.a.
Ustosunkowując się więc do podniesionego w skardze zarzutu nieuwzględnienia przytoczonej treści ugody mediacyjnej, należy zarzut ten uznać za zasadny. W świetle treści § 4 ust. 3 ugody mediacyjnej, zagadnienie, czy rodzice małoletniej Martyny wykonują władzę rodzicielską naprzemiennie, nie ma znaczenia dla przedmiotowej sprawy. Wobec zawarcia bowiem przez rodziców dziecka porozumienia co do faktu, które z nich uprawnione będzie do pobierania świadczeń pieniężnych należnych dziecku, uregulowanie takie wyłącza możliwość orzekania przez organy w sposób sprzeczny z ww. regulacją ustaloną przez rodziców dziecka. Wynika to z faktu, że sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej i pieczy nad dzieckiem, które stało się integralną częścią wyroku sądu powszechnego, organy administracji nie są uprawnione negować (vide: wyroki: WSA w Gliwicach z dnia 25.09.2024 r., sygn.. akt: II SA/Gl 687/24 oraz WSA w Bydgoszczy z dnia 8.01.2025 r., sygn.. akt: II SA/Bd 683/24). W ww. § 4 ust. 3 ugody mediacyjnej, w istocie ojciec dziecka zrzekł się pobierania świadczeń należnych dziecku. Regulacja ta weszła do obrotu prawnego, skoro stała się częścią wyroku sądu powszechnego. Przyjęcie więc przez organy, że ojciec małoletniej Martyny ma prawo do połowy spornego świadczenia byłoby w istocie niedopuszczalnym zakwestionowaniem rozstrzygnięcia sądu powszechnego poprzez wprowadzenie do obrotu prawnego rozstrzygnięcia sprzecznego z obowiązującym wyrokiem tego sądu.
Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c, p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie art. 200 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1935). Na zasądzone koszty składają się koszty zastępstwa procesowego w kwocie 480 zł.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy zastosują się do oceny i wskazań wynikających z powyższych rozważań.