II SA/BD 229/24

II SA/Bd 229/24 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2024-06-12
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-03-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Anna Klotz
Grzegorz Saniewski /przewodniczący sprawozdawca/
Mariusz Pawełczak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Sygn. powiązane
I OSK 1360/25 - Postanowienie NSA z 2025-10-07
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędziowie sędzia WSA Anna Klotz asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi S. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. (zwane dalej "Kolegium") zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2024 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza M. i Gminy J. z [...] listopada 2023 r. nr [...].KP, którą to decyzją Burmistrz odmówił S. O. (tj. Skarżącemu) umorzenia nienależnie pobranego świadczenie pielęgnacyjnego, stwierdzonego decyzją nr [...].KP z [...] lipca 2022 r., w łącznej wysokości [...] zł.
Zaskarżona decyzja została podjęta w następującym stanie sprawy:
Burmistrz M. i Gminy J. (zwany dalej "Burmistrzem) decyzją z [...] czerwca 2013 r. nr [...] przyznał Skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem.
Następnie decyzją z [...] lipca 2020 r. nr [...].KP Burmistrz uchylił swoją decyzję z [...] lipca 2013 r., odmówił Skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w okresie od [...] maja 2017 r. do [...] lutego 2019 r. w łącznej kwocie [...]zł za świadczenie nienależne pobrane oraz zobowiązał Skarżącego do jego zwrotu. Decyzję tę utrzymało w mocy Kolegium decyzją z [...] września 2020 r. nr [...]. Skarga na decyzję Kolegium została odrzucona postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 30 czerwca 2021 r. sygn. II SA/Bd 1173/20.
W wyniku rozpatrzenia wniosku Skarżącego Burmistrz decyzją z [...] grudnia 2021 r. odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Po rozpoznaniu odwołania Skarżącego Kolegium, decyzją z [...] stycznia 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie I instancji. Jednakże Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z [...] września 2022 r. uchylił decyzję Kolegium z [...] stycznia 2022 r.
Sąd w ww. wyroku stwierdził, że naruszając przepisy postępowania Kolegium rozpoznało sprawę w sposób aprioryczny, nieumotywowany indywidualnymi okolicznościami towarzyszącymi wnioskodawcy.
Sąd wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 – dalej "u.ś.r.") organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Sąd podkreślił, że przepis powyższy, pozostając uznaniu organu kwestię zastosowania wobec strony dobrodziejstw komentowanej regulacji ("organ może") obliguje go do całościowej, dogłębnej oceny sytuacji rodziny osoby ubiegającej się o ulgę z tego przepisu. Musi wziąć pod uwagę wszystkie aspekty towarzyszące rodzinie (majątkowe, zdrowotne i życiowe) i to z uwzględnieniem każdego z członków rodziny.
Sąd podkreślił, że zgodnie z zasadą dwuinstancyjności (art. 15 Kodeksu postępowania administracyjnego – w skrócie "k.p.a.") organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę rozstrzygniętą decyzją organu I instancji. Tymczasem analiza zaskarżonej decyzji, a przede wszystkim jej uzasadnienia, wskazuje, że organ odwoławczy w zasadzie w ogóle nie rozpoznał sprawy z wniosku Skarżącego ponownie w sposób merytoryczny.
W ocenie Sądu organ odwoławczy ograniczył się do formalnej czynności utrzymania decyzji I instancji w mocy, nie pochylając się nad okolicznościami faktycznymi o pierwszorzędnym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy. Chodzi tu o kompleksową ocenę, prawidłowo przy tym umotywowaną, czy w rodzinie Skarżącego nie zachodzą takie okoliczności ("szczególnie uzasadnione okoliczności"), które umożliwiają zastosowanie wobec Skarżącego ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu odsetek od nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu nie można uznać, by rozstrzygnięcie, którego uzasadnienie składa się w dominującej części z przytoczenia dotychczasowych okoliczności procesowych oraz teoretycznych rozważań dotyczących instytucji z art. 30 ust. 9 u.ś.r. (niezależnie od tego, czy trafnych, czy nie) pozwalało na poznanie toku rozumowania organu odwoławczego rozstrzygającego w przedmiocie wniosku o umorzenie należności, a pochodzącego przecież od strony, której właściwe są konkretne, indywidualne uwarunkowania rodzinne, majątkowe i zdrowotne. Sąd wskazał, że istotna jest tu zwłaszcza okoliczność wychowywania syna doświadczonego znaczną niepełnosprawnością (orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności w aktach sprawy), do której organ nawet się nie odniósł; organ nie odniósł się ponadto do żadnego z ww. aspektów sytuacji osobistej strony, ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia, że spłata kredytów nie może stawiać w pozycji uprzywilejowanej strony względem innych świadczeniobiorców. Sąd podkreślił, że stanowisko to nie stanowi dogmatycznej tezy nieznoszącej krytyki bez względu na okoliczności sprawy (zniuansować należy przecież ocenę sytuacji, gdy powzięty kredyt związany jest z dostosowaniem miejsca zamieszkania lub środka transportu do niepełnosprawnego członka rodziny, jak i w związku z jego specjalnymi potrzebami, w tym sprzętowymi), to przede wszystkim organ skomentował jedynie wycinek sytuacji majątkowej skarżącego, nie odnosząc go do całości uwarunkowań finansowych towarzyszących jego rodzinie, zwłaszcza w kontekście stałych wymogów niepełnosprawnego dziecka.
Sąd stwierdził, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy ograniczył się w istocie do stwierdzenia, że organ I instancji prawidłowo zbadał i rozstrzygnął sprawę, odpowiednio w jego ocenie to uzasadniając. Wskazuje to na szablonowy charakter uzasadnienia Kolegium
Sąd wskazał, że nie zostało wyjaśnione, czy w ocenie Kolegium w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy występują szczególnie uzasadnione okoliczności umożliwiające zastosowanie wnioskowanej ulgi z art. 30 ust. 9 u.ś.r. w kontekście sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego. Ponadto żaden z organów nie rozpatrzył ewentualnej możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia chociażby w części, co również obejmował przedmiot tej sprawy administracyjnej.
Odnośnie ponownego rozpatrzenia sprawy Sąd wskazał, że organ odwoławczy winien przede wszystkim ocenić, czy na podstawie materiału dowodowego zebranego przez organ I instancji jest w stanie rozstrzygnąć co do tego, czy w sprawie zaistniały, lub nie, szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny strony, ewentualnie uwzględniając możliwość uzupełnienia postępowania wyjaśniającego na podstawie art. 136 k.p.a. Rozstrzygnięcie merytoryczne winno zostać w sposób wyczerpujący uzasadnione, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a., z uwzględnieniem indywidualnych aspektów sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego oraz odniesieniem się do zarzutów odwołania
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Kolegium decyzją z [...] września 2023r.nr [...] uchyliło decyzję Burmistrza z [...] grudnia 2021 r. i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Z kolei Burmistrz decyzją z [...] listopada 2023 r. nr [...].KP odmówił Skarżącemu umorzenia nienależnie pobranego świadczenie pielęgnacyjnego, stwierdzonego decyzją z [...] lipca 2022 r., w łącznej wysokości [...] zł.
W wyniku rozpatrzenia odwołania Skarżącego Kolegium wskazaną na wstępie decyzją z [...] stycznia 2024 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z [...] listopada 2023 r.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium podniosło, że szczególnie uzasadnione okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. (uzasadniające umorzenie nienależnie pobranego świadczenia) stanowią tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a których zaistnienie wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też prowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Kolegium po przedstawieniu orzecznictwa sądów administracyjnych podkreśliło, że dla zastosowania ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie wystarczy, że zaistnieją uzasadnione okoliczności. Muszą być one szczególnie uzasadnione. Będą to takie okoliczności, które są nieprzewidywalne, rzadko zdarzające się albo takie których nie sposób przewidzieć.
Kolegium podzieliło ocenę organu I instancji, że sytuacja tego typu w przedmiotowej sprawie nie zachodzi, a sytuacja rodziny Skarżącego nie jest wyjątkowa na tle innych rodzin, zwłaszcza korzystających z pomocy społecznej.
Kolegium oceniło, że sytuacja rodziny Skarżącego jest trudna. Jednakże z zebranego materiału dowodowego wynika, że rodzina Skarżącego posiada dochody pozwalające na godne życie oraz na zapewnienie niepełnosprawnemu synowi prawidłowej opieki, rehabilitacji i spełnianie marzeń.
W ocenie Kolegium rodzina Skarżącego ma możliwość uzyskiwania dochodów z pracy, ponieważ zarówno Skarżący jak i jego małżonka są osobami w wieku aktywności zawodowej, nie legitymują się orzeczeniem o niepełnosprawności, nie chorują przewlekle. Skoro Skarżący zrezygnował z zatrudnienia by sprawować całodobową opiekę nad synem i z tego tytułu pobiera świadczenie pielęgnacyjne, to możliwość pracy zawodowej pozostaje po stronie jego żony.
Kolegium wzięło również pod uwagę, że Skarżący korzystał z do?nansowania ze środków PFRON do następujących form wsparcia: turnusy rehabilitacyjne: 2010 r., 2011 r., 2012 r., 2013 r. 2015 r., 2017 r., 2019 r. i 2022 r. - na łączną kwotę [...]zł; przedmioty ortopedyczne: 2012 r., 2013 r. - na łączną kwotę [...]zł; likwidacja barier w komunikowaniu: 2013 r., 2017 r., 2021 r. - na łączną kwotę [...]zł; likwidacja barier technicznych: 2022 r.- na kwotę [...]zł; aktywny samorząd moduł I obszar C zadanie 2: 2015 r., 2017 r., 2023 r. - na łączną kwotę [...]zł. Kolegium zgodziło się ze Skarżącym, że z do?nansowania PFRON korzysta jego niepełnosprawny syn, a nie pozostali członkowie rodziny. Jednocześnie jednakże Kolegium podkreśliło, że korzystanie przez syna Skarżącego z różnych form do?nansowania oznacza to, iż rodzina jest w stanie z posiadanych środków ?nansowych wygospodarować fundusze na pokrycie wydatków związanych z realizacją takich turnusów, podczas gdy wiele osób niepełnosprawnych nie korzysta z tego rodzaju wsparcia właśnie ze względu na brak środków własnych na pokrycie tzw. wkładu własnego. W ocenie Kolegium może to świadczyć o tym, że mimo deklarowanej trudnej sytuacji finansowej i rodzinnej, w tym występującej niepełnosprawności, rodzina nie żyje w niedostatku, a wszystkie niezbędne potrzeby życiowe zabezpieczone są na godnym poziomie.
Wskazując na przeprowadzony [...] października 2023 r. wywiad środowiskowy Kolegium wskazało, że rodzina Skarżącego mieszka w mieszkaniu o powierzchni ok. 100 m2, na parterze, najemcą jest żona Skarżącego. Mieszkanie jest dostosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej, tj. ma podjazd do wózka inwalidzkiego, brak progów w mieszkaniu, szerokie drzwi umożliwiające swobodny przejazd wózkiem inwalidzkim, łóżko z materacem przeciwodleżynowym. Generalnego remontu wymaga łazienka, która nie jest dostosowana do potrzeb niepełnosprawnego. Skarżący potwierdził, że posiada samochód marki Ford-S-Max o wartości ok. 60 tyś. zł, łódź F. wraz z przyczepką, dwa skutery inwalidzkie, Melex. Ponadto oświadczył, ze korzysta z do?nansowania do turnusów rehabilitacyjnych, zakupu laptopa i innych przedmiotów dla syna ze środków PEFRON i PCPR. Skarżący podał, że samochód oraz łódź zostały zakupione na potrzeby m.in. rehabilitacji syna. Podczas wywiadu przeprowadzono rozmowę z niepełnosprawnym synem Skarżącego, który potwierdził, że bezpośrednią opiekę nad nim sprawuje ojciec. Syn Skarżącego podał, że lubi grać w gry komputerowe, oglądać telewizję oraz wspólnie z ojcem żeglować. Rodzina nigdy nie korzystała z pomocy społecznej Ośrodka. Pracownik socjalny stwierdził, że z informacji uzyskanych od Skarżącego można wywnioskować, że rodzina nie znajduje się w trudnej sytuacji ?nansowej.
Kolegium ustaliło, że w rodzinie Skarżącego jego syn legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Pozostali członkowie rodziny (Skarżący i jego żona) nie mają problemów zdrowotnych. Syn Skarżącego zmaga się z ciężkimi schorzeniami, bowiem od urodzenia cierpi na przepuklinę oponowo – rdzeniową, niedowład kończyn dolnych, padaczkę, zanik mięśni. Funkcjonuje na poziomie upośledzenia umysłowego w stopniu umiarkowanym i porusza się na wózku inwalidzkim. Jest niezdolny do samodzielnej egzystencji i potrzebuje opieki innej osoby, aby zapewnić jemu warunki odpowiadające egzystencji człowieka.
Koszty utrzymania dziecka z niepełnosprawnością, jak wskazuje na to Skarżący oraz doświadczenie życiowe, są olbrzymie, albowiem jest to ciągły proces leczenia, rehabilitacji, edukacji i zapewnienia opieki. Skarżący w wykazie dochodów i wydatków rodziny podał, że wydatki bezpośrednie na syna wynoszą ok. [...] zł miesięcznie, na wydatki zaliczone zostało: zakup pampersów - [...] zł, leki, witaminy, maści - [...] zł, oliwki, podkłady - [...] zł, wpłaty na turnus - [...] zł, olejki na epilepsję - [...] zł, paliwo - [...] zł. Ponadto opłaty stałe za mieszkanie, Internet, telewizję, telefony, gaz, śmieci i energię wynoszą [...] zł miesięcznie, kredyty i spłata karty to wydatek [...] zł miesięcznie oraz wydatki na zakup żywności to kwota ok. [...] zł miesięcznie. W sumie rodzina wydaje ok. [...] zł miesięcznie.
Kolegium w ślad za organem I instancji wskazało, że budżet rodziny, jakim dysponuje miesięcznie Skarżący wynosi ok. [...] zł lub [...] zł (gdy potrącane są odsetki od nienależnie pobranego świadczenia). Spłata zaciągniętych kredytów została zakwali?kowana do wydatków rodziny, gdyż Skarżący przedstawił dowody i wyjaśnił, iż za zaciągnięte kredyty zakupił samochód, który jest dostosowany do transportu niepełnosprawnego syna i jego wózka inwalidzkiego. Miesięczne dochody rodziny oscylują na poziomie 6 – 7 tys. złotych, zatem nie można mówić o niskim dochodzie rodziny. Co prawda posiadany budżet wydawany jest w całości, jednak wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych rodziny. Kolegium wskazało, że organ I instancji podkreślił, że od listopada 2021 r. dokonuje potrącenia nienależnie pobranych świadczeń z bieżąco wypłacanych świadczeń w kwocie [...]zł miesięcznie.
Kolegium stwierdziło, że mimo, iż rodzina osiąga przeciętne przychody, mimo egzekucji - jest w stanie zaspokoić niezbędne potrzeby bytowe w sposób prawidłowy. Niepełnosprawny syn Skarżącego ma zapewnioną prawidłową opiekę, a jego egzystencja nie jest zaburzona w związku z zadłużeniem. Stawiając rodzinę Skarżącego na tle innych rodzin korzystających z tego typu świadczeń nie można stwierdzić, że rodzina znalazła się w wyjątkowo trudnej sytuacji. Skarżący nie przedstawił żadnych dowodów na okoliczność zaistnienia w jego rodzinie wyjątkowych zdarzeń losowych, nagłych, zwiększonych wydatków na leczenie, niemożności zarobkowania przez żonę lub innych dowodów, które mogłyby zostać poddane ocenie na okoliczność, czy można zastosować ulgę w postaci umorzenia.
Zdaniem Kolegium zestawienie rodziny Skarżącego z innymi rodzinami korzystającymi ze świadczenia pielęgnacyjnego pokazuje, że mimo trudnej sytuacji (która z zasady jest trudniejsza od tych, w których nie ma osoby niepełnosprawnej) nie należy ona do rodzin najuboższych. Mimo zadłużenia oraz egzekucji, rodzina w pełni zaspokaja swoje potrzeby, a nawet jest w stanie realizować dodatkowe potrzeby.
Odnosząc się do kwestii interesu społecznego Kolegium podkreśliło, że wypłacone nienależnie pobrane świadczenia były ?nansowane ze środków budżetu państwa. Stąd ważne jest, aby były wypłacane osobom uprawnionym i najbardziej potrzebującym. Przez słuszny interes należy rozumieć taki interes strony, który nie pozostaje w kolizji z przepisami prawa i zasadami współżycia społecznego.
Kolegium podzieliło ocenę organu I instancji odnośnie przyczyny i kontekstu powstania zadłużenia. Ustaliło, że przez okres pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, Skarżący nie poinformował organu o fakcie bycia współwłaścicielem jednoosobowej spółki, w związku z czym doszło do powstania nienależnie pobranych świadczeń. Powstanie zadłużenia nie było zatem wynikiem pomyłki lub braku wiedzy zainteresowanego, ale celowego wprowadzenia w błąd. Skarżący korzystając ze świadczenia pielęgnacyjnego powinien informować organ o każdej zmianie w sytuacji rodziny, mającej wpływ na prawo do przedmiotowego świadczenia, aby nie doszło do powstania nienależnie pobranych świadczeń.
Kolegium podniosło, że nie można zgodzić się ze stwierdzeniem zawartym w odwołaniu, jakoby odwołujący nie miał świadomości, iż posiadanie "kawałka papieru" (bycie wspólnikiem w spółce), spowoduje tak daleko idące konsekwencje. Odwołujący od wielu lat korzystał ze świadczenia pielęgnacyjnego, które przyznane zostało w związku z rezygnacją z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem, dlatego wszystkie zmiany w sytuacji zawodowej powinny być niezwłocznie zgłaszane do organu przyznającego świadczenie. Nawet jeśli przyjąć, że odwołujący nie miał wiedzy, iż bycie wspólnikiem (prezesem) w spółce może spowodować powstanie nienależnie pobranych świadczeń, to powinien zgłosić ten fakt w organie pierwszej instancji, by uniknąć zaistnienia obecnego zadłużenia. Z akt sprawy wynika, że Skarżący [...] maja 2019 r. złożył kolejny wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, prosząc jednocześnie o zawieszenie postępowania do czasu załatwienia formalności mających na celu zamknięcie spółki lub całkowitą rezygnację z funkcji prezesa oraz bycia wspólnikiem w spółce. Organ pierwszej instancji przez okres zawieszenia postępowania sprawdzał w KRS, czy Skarżący dokonał powyższych czynności, jednak wnioskodawca nadal widniał jako członek i prezes spółki. W czasie załatwiania formalności przez Skarżącego przedstawiana przez niego dokumentacja była niespójna i niezgodna z jego oświadczeniami, a cały proces załatwiania formalności trwał ok. 14 miesięcy. W odwołaniu Skarżący zarzuca, że postępowanie w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trwało tak długo przez opieszałość organu, nie udokumentował jednak, kiedy występował z wnioskiem (wnioskami) o dokonanie zmian w KRS. Z przedstawionej dokumentacji nie wynika, żeby Skarżący składał ponaglenia czy skargę na bezczynność organu, dlatego Kolegium stwierdziło, że nie jest w stanie odnieść się do tego zarzutu strony.
Wobec tego Kolegium w ślad za organem I instancji uznało, że w przedmiotowej sprawie nie można zastosować ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, w oparciu o przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r., gdyż nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny Skarżącego.
W skardze do sądu administracyjnego S. O. wniósł o uchylenie i zmianę decyzji Kolegium z [...] stycznia 2024 r.
Skarżący podniósł, że nie był świadomy, iż składki zdrowotne powinny być płacone w związku z samym zarejestrowaniem firmy, nawet jeżeli faktycznie działalność firmy nie jest prowadzona i nie uzyskuje się z niej przychodów. Zwrócił uwagę, że decyzji organu były uchylane przez Kolegium i Sąd Administracyjny, a ostatnia decyzja uprawomocniła się tylko dlatego, że o dwa dni spóźnił się z odwołaniem. Skarżący zarzucił, że żaden z organów nie odniósł się do jego wyjaśnień i dowodów na okoliczność, że nie prowadził faktycznie działalności gospodarczej, a która to okoliczność powinna być wzięta przy rozpoznaniu sprawy.
Skarżący wskazał na stanowisko, że świadczenie nienależnie pobrane wymaga wykazania, że osoba pobierająca świadczenie świadomie wprowadziła w błąd instytucję zobowiązaną do wypłacenia świadczenia. Wiąże się to z koniecznością uprzedniego należytego informowania strony o okolicznościach, które mogą skutkować uznaniem, że doszło do nienależnego pobrania świadczenia.
Skarżący zwrócił uwagę na długotrwałość postępowania, które trwa już 5 lat.
Skarżący podniósł, że organ uzależniał przyznanie zasiłku od zmiany w KRS odnośnie prowadzonej przez niego firmy, jednakże zmian tych Skarżący nie mógł dokonać, bo jest to w gestii nowego właściciela i nowego zarządu.
Odnośnie spełnienia przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności" warunkującej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia Skarżący podkreślił, że dochody i wydatki jego rodziny, bez zasiłku, w żaden sposób się nie bilansują – co organ pominął.
Skarżący podniósł, że przy ocenie jego sytuacji organ poprzestał na ocenie sytuacji materialnej rodziny, nie analizował trudnej sytuacji życiowej syna Skarżącego. Skarżący podkreślił, że ze środków PFRON, jakie otrzymuje jego rodzina, korzysta jego niepełnosprawny syn. Przyznanie tych środków wymaga szczegółowego uzasadnienia. Otrzymywanie tych środków świadczy o zaangażowaniu i determinacji Skarżącego i jego żony i nie powinno być odczytywane na ich niekorzyść.
Skarżący zarzucił także, że w uzasadnieniu decyzji Kolegium poprzestało na przytaczaniu okoliczności procesowych i teoretycznych rozważaniach i przepisało wnioski MOPS.
Odnośnie łodzi, o której pisze Kolegium Skarżący wskazał, że to prezent od rodziny. Odnośnie zaś domu Skarżący wskazał, że jest tylko wynajmowany.
Skarżący zarzucił także, że Kolegium nie rozważało umorzenia nienależnie pobranego świadczenia choćby w części.
Skarżący zarzucił, że Kolegium opisało wprawdzie przeprowadzony wywiad środowiskowy, ale pominął możliwość rozmowy z mieszkańcami wioski i gminy . Nie uwzględnił także, że zasiłek to jedyne jego źródło dochodu.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna.
Podstawą orzekania przez organ był art. 30 ust. 9 u.ś.r. zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Ze względu na zakres sprawy określony treścią ww. przepisy niezasadne (bo wykraczające poza zakres sprawy) są zarzuty Skarżącego odnoszące się do kwestii przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Tego rodzaju zarzuty mogłyby być rozpatrywane przez Sąd w przypadku skutecznego zaskarżenia decyzji Kolegium z [...] września 2020 r. nr [...] orzekającej m.in. w przedmiocie pobrania przez Skarżącego nienależnego świadczenia pielęgnacyjnego. Jak jednak już wyżej wspomniano- skarga Skarżącego w tym zakresie została odrzucona prawomocnym postanowieniem tutejszego Sądu z 30 czerwca 2021 r. sygn. II SA/Bd 1173/20.
Rozważając pozostałe zarzuty skargi należy przede wszystkim zaznaczyć, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. jest decyzją uznaniową. Oznacza to, że organ musi w pierwszej kolejności ustalić, czy zachodzą okoliczności warunkujące udzielenie przewidzianej nim ulgi, to jest czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jeżeli organ ustali, że zachodzą podstawy do udzielenia ulgi, decyduje w ramach uznania administracyjnego, czy i jaka ulga winna zostać zastosowana (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lutego 2024 r., I OSK 194/23, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (w skrócie CBOSA) dostępnej poprzez stronę internetową http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).
Mając na uwadze powyższą kolejność wyznaczoną przez ustawodawcę należy przede wszystkim rozważyć, czy organ prawidłowo zinterpretował przesłankę zaistnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" oraz czy zasadnie uznał, że odnośnie rodziny Skarżącego taka przesłanka nie zachodzi. Uznanie za słuszne stanowiska organu w powyższych kwestiach skutkuje bowiem stwierdzeniem, że nie było powodu do rozważania żadnej ulgi, a więc także częściowej.
W kwestii wykładni przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" Kolegium zasadnie odwołało się do orzecznictwa sądów administracyjnych. W szczególności Sąd podziela zbieżne z poglądami przedstawionymi przez Kolegium stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z 9 listopada 2023 r. sygn. I OSK 1947/22 (publ. CBOSA), że pojęcie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" rozumie się jako całokształt sytuacji życiowej rodziny osoby wnioskującej o ulgę. Rozpoznając zatem wniosek o udzielenie ulgi w trybie powyższej regulacji prawnej organy powinny zbadać, czy sytuacja życiowa osoby wnioskującej o ulgę mieści się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" z punktu widzenia stanu rodzinny, wieku, występującej niepełnosprawności, stanu zdrowia, wydatków związanych z opieką medyczna i edukacją. Przy czym trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia jeszcze umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Owe "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" najczęściej będą sytuacjami nadzwyczajnymi, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych, choć wypada dopuścić także sytuacje będące splotem typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną. Owa wyjątkowość instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń sprawia, że ocena okoliczności, na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie, powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków.
W świetle powyższego szczególnie uzasadnioną sytuacją nie jest sam fakt, że w skład rodziny wchodzi osoba niepełnosprawna. Gdyby tak było, to żadne nienależnie pobrane świadczenie przez taką rodzinę nie podlegałoby zwrotowi. Szczególnie uzasadnioną sytuacją nie jest także sam brak świadomości Skarżącego co do obowiązków związanych z samym odnotowaniem działalności gospodarczej w stosownym rejestrze (w tym przypadku KRS). Gdyby tak było, to każdy brak wiedzy o zasadach prowadzenia działalności gospodarczej (i związanej z tą działalnością obowiązkami) skutkowałby zwolnieniem osoby prowadzącej taką działalność z obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Należy zauważyć, że w kwestii ustaleń faktycznych nie ma sporu pomiędzy stronami. Kolegium przyznaje, że w skład rodziny Skarżącego wchodzi osoba niepełnosprawna, wymagająca szczególnej opieki, że Skarżący zrezygnował z pracy, aby opiekować się synem. Z drugiej strony Skarżący nie zaprzecza ustalonej przez organ sytuacji majątkowej rodziny (podkreśla jedynie, że łódź pochodzi z darowizny, a mieszkanie jest wynajmowane – czemu organ nie przeczy), nie przeczy faktowi, że jego żona pracuje i uzyskuje dochód oraz że uzyskuje wsparcie z PFRON w celu zaspokojenia potrzeb syna. Odnośnie wpływów i wydatków rodziny ustalenia Kolegium są zbieżne z oświadczeniem Skarżącego odnośnie budżetu jego rodziny (zestawienie "Budżet rodzinny" dołączone do pisma Skarżącego z [...] października 2023 r., dokument 13 akt administracyjnych). Zgodnie ze wskazaniami tutejszego Sądu zawartymi w wyroku z 27 września 2022 r. sygn. II SA/Bd 470/22 w zestawieniu tym po stronie wydatków uwzględniono spłatę kredytu zaciągniętego w związku z koniecznością zaspokojenia potrzeb niepełnosprawnego syna Skarżącego). Zauważyć należy jedynie, że w uzasadnieniu znajdującej się w aktach sprawy decyzji Kolegium z [...] września 2020 r. nr [...] znajduje się informacja, iż Skarżący był Prezesem Zarządu [...] Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. woj. śląskie i posiadał 500 udziałów o łącznej wysokości [...] zł (wydruk z informacji KRS), z tym że uchwałą Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników z [...] czerwca 2019 r. został odwołany z funkcji Prezesa, brak natomiast informacji, czy Skarżący wyzbył się ww. udziałów w spółce. Organ nie zweryfikował tych informacji, co jednakże nie miało wpływu na wynik sprawy, zważywszy że organ już w oparciu o dotychczasowe badanie sytuacji rodziny Skarżącego ustalił, że rodzina Skarżącego nie żyje w niedostatku i osiąga dochody (na poziomie 6 – 7 tys. zł miesięcznie), które są wprawdzie wydawane w całości, ale pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny.
Opierając się na wskazanej wyżej wykładni przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" za zasadne należy uznać stanowisko Kolegium, że uwzględniając sytuację innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych (czyli także innych rodzin osób niepełnosprawnych legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji), w oparciu o ustalony stan faktyczny nie można wskazać, aby sytuacja rodziny Skarżącego była "szczególna" – czy to w związku z jakąś jedną nadzwyczajną okolicznością czy też w związku ze splotem okoliczności typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną.
Sąd uznał przy tym, że decyzja Kolegium spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Wprawdzie organ w części swoich wywodów przytacza stanowisko organu I instancji, jednakże nie ogranicza się do jego kontroli, lecz przedstawia także własne stanowisko. Nie narusza zasady dwuinstancyjności (tj. art. 15 k.p.a.) okoliczność, że organ odwoławczy po dokonaniu własnej analizy zgromadzonego w aktach materiału dowodowego (w tym zgromadzonego w toku postępowania przez organ I instancji) przedstawia swoje stanowisko które jest tożsame ze stanowiskiem organu I instancji.
Ze względu na powyższe, uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.), Sąd oddalił skargę.