II SA/Bd 1087/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w BydgoszczyBydgoszcz2023-12-19
NSAAdministracyjneWysokawsa
świadczenie pielęgnacyjneopieka nad osobą niepełnosprawnąustawa o świadczeniach rodzinnychobowiązek alimentacyjnyrodzinapomoc społecznawnuczkababciaNSAsąd administracyjny

WSA w Bydgoszczy oddalił skargę wnuczki na decyzję odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz babci, uznając, że dzieci babci nie zostały zwolnione z obowiązku opieki.

Skarżąca, wnuczka, domagała się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz swojej babci. Organy administracji odmówiły, wskazując, że dzieci babci (synowie i córka) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zatem to na nich ciąży obowiązek opieki. WSA w Bydgoszczy oddalił skargę, podkreślając, że zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych i uchwałą NSA, świadczenie pielęgnacyjne dla dalszych krewnych przysługuje tylko wtedy, gdy osoby zobowiązane w pierwszej kolejności (dzieci) nie mogą sprawować opieki z powodu orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, czego w tej sprawie nie wykazano.

Sprawa dotyczyła wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz niepełnosprawnej babci, złożonego przez jej wnuczkę. Organy administracji odmówiły przyznania świadczenia, opierając się na art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który uzależnia przyznanie świadczenia dalszym krewnym od braku osób zobowiązanych w pierwszej kolejności (dzieci) lub ich niezdolności do sprawowania opieki z powodu znacznego stopnia niepełnosprawności. W tej sprawie dzieci babci nie posiadały takiego orzeczenia. Skarżąca wnuczka argumentowała, że dzieci babci nie są w stanie sprawować opieki z przyczyn osobistych, a ona sama faktycznie się nią zajmuje. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę. Sąd, powołując się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego (I OPS 2/22), stwierdził, że ustawa o świadczeniach rodzinnych ma autonomiczny charakter w kwestii przyznawania świadczeń i nie odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie kolejności obowiązku alimentacyjnego. Kluczowym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dalszemu krewnemu jest brak możliwości sprawowania opieki przez osoby zobowiązane w pierwszej kolejności z powodu posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponieważ dzieci babci nie legitymowały się takim orzeczeniem, a skarżąca nie wykazała ich niezdolności do opieki w sposób zgodny z ustawą, skarga została oddalona.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym krewnym (wnuczce) tylko wtedy, gdy osoby zobowiązane w pierwszej kolejności (dzieci) nie mogą sprawować opieki z powodu posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ta okoliczność nie została wykazana.

Uzasadnienie

Ustawa o świadczeniach rodzinnych ma autonomiczny charakter w zakresie przyznawania świadczeń. Kluczowym warunkiem dla dalszych krewnych jest brak możliwości sprawowania opieki przez osoby zobowiązane w pierwszej kolejności z powodu posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brak takiego orzeczenia u dzieci babci wyklucza przyznanie świadczenia wnuczce, nawet jeśli faktycznie sprawuje ona opiekę.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (17)

Główne

u.ś.r. art. 17 § 1 pkt 4

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeśli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

u.ś.r. art. 17 § 1a

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, gdy rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, oraz nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pomocnicze

u.ś.r. art. 17 § 1b

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Przepis ten, dotyczący daty powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z Konstytucją RP wyrokiem TK z 21.10.2014 r., sygn. K 38/13, i nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia.

k.p.a. art. 77 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 80

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 11

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 107 § 3

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.r.o. art. 132

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Przepis ten określa kolejność obowiązku alimentacyjnego, jednak ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i nie odsyła do tego przepisu przy przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

p.u.s.a. art. 1 § 1

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

p.u.s.a. art. 1 § 2

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

p.p.s.a. art. 145 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 134 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 225

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 239 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 269 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Przepis ten wiąże składy orzekające sądów administracyjnych ze stanowiskiem zawartym w uchwale NSA.

Argumenty

Odrzucone argumenty

Zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów ustawy, przyjęciu, że faktyczne sprawowanie opieki przez stronę nie jest wystarczające z uwagi na istnienie dzieci osoby niepełnosprawnej, uznaniu potencjalnego obowiązku alimentacyjnego dzieci za wyprzedzający obowiązek alimentacyjny wnuczki, oraz wkroczeniu w kompetencje sądu powszechnego. Zarzut naruszenia art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez stronę i realnych możliwości sprawowania opieki przez dzieci. Zarzut naruszenia art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji.

Godne uwagi sformułowania

ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym nie ma podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinien być interpretowany z uwzględnieniem art. 132 k.r.o.

Skład orzekający

Renata Owczarzak

przewodniczący

Joanna Janiszewska-Ziołek

członek

Mariusz Pawełczak

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego dla dalszych krewnych, w szczególności w kontekście obowiązku alimentacyjnego dzieci osoby niepełnosprawnej oraz autonomii przepisów ustawy świadczeniowej."

Ograniczenia: Orzeczenie opiera się na uchwale NSA, która wiąże sądy administracyjne. Dotyczy specyficznej sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie jest wnuczką, a dzieci osoby niepełnosprawnej nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego społecznie świadczenia pielęgnacyjnego i pokazuje, jak ściśle sądy administracyjne interpretują przepisy, nawet w sytuacjach, gdy wydaje się to krzywdzące dla faktycznego opiekuna. Wyjaśnia złożone relacje między ustawą o świadczeniach rodzinnych a Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym.

Czy wnuczka może dostać świadczenie pielęgnacyjne na babcię, gdy dzieci żyją? Sąd wyjaśnia.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Bd 1087/23 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2023-12-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Joanna Janiszewska - Ziołek
Mariusz Pawełczak /sprawozdawca/
Renata Owczarzak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4 i  ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Owczarzak Sędziowie Sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek Asesor WSA Mariusz Pawełczak (spr.) Protokolant referent stażysta Dominika Matuszewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę, 2. nakazuje zwrócić ze Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na rzecz skarżącej M. J. kwotę 200 (dwieście) zł tytułem nienależnie uiszczonego wpisu sądowego od skargi.
Uzasadnienie
1. Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2023 r. M. J. (dalej: skarżąca, strona) zwróciła się do Burmistrza S. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią – I. B..
2. Decyzją z dnia [...] maja 2023 r. Burmistrz S. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, iż w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka wynikająca z treści art. 17 ust. 1b ustawy z dnia [...] listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023, poz. 390 - dalej "u.ś.r."). Ponadto w ocenie organu, skoro istnieją inne osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji względem osoby wymagającej opieki i nie legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
2. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o przyznanie jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Strona zarzuciła niezgodność powyższego rozstrzygnięcia z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w sprawie różnicowania wieku powstania niepełnosprawności. Ponadto strona podniosła, że dzieci I. B. (dwóch synów i córka) nie są w stanie zając się matką z uwagi na wiek oraz stan zdrowia.
3. Rozpoznając sprawę w postępowaniu odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji.
W motywach rozstrzygnięcia organ w pierwszej kolejności odniósł się do przesłanki odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia z art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazanej w zaskarżonej decyzji. W jego ocenie przepis ten nie mógł mieć zastosowania w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, o czym orzekł Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.
Jednocześnie, zdaniem Kolegium w sprawie wystąpiły podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na treść art. 17 ust. 1a u.ś.r., który to przepis uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od przesłanki braku osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności lub legitymowania się tych osób orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ wyjaśnił, że są inne osoby spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki tj. dwóch synów i córka, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
4. W skardze do tut. Sądu skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zwrot kosztów postępowania.
Zaskrzonej decyzji zarzuciła naruszenie:
- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na: pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy; przyjęciu, że faktycznie sprawowanie przez stronę opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż niepełnosprawna posiada dzieci, które są spokrewnione w pierwszym stopniu i na których to spoczywa obowiązek opieki nad matką; uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny dzieci względem wymagającej opieki matki bez względu na szczególne okoliczności wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuczki, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego wniosku, iż w sytuacji strony nie zmaterializował się obowiązek wynikający z przepisów ustawy Kodeks rodziny i opiekuńczy; nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi na ustalenie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną, a przez to to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego;
- art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 7758 – dalej "k.p.a.") poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez stronę i realnych możliwości sprawowania przez dzieci I. B. opieki nad niepełnosprawną matką;
- art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia, w szczególności nieuzasadnienie swojego stanowiska wobec wywiadu środowiskowego sporządzonego przez MGOPS S. na
okoliczność braku możliwości osobistej opieki przez dzieci I. B. oraz jej stanu zdrowotnego i zakresu wymaganej opieki.
W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumentację wspierającą podniesione zarzuty.
5. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:
6. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023r. poz. 1634 - dalej "p.p.s.a.") lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a ). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.
7. Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do oceny, czy skarżąca spełniała przesłanki do skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią w sytuacji, gdy dzieci osoby niepełnosprawnej nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ich ustalania, przyznawania i wypłacania. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jak wskazano zaś w art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
8. Odnosząc się do zawisłego w przedmiotowej sprawie sporu w pierwszej kolejności wskazać należy, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu I instancji co do jednej z podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie może być przesłanka wyrażona art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zgodność z Konstytucją RP tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (Dz. U. 2014, poz. 1443). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od czasu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (por. m. in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. I OSK 786/21, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie m. in.: z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 682/22, z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 603/22, z dnia 5 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 329/22).
9. Przechodząc zatem do głównej osi sporu wskazania wymaga, że bezspornym w sprawie jest, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła wnuczka, natomiast dzieci (dwóch synów i córka) osoby wymagającej opieki nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stwierdzić zatem należy, że w niniejszej sprawie zostały spełnione dwie pozytywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie z wnioskiem wystąpiła wnuczka osoby wymagającej opieki, stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a osoba, nad którą ma być sprawowana opieka legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co jest w sprawie bezsporne. Zaakcentowania jednak wymaga, że skarżąca pomimo bycia krewnym I. B. w linii prostej nie jest spokrewniona z nią w stopniu pierwszym, a więc jest objęta dyspozycją art. 17 ust. 1a u.ś.r. Tym samym do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią, konieczne jest łączne spełnienie warunków wymienionych w tym przepisie. Z tego względu, w ocenie Sądu, na aprobatę zasługuje stanowisko organu II instancji, że zaistniała negatywna przesłanka wykluczająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie okoliczność, wedle której osoba wymagająca opieki posiada krewnego spokrewnionego z nią w pierwszym stopniu, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W skardze strona podniosła, że jeśli osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad daną osobą sama nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolna tego obowiązku wypełnić z przyczyn osobistych w tym zdrowotnych, a zrealizować tę pomoc jest w stanie osoba zobowiązana do alimentacji wobec osoby wymagającej opieki w dalszej kolejności, to istnieje podstawa do przyznania świadczenia takiemu faktycznemu opiekunowi.
Odnosząc się do stanowiska skarżącej wyjaśnić należy, iż tego rodzaju pogląd był prezentowany w orzecznictwie sądowym, w którym przyjmowano, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie tych wskazanych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. i uniemożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji może - w okolicznościach konkretnej sprawy - prowadzić do naruszenia konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzić w konstytucyjny nakaz ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 i art.17 ust. 1a u.ś.r. nie prowadzi więc do całkowitego odrzucenia wynikających z tych przepisów warunków, a jedynie wskazuje, że w okolicznościach konkretnej sprawy należy przyznać pierwszeństwo wynikom wykładni systemowej i celowościowej nad wykładnią językową, skoro ta prowadzi do skutków niemożliwych do zaakceptowania na gruncie konstytucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej gwarantowanej przez państwo prawa (art. 2 Konstytucji RP) i nakazu ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Z taką sytuacją mamy do czynienia chociażby wówczas, gdy osoba, którą ustawodawca preferuje jako uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem jest spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, nie jest małoletnia lub nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a mimo to nie jest w stanie opieki tej sprawować. Wówczas proces wykładni prawa, który odbywa się zawsze w okolicznościach konkretnej sprawy, prowadzi do uwzględnienia regulacji tyczącej warunków określających kolejność wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Przepis art. 132 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), określanej w dalszej części jako "K.r.i.o." stanowi w tym zakresie, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 kwietnia 2022 r. I OSK 1261/21).
W związku z tym, że przedstawiony wyżej sposób rozumienia istotnych w sprawie przepisów nie był powszechny i prezentowane było także stanowisko przeciwne, Naczelny Sąd Administracyjny podjął w dniu 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 na skutek wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, uchwałę w świetle której:
1) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);
2) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
W uzasadnieniu wskazanej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości. Ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza legitymowanie się orzeczeniem wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Rozbieżność w orzecznictwie i wątpliwości interpretacyjne nie dotyczą rozumienia tekstu prawnego, spowodowanego jego niejednoznacznością, ale kwestii odstąpienia od jednoznacznego brzmienia przepisów i stosowania ich z pominięciem warunków wprost w nim wyrażonych, czyli z pominięciem fragmentu przepisu, który musiałby zostać uznany nie tyle za zbędny, co za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał przy tym, iż w kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie świadczy to bynajmniej o braku spójności systemowej, koherencja taka nie jest wszak konieczna – brak jest odesłania do stosowania przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Wskazując na osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki, ustawa w szczególności nie wymaga, aby ich obowiązek alimentacyjny pod postacią obowiązku dostarczania środków utrzymania się zrealizował.
Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żadnym zakresie uzależnione również od sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. Kwestie te nie są badane w postępowaniu, nie ma zatem podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 k.r.o., regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i brak podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinien być interpretowany z uwzględnieniem art. 132 k.r.o. i wskazanych w nim przesłanek, odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że stanowisko zajęte w uchwałach Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych, co wynika z treści art. 269 § 1 p.p.s.a., który to przepis nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego.
10. Reasumując stwierdzić należy, jakkolwiek celem unormowań art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, to jednak dalszym krewnym świadczenie to przysługuje wyłącznie wówczas, gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z powodu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności uczynić zadość swojemu obowiązkowi opieki nad osobą niepełnosprawną. Skarżąca nie wykazała, aby dzieci I. B. legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a dopiero taka okoliczność w świetle przesłanek ustawowych oraz stanowiska przedstawionego w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowiłaby obiektywną przeszkodę w sprawowaniu opieki nad babcią wnioskodawczyni przez jej dzieci.
Sąd nie kwestionuje faktycznego sprawowania przez skarżącą opieki nad babcią, jednak to dzieci osoby wymagającej opieki są w pierwszej kolejności zobowiązane do pomocy matce. W takim zaś przypadku Sąd nie znalazł podstaw do uznania, że zaistniały okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny wnuczki względem babci z pominięciem krewnych osoby wymagającej opieki, spokrewnionych w pierwszym stopniu w linii prostej.
Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. O zwrocie wpisu od skargi orzeczono na podstawie art. 225 p.p.s.a., bowiem w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej – stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. – strona skarżąca nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI