II SA/Bd 1468/21

II SA/Bd 1468/21 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2022-01-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-11-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Elżbieta Piechowiak /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Brzezińska
Mariusz Pawełczak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1262/22 - Wyrok NSA z 2023-05-24
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt. 4 ust. 5 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Piechowiak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy D. z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz K. K. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
II SA/Bd 1468/21
UZASADNIENIE
Wójt Gminy [...] decyzją z dnia [...] 2021r., nr [...], na podstawie art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 i art. 17 ust.5 pkt 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz.111), zwanej dalej: "u.ś.r." odmówił K. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wskazano, że w dniu [...] 2021r. do organu wpłynął wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącego K. K. w związku z opieką nad niepełnosprawną matką H. K.. Wyjaśniono, że wnioskodawca zgodnie z orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] 2019r. jest okresowo całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym i na tej podstawie otrzymuje rentę w wys. [...] zł. miesięcznie, co stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia określoną w art. 17 ust.5 pkt 1 lit.a ustawy.
Odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia organ I instancji wskazał również, że choć skarżący prawidłowo sprawuje opiekę nad matką, która jest osobą całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji, to nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust.1b u.ś.r. tj. jej niepełnosprawność nie powstała przed 18 lub 25 rokiem życia, w przypadku nauki w szkole.
W odwołaniu skarżący zarzucił naruszenie: art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez nie uwzględnienie okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, tj. naruszenie art. 190 ust.1 Konstytucji RP; błędną wykładnię art. 17 ust.5 pkt 1 lit.a u.ś.r. polegającą na pominięciu celów ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącego renty stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Na tych podstawach wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie podzieliło powyższych zarzutów i decyzją z dnia [...] 2021r. nr [...], na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t .j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256), dalej zwaną: "k.p.a.", utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu wyjaśniło, że okolicznością bezsporną w sprawie jest fakt uznania matki wnioskującego jako osoby w znacznym stopniu niepełnosprawnej. Orzeczeniem z dnia [...] 2002r.Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nr [...] została ona bowiem uznana za stale niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym oraz niezdolną do samodzielnej egzystencji na stałe. Z kolei wnioskodawca został uznany za okresowo całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i z tego tytułu pobiera rentę, zatem nie spełnia on wymogów, o których mowa w art. 17 ust.5 pkt 1a ustawy.
Kolegium nie podzieliło argumentacji organu I instancji, w zakresie nie spełnienia przesłanki dotyczącej momentu powstania niepełnosprawności tj. art. 17 ust.1b u.ś.r.
Powołując się na wyrok TK z 21 października 2014r. K 38/13, którym orzekł, iż w zakresie, w jakim przepis art. 17 ust.1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji. Tym samym wskazany przez organ I instancji powód, dla którego odmówiono przyznania odwołującemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie zachodzi.
Utrzymując w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia Kolegium stwierdziło istnienie negatywnej przesłanki przewidzianej w art. 17 ust.5 pkt 1 lit. a u.ś.r., a mianowicie przysługujące i realizowane przez skarżącego prawo do renty z tytułu okresowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym.
W skardze złożonej do Sądu na powyższą decyzję, skarżący wniósł o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją Wójta Gminy [...] oraz zasądzenie na rzecz skarżącego od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Ponadto na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia [...].2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325), zwanej dalej: "p.p.s.a.", skarżący wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił:
-naruszenie art. 17 ust. 5 pkt. 1 u.ś.r. w związku z zaniechaniem wykładni systemowej i celowościowej ww. przepisu i w konsekwencji niewłaściwym przyjęciem, że fakt pobierania przez skarżącego renty pozbawia go prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
- art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 32 Konstytucji RP poprzez ich błędną wykładnię i niezastosowanie, co doprowadziło do nieprzyznania świadczenia pielęgnacyjnego przynajmniej w części stanowiącej różnicę między kwotą świadczenia pielęgnacyjnego a emeryturą uzyskiwaną przez skarżącego, mimo istnienia wszystkich przesłanek do przyznania świadczenia;
- art. 7 i art. 77 Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.) poprzez nieustalenie prawidłowego stanu faktycznego, tj. brak ustalenia różnicy wysokości świadczeń - emerytury w stosunku do świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji brak rozważenia, czy różnica wysokości świadczeń - emerytury skarżącego w stosunku do świadczenia pielęgnacyjnego, uzasadnia przyznanie tego świadczenia chociażby w części stanowiącej tę różnicę oraz naruszenie tego przepisu poprzez brak uwzględnienia przy orzekaniu interesu społecznego i słusznego interesu strony, który wyraża się w szczególności pominięciem celu w jakim ustawodawca przewidział istnienie świadczenia pielęgnacyjnego;
- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie poinformowania skarżącego o uznaniu okoliczności pobierania przez skarżącego emerytury za negatywną przesłankę ustalenia mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania skarżącego do usunięcia takiej przesłanki poprzez przedłożenie w toku postępowania dokumentów potwierdzających zawieszenie prawa do emerytury, tym samym niewyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez osobę pobierającą emeryturę skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że organy poprzestały na literalnym brzmieniu treści art. 17 ust 5 pkt 1 lit a u.ś.r. i przyjęły, że skoro skarżący ma ustalone prawo do renty, to nie przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że sądy administracyjne zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137.) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego normującymi podstawowe standardy postępowania przed organami administracji publicznej.
Przeprowadzona w ramach tak określonej kognicji kontrola zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do wniosku, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje art. 17 ustawy z dnia [...] 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie, a przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Sąd podziela stanowisko skarżącego, że organ l instancji orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), jednak błąd ten dostrzegł organ II instancji, podkreślając - z czym Sąd się jednak nie zgadza, że powyższe rozważania prawne jakkolwiek wskazują na błędną interpretację przepisów prawa przez organ l instancji, to jednak nie powodują konieczności eliminacji decyzji organu I instancji z obrotu prawnego.
W ocenie Sądu ocena dokonana przez organy obu instancji co do zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a uś.r. jest co najmniej przedwczesna.
W myśl ww. przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
W ocenie organów obydwu instancji, przepis ten należy odczytywać literalnie, co skutkowało odmową przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącemu. Sąd nie podziela tego stanowiska.
W judykaturze wielokrotnie była podkreślana potrzeba uzupełnienia wyników wykładni językowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej, ponieważ proces wykładni prawa nie może ograniczać się wyłącznie do dyrektyw językowych. Istotne jest również, że orzecznictwo dopuszcza możliwość, że zastosowanie dyrektyw wykładni funkcjonalnej czy systemowej może prowadzić do odrzucenia rezultatów wykładni językowej nawet wtedy, gdy wykładnia ta prowadzi do jednoznacznych rezultatów (zob. uchwała NSA składu 7 sędziów z 10 grudnia 2009 r., sygn. akt I OPS 8/09 oraz m.in. wyrok NSA z 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 757/19; wyrok NSA z 8 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2392/19 czy wyrok NSA z 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, CBOSA). Co więcej, Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. powinna uwzględniać również kontekst historyczny pojawienia się tego przepisu w systemie prawa, który przesądza o konieczności zastosowania reguł wykładni systemowej i funkcjonalnej. Należy zauważyć, że w dacie uchwalenia u.ś.r., wysokość ówczesnego świadczenia pielęgnacyjnego była niższa, niż najniższe ówczesne wysokości świadczeń wyłączających prawo do tego świadczenia. Tym samym, wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, którego celem jest zrekompensowanie danej osobie strat, jakie ponosi w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, było uzasadnione i zgodne z systemem aksjologicznym wyrażonym w Konstytucji RP. W przypadku osób, o których mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było konsekwencją posiadania źródła utrzymania, którego wysokość przewyższała pierwotnie wysokość tego świadczenia, a intencją ustawodawcy było to, aby uprawniony opiekun osoby niepełnosprawnej nie pobierał świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji, gdy otrzymuje świadczenie wyższe. Należy jednak podkreślić, że odczytanie znaczenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w obecnych realiach, jako pozbawiającego w całości świadczenia pielęgnacyjnego także opiekuna otrzymującego świadczenie znacznie niższe, pozostaje w sprzeczności z wynikami wykładni systemowej oraz funkcjonalnej (zob. wyrok NSA z 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1546/19, dostępne jw.).
W ocenie składu orzekającego tutejszego Sądu, prawo do renty, niezależnie od organu, który ustalił prawo do tego świadczenia, nie może automatycznie przekreślać możliwości ubiegania się przez opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak wskazuje się bowiem w orzecznictwie, nie można znaleźć przekonujących argumentów, uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych z nich, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w sytuacji, gdy to świadczenie jest niższe, niż świadczenie pielęgnacyjne (por. wyrok NSA z 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1546/19; wyrok NSA z 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 254/20, CBOSA oraz wyrok NSA z 14 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 702/21, LEX nr 3197189). Jak słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2511/20 istotną cechą osób, będących adresatami zawartej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest "sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. może wskazywać na bezwzględne wyeliminowanie z kręgu osób, które spełniają powyższą przesłankę tych, którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w tym przepisie. Taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. naruszałaby jednak konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa, charakteryzujące się daną cechą istotną w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących (...). Sytuacja osób, których istotną cechą wspólną jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, została zróżnicowana w ten sposób, że podmioty, które mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., zostały pozbawione świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie tym podmiotom, które mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 27 ust. 5 u.ś.r., umożliwiono wybór świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei podmiotom, które otrzymują inne dochody niż wymienione w przywołanych przepisach, przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego bez ograniczeń. W związku z tym zróżnicowaniem należy podkreślić, że wszelkie odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w odpowiednio przekonywujących argumentach".
Podkreślić jednocześnie należy, że w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może (...) faktycznie pracować. Co istotne, nie istnieją również legislacyjne przeciwwskazania do tego, aby podejmowała ona zatrudnienie. Wobec takich osób ustawodawca przewidział jedynie mechanizm zapobiegający pobieraniu przez nie świadczenia. Mechanizm ten polega na zmniejszeniu lub zawieszeniu renty w przypadku osiągnięcia określonego przychodu, według zasad wynikających z art. 103-106 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji, "wyłączenie przez ustawodawcę możliwości uzyskania przez opiekuna-rencistę świadczenia pielęgnacyjnego, a przez to również obarczenie rodziny osoby niepełnosprawnej kosztami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną oraz pozbawienie w tym zakresie niepełnosprawnego członka rodziny pomocy socjalnej, stanowi nieproporcjonalne i nieuzasadnione różnicowanie. Brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy."
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodnie z ustaleniami organów administracyjnych, podkreślić należy, że skarżący ma ustalone prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, ale nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Mając to na uwadze wskazać należy, że w świetle przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2020 r. poz. 174 ze zm.), dalej jako: "u.u.s.r.", renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który łącznie spełnia następujące warunki:
1) podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez wymagany okres, o którym mowa w ust. 2;
2) jest trwale lub okresowo całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym;
3) całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała w okresie podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu lub w okresach, o których mowa w art. 20 ust. 1 pkt 1 i 2, lub nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów".
Za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się natomiast ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym (art. 21 ust. 5 u.u.s.r.). Całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym uznaje się za trwałą, jeżeli ubezpieczony nie rokuje odzyskania zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, zaś całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym uznaje się za okresową, jeżeli ubezpieczony rokuje odzyskanie zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym (art. 21 ust. 6 i ust. 7 u.u.s.r.). Ostatecznie w myśl przepisu art. 22 ust. 1 u.u.s.r. rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy przyznaje się jako rentę stałą, jeżeli całkowita niezdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym jest trwała i nie orzeczono celowości przekwalifikowania zawodowego. W pozostałych przypadkach renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jako renta okresowa przez okres wskazany w decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.
Z wyżej powołanych przepisów u.u.s.r. wprost więc wynika, że nie w każdym przypadku osoba mająca ustalone prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, nie będzie mogła podjąć pracy poza gospodarstwem rolnym. Osiąganie przez rencistę przychodów z tytułu wykonywania działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego może spowodować zawieszenie rolniczych świadczeń rentowych lub ich zmniejszenie. W świetle przepisu 34 ust. 1 u.u.s.r., prawo do renty rolniczej ulega wówczas zawieszeniu na zasadach określonych w art. 103-106 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; niezaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej powoduje z kolei zawieszenie wypłaty renty rolniczej na zasadach określonych w art. 28 u.u.s.r.
Mając zatem na uwadze stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone na tle sprawy, w której osoba wnosząca skargę konstytucyjną miała ustalone prawo do renty w oparciu o przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz przytoczone przepisy u.u.s.r., stwierdzić należy, że ustalenie na rzecz opiekuna osoby niepełnosprawnej prawa do świadczenia rentowego nie przekreśla automatycznie możliwości ubiegania się przez niego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r., tak jak uczyniły to organy w niniejszej sprawie. Całkowicie chybiony jest więc pogląd Kolegium, że skoro Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się w wyroku wyłącznie o rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to należy domniemywać konstytucyjność wyłączenia z ubiegania się o korzystniejsze świadczenie pielęgnacyjne pozostałych grup osób, wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.
Jak wynika z akt sprawy, wysokość pobieranej przez skarżącego renty rolniczej jest niższa od wysokości świadczenia pielęgnacyjnego. Organy administracyjne, odmawiając przyznania skarżącemu świadczenia korzystniejszego, nie rozważyły jednak, czy prawo skarżącego do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy wiąże się z utratą zdolności do wykonywania przez niego jakiejkolwiek pracy, czy jednak nie stanowi to przeszkody do jej podjęcia. Wywiedzenie z samego faktu pobierania przez stronę renty rolniczej, że podejmując się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie rezygnuje z aktywności zawodowej, było zatem nieusprawiedliwione. Jak bowiem słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku "sytuacja faktyczna oraz prawna opiekunów mających ustalone prawo do renty, lecz rezygnujących z dalszego zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, w tym chociażby przytoczony wyżej mechanizm ograniczenia czy wyłączenia możliwości pobierania świadczenia, wskazuje na podobieństwo ich sytuacji do sytuacji opiekunów, którzy są zdrowi i nie mają tym samym prawa do renty, lecz również rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną" (por. wyrok WSA w Olsztynie z 11 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 916/20, dostępny w CBOSA).
Nie dokonując wskazanych ustaleń w niniejszej sprawie naruszono, tym samym, przepisy art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w zakresie nakazującym dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego i rozpatrzenie całego materiału dowodowego oraz załatwienie sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Zasadny okazał się również zarzut naruszenia zasady ogólnej informowania (art. 9 k.p.a.), bowiem organy nie poinformowały skarżącego o możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego. Dodatkowo podkreślić trzeba, że zgodnie z art. 79a k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Celem tego przepisu jest zmobilizowanie organów administracji do wnikliwego badania merytorycznej treści żądań strony na wszystkich etapach postępowania wszczynanego na żądanie strony i zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości.
W przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną – taka regulacja znajduje się w przepisie art. 27 ust. 5 u.ś.r., gdzie wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.), dalej jako: "u.e.r.f.u.s.", zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego, przy czym przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. czy art. 96 u.e.r.f.u.s.), wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw. Pomimo zaś braku przepisów wyraźnie regulujących kwestię zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i świadczeń emerytalno-rentowych, również świadczeń emerytalno-rentowych rolników, mając na uwadze konstytucyjne zasady równości i niedyskryminacji, wyrażone w art. 32 Konstytucji RP, przyjąć należy, że emeryt/rencista, który spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ma prawo wybrać korzystniejsze dla siebie świadczenie. Wybór ten może zrealizować przez złożenie wniosku o zawieszenie prawa do emerytury/renty, skutkujące wstrzymaniem wypłaty świadczenia, co jak już wyżej wskazano, eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. (por. wyrok NSA z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2511/20, CBOSA).
Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie organy powinny poinformować skarżącego o przysługującej jemu możliwości wyboru świadczenia. Tymczasem, zaniechały one takiego działania, jak również nie poinformowały strony o możliwości zawieszenia prawa do renty rolniczej, wstrzymania jej wypłaty i przedłożenia decyzji w tym zakresie, co skutkowało przedwczesną odmową przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd stwierdził, że decyzje obu organów orzekających zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd - działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji uwzględni przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Jednocześnie organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy, po dokonaniu ustaleń dających podstawę do pełnej (faktycznej) oceny możliwości skarżącego do jednoczesnego sprawowania należytej i efektywnej opieki nad niepełnosprawną matką oraz podjęcia aktywności zawodowej, uwzględni przedstawioną ocenę prawną co do wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. – tj. po ewentualnie pozytywnym zweryfikowaniu kwestii związanych z tym, czy skarżącemu przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego (pomijając okoliczność pobierania renty rolniczej), umożliwią skarżącemu dokonanie wyboru świadczenia poprzez wezwanie go do złożenia stosownych dokumentów (decyzji Prezesa KRUS) umożliwiających wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 265).