II SA/BD 14/23

II SA/Bd 14/23 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2023-04-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Grzegorz Saniewski
Jarosław Wichrowski /przewodniczący sprawozdawca/
Mariusz Pawełczak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1205
art. 9 ust. 1, art. 15 ust. 1
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Saniewski Asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. decyzją z dnia [...] listopada 2022r., nr [...], na podstawie art. 1a, art. 2, art. 12, art. 15 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 1205, dalej powoływana również jako ustawa) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej powoływana jako kpa) po rozpatrzeniu odwołania D. P. (dalej określany jako Skarżący) od decyzji Wójta Gminy U. z dnia [...] września 2022 r. znak: [...] -utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zaskarżoną decyzją organ I instancji odmówił Skarżącemu przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powodem odmowy było niespełnienie warunków ustawowych, tj. osoba wnioskująca nie jest przedstawicielem ustawowym małoletnich dzieci [...] i [...] K. (dalej określani jako małoletni). W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że 24.06.2022 r. Skarżący złożył wniosek o ustanowienie tymczasowej pieczy zastępczej wobec małoletnich.
W odwołaniu Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 15 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pomimo tego, że zastosowanie literalnego brzmienia powołanych przepisów pozostaje w sprzeczności z art. 8 ust. 2 i art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji, a także art. 20 i 27 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka. Skarżący wskazał, że małoletni faktycznie pozostają pod jego pieczą, są z nim emocjonalnie i uczuciowo związane i żadne z nich nie wyobraża sobie sytuacji, w której istniejący stan faktyczny mógłby zostać zmieniony. Po śmierci matki małoletnich nikt inny poza Skarżącym nie jest zainteresowany ich sytuacją, w tym ich biologiczni ojcowie, którzy nota bene wyrazili zgodę na pozostawienie małoletnich pod jego opieką.
Rozpoznając odwołanie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że dostrzega i rozumie trudną sytuację, w jakiej znalazł się Skarżący oraz dzieci, lecz jako organ administracji publicznej nie może uwzględnić odwołania, gdyż wydana decyzja byłaby wprost sprzeczna z prawem.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowi art. 15 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowi, że: "Ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego.". Poza sporem pozostaje fakt, że Skarżący nie jest przedstawicielem ustawowym małoletnich. Przedstawicielami ustawowymi są bowiem zgodnie z przepisami prawa: rodzice będący przedstawicielami dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, małżonek będący przedstawicielem swojego współmałżonka, opiekun, kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo lub osoby niepełnosprawnej i kurator osoby nieobecnej oraz osoby prawnej. Z przywołanego powyżej przepisu wynika, że aby ubiegać się o świadczenie z funduszu alimentacyjnego w imieniu małoletniej osoby uprawnionej konieczne jest posiadanie legitymacji do wystąpienia o jego ustalenie, tzn. mieć status przedstawiciela ustawowego.
Zaistniały spór oscyluje wokół dwóch wartości: dobra dziecka i zasady legalizmu. Ta ostania zasada - na tle konkretnych postępowań - jest niejednokrotnie postrzegana jako działanie nazbyt biurokratyczne, które w konsekwencji godzi w kodeksową klauzulę słusznego interesu obywateli. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku w sprawie III FSK 3264/21, odnosząc się do interesu społecznego i słusznego interesu obywateli: "Zasada uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli opiera się na wykorzystaniu środków legislacyjnych zapewniających elastyczność przepisów prawa, tj. w tym przypadku klauzuli generalnej interesu społecznego oraz określenia nieostrego (zwrotu szacunkowego) słusznego interesu obywatela. W obu tych przypadkach należy dopasować konkretne rozstrzygnięcie do indywidualnej sytuacji podmiotu". Tak więc NSA podkreślił, że organ stosujący prawo po pierwsze winien każdorazowo odnosić brzmienie normy prawnej ad casum, traktując ją "elastycznie". Takie podejście do przepisu prawa nie powinno jednak - zdaniem Kolegium - prowadzić do działania contra legem. Co więcej, nadużywanie klauzul generalnych, tudzież nagminne odstępowanie od wykładni literalnej na rzecz wykładni celowościowej i systemowej prowadzić będzie nieuchronnie do instrumentalnego stosowania prawa, arbitralności w orzekaniu, pozbawieniu prawa jego gwarancyjnej funkcji, a w konsekwencji uderzy w konstytucyjną zasadę równości. Indywidualne podejście do danej sprawy nie może też oznaczać de facto derogowania przepisu prawa, gdyż jedynie kwestią czasu pozostanie sytuacja, gdy straci on jakiekolwiek znaczenie przy formułowaniu rozstrzygnięcia. Co do zasady odstąpienie od wykładni literalnej na rzecz wykładni celowościowej danego przepisu prawa może nastąpić wówczas, gdy jego zastosowanie prowadzi do wniosków rażąco niesprawiedliwych lub niedających się zaakceptować z punktu widzenia państwa prawa. Dzieje się tak na przykład wówczas, gdy przepis generuje konieczność nałożenia na stronę obowiązków, których nie jest ona w stanie wykonać bądź też wprost godzi w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa. Dobro dziecka bowiem to zespół czynników materialnych i niematerialnych, które składają się na dobrostan dziecka (W. Stojanowska, Władza rodzicielska pozamałżeńskiego i rozwiedzionego ojca. Studium socjologiczno-prawne, Warszawa 2000). Oczywiście, jego zabezpieczenie finansowe jest jednym z najważniejszych składowych tego pojęcia, jako że dzięki niemu możliwe jest utrzymanie dziecka (przez rodziców, gdy realizują obowiązek alimentacyjny lub przy wsparciu państwa, które działa w tym zakresie w oparciu o zasadę subsydiarności). Niemniej na dobro dziecka składa się również zadbanie o to, by jego sytuacja prawna była stabilna i przewidywalna. Tymczasem zauważalna jest prawidłowość, że to na organy administracji publicznej niejako przerzucana jest odpowiedzialność za konwalidowanie potencjalnie wadliwej normy prawnej, zamiast postulat pożądanych zmian w prawie skierować do ustawodawcy.
Drugim stanem jest oczekiwanie od organów administracji publicznej, że zarzucą normę prawną wyrażoną przez ustawodawcę i włączoną do krajowego porządku prawnego na rzecz bezpośredniego stosowania Konstytucji lub prawa międzynarodowego, w tym Konwencji o prawach dziecka. Problem ten jest w doktrynie dostrzegalny od lat (poglądy w tej kwestii uporządkowała M. Jaśkowska, Dylematy stosowania konstytucji przez organy administracji publicznej, [w:] W kręgu nowożytnej i najnowszej historii ustroju Polski, Warszawa 2010, s. 629-646). Autorka zasadniczo nie neguje takiego postępowania, lecz wskazuje na dwie sytuacje, w odniesieniu do których może się to dokonać. Pierwsza z nich dotyczy takich realiów, gdy "ustawa zasadnicza formułuje podstawowe warunki czynności konwencjonalnych, do których upoważnia, a brak jest w tym zakresie ustawy szczególnej". Druga sytuacja odnosi się natomiast do tego, że istniejąca ustawa szczególna jest sprzeczna z Konstytucją. Zdaniem Kolegium nie może to jednak prowadzić do tzw. wykładni prawotwórczej i rozszerzania zamkniętego katalogu wyznaczającego zakres podmiotowy ustawy.
Skargę na ww. decyzję złożył Skarżący, zarzucając jej naruszenie:
art. 7, 77 i 80 kpa mające wpływ na wynik sprawy, a polegające na błędnej ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego skutkującej niewłaściwym uznaniem, że w niniejszej sprawie interes społeczny ma prymat przed słusznym interesem strony postępowania;
przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 15 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pomimo tego, że zastosowanie literalnego brzmienia powołanych przepisów prawa pozostaje w sprzeczności z art. 8 ust. 2 i 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, a także art. 20 i 27 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka.
Mając na uwadze powyższe, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mu prawa do przedmiotowego świadczenia od dnia złożenia wniosku do 4 listopada 2022 r., względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że utrzymanie zaskarżonej decyzji stanowi o naruszeniu prawa małoletnich do otrzymania wsparcia finansowego wobec braku realizowania obowiązku alimentacyjnego na ich rzecz przez ich ojca biologicznego. Fakt, że ich sytuacja prawna do czasu składania wniosku o przyznanie świadczeń nie została w pełni uregulowana, jest rzeczą całkowicie od nich niezależną, gdyż jako ich faktyczny opiekun złożył wniosek o powierzenie pieczy zastępczej, w tym wniosek o zabezpieczenie. Na dzień składania skargi Sąd Rejonowy w Ś. III Wydział Rodzinny i Nieletnich [...] postanowieniem z dnia [...] listopada 2022 r. w drodze zarządzenia tymczasowego orzekł o reprezentowaniu przeze mnie małoletnich przed wszystkimi organami administracji publicznej na czas do prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie.
Celem świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest pomoc państwa dla małoletnich, których dobro wyrażające się w konieczności zabezpieczenia środków niezbędnego utrzymania zostało naruszone wskutek braku realizacji obowiązku alimentacyjnego przez rodziców. Z taką też sytuacją mamy miejsce w niniejszej sprawie. Biologiczny ojciec dzieci od lat nie płaci alimentów, nie interesuje się ich losem, nie uczestniczy w ich wychowaniu. W związku z tym oczywistą rzeczą jest, że choć z punktu widzenia prawa nadal jest ich opiekunem prawnym, to nie mógł on, a nawet nie powinien występować z wnioskiem o przyznanie takiego świadczenia. Jednocześnie w obliczu wielkiej tragedii, która spotkała dzieci - niespodziewana śmierć matki, która zginęła w wypadku komunikacyjnym, nie powinno być tak, że z uwagi na rygorystyczne brzmienie przepisów prawa pozbawione są określonych środków materialnych. Czy zatem nie powinno być tak, że osoba sprawująca faktyczną pieczę nad dziećmi, osoba którą dzieci traktują jak ojca (i tak też do niej się zwracają) z racji wspólnego zamieszkiwania przez ponad 8 lat, a tym samym więź emocjonalno-uczuciową, która się pomiędzy nimi wykształciła, ma prawną możliwość wystąpienia z takim wnioskiem, realizując przy tym uzasadniony interes małoletnich dzieci? Przyjęcie przeciwnego rozwiązania prowadzi nieuchronnie do wniosku, że dzieci wskutek przyczyn od siebie niezależnych pozbawione są pomocy ze strony państwa, która z jednej strony jest im ustawowo przyznana, jednakże z drugiej strony z powodu przeszkód natury formalnej - wynikających z sytuacji faktycznej, w której się znalazły, nie może zostać zrealizowana. Wniosek powyższy wydaje się być absurdalny, jeżeli weźmiemy pod uwagę brzmienie konstytucyjnych zasad, o których mowa poniżej.
Wspólnie z dziećmi tworzą siedmioosobową rodzinę (czwórka dzieci zmarłej żony z poprzedniego małżeństwa), w związku z czym kwota przeznaczana na zaspokojenie potrzeb egzystencjalno-bytowych jest znacząca.
Zgodnie z art. 8 ust. 2 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka i każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Natomiast dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Preambuła do ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Z powyższego wynika zatem, że podstawowym celem cyt. ustawy jest wsparcie osób uprawnionych do alimentacji, które nie otrzymują należnych im alimentów. Kwestią drugorzędną powinno być zatem rygorystyczne ustalanie kręgu podmiotów, które z tym wnioskiem mogą wystąpić, tym bardziej że w niniejszej sprawie przedstawiciel małoletnich, tj. ich matka, nie żyje. Oczywistym jest przy tym, że z wnioskiem takim nie mogą wystąpić ojcowie biologiczni dzieci, którzy nie wykonują obowiązku alimentacyjnego, przerzucając ciężar jego uniesienia na Państwo. Wobec tego należy uznać, że podjęcie się przez Skarżącego opieki nad dziećmi, których nie jest biologicznym ojcem, jest równoznaczne z podjęciem obowiązków w zakresie wychowania dzieci, zapewnienia im bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dzieciom świadczeń), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dziećmi.
Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka jest zatem wynikające z art. 15 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zawężenie grupy osób legitymowanych do wystąpienia z wnioskiem o świadczenie z funduszu alimentacyjnego wyłącznie do osób, które są przedstawicielami ustawowymi w sytuacji, gdy przedstawiciel ustawowy, który sprawował opiekę nad dziećmi, nie żyje, a opieka ta niejako przeszła na osobę, która od lat zajmowała się wychowaniem dzieci w ramach rodziny, którą tworzyła z nieżyjącym rodzicem, a przy tym pozostający przy życiu przedstawiciel ustawowy dzieci jest dłużnikiem alimentacyjnym uchylającym się od łożenia na utrzymanie dzieci. Regulacja taka pomija bowiem osoby, które wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem, a której sprawowanie łączy się z koniecznością pokrywania wydatków związanych z zapewnieniem dzieciom niezbędnych środków utrzymania. Ponadto, odmowę przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie, która sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem, należy również interpretować w świetle obowiązków wynikających dla państwa z art. 20 i art. 27 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga była zasadna.
Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z jej art. 9 ust. 1, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Stosownie natomiast do art. 15 ust. 1 cyt. ustawy, ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego.
Należy zauważyć, że co do zasady przedstawicielami ustawowymi dziecka są jego rodzice, którzy sprawują na nimi bieżącą pieczę. Zasadę tę statuuje art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359), zgodnie z którym rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.
W realiach niniejszej sprawy zasada ta nie ma niestety zastosowania, ponieważ Skarżący nie jest ojcem małoletnich. Ich matka nie żyje, natomiast ojciec biologiczny żyje i przysługiwała mu na datę wydania decyzji pełnia władz rodzicielskich, której jednak nie wykonywał. Skarżący wystąpił na podstawie art. 1125 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z wnioskiem o ustanowienie tymczasowej pieczy zastępczej dla małoletnich na jego rzecz. Małoletni [...] i [...] K. postanowieniem Sądu Rejonowego w Ś. z dnia [...] .11.2022 r. w drodze zarządzenia tymczasowego zostali umieszczeni w niezawodowej rodzinie zastępczej u Skarżącego. Natomiast już po wydaniu zaskarżonej decyzji postanowieniem z dnia [...].12.2022 r. w sprawie [...] Sąd Rejonowy w Ś. ograniczył ojcu małoletnich władzę rodzicielską poprzez umieszczenie ich w niezawodowej rodzinie zastępczej u Skarżącego i rozszerzając uprawnienia niezawodowej rodziny zastępczej do reprezentowania małoletnich, w tym m.in. do reprezentowania przed organami administracji publicznej we wszystkich postępowaniach administracyjnych.
W ocenie Sądu przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa, uniemożliwiając, tak jak w niniejszej sprawie, wypłatę świadczeń w przypadku, kiedy nie żyje matka małoletnich, natomiast ich przedstawiciel ustawowy – ojciec - który nie płaci alimentów - nie ma żadnego interesu (a wręcz jest to z nimi sprzeczne) w złożeniu wniosku o wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wobec powyższego Sąd stanął na stanowisku, że w celu zagwarantowania należytej ochrony interesów małoletnich należy dokonać prokonstytucyjnej wykładni art. 15 ust. 1 cyt. ustawy. Niezgodne z konstytucyjną zasadą równości byłoby zawężenie grupy osób, które mogą złożyć wniosek o wypłatę świadczeń, jedynie do przedstawicieli ustawowych.
Art. 72 ust. 1 zdanie pierwsze i ust. 2 Konstytucji stanowią, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza nie ogranicza się więc do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (patrz: W. Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP, LEX).
Nie bez znaczenia pozostaje również wstęp do ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stosownie do którego: "Uważając, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji (...).".
Zgodnie natomiast z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).
Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, która sprawuje pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma zatem w świetle cyt. regulacji prawo skutecznego domagania się od Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc w tym przypadku skutecznego dochodzenia należnych dzieciom świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Pozbawienie dzieci dostępności do wnioskowanych świadczeń stanowi istotne naruszenie praw wynikających wprost z Konstytucji i Konwencji o Prawach Dziecka. Państwo ma bowiem obowiązek uznawać prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Państwo, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, ma obowiązek podejmować właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz udzielać, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy (...) - art. 27 Konwencji.
Uwzględniając powyższe uregulowania, za nieuzasadnioną należy uznać taką wykładnię przepisów ustawy (tj. art. 15 ust. 1 ustawy), której rezultatem jest ograniczenie dostępności do należnych dzieciom świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższe działanie organów nie uwzględnia faktu sprawowania przez Skarżącego bieżącej pieczy nad dziećmi, podjęcie się przez niego w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dzieci, zapewnienia im bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem, a co cechuje w normalnych warunkach działanie przedstawiciela ustawowego dziecka.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, uwzględniając skargę, przyjął zatem jako materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonego aktu administracyjnego przepisy Konstytucji (art. 72 ust. 1 zdanie pierwsze i ust. 2) oraz Konwencji o Prawach Dziecka (art. 3 ust. 1, art. 20 i art. 27) i uznał, że unormowania te muszą być brane pod uwagę w procesie interpretacji przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ograniczenia w dostępności do tych świadczeń na podstawie tej ustawy dla osoby sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego godzą bowiem w interes dziecka chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia z postanowień Konstytucji i Konwencji o Prawach Dziecka.
Sąd dostrzegł nadto, że literalna wykładnia wskazanych przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów narusza także art. 2 oraz art. 32 ust. 2 Konstytucji, które stanowią, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej; wszyscy są wobec prawa równi i mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne; nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Statuują one zatem zasadę państwa prawa, zasadę równości i zakaz dyskryminacji. Jakkolwiek nie budzi zastrzeżeń możliwość wprowadzenia odstępstwa od zasady równości podmiotów, które charakteryzują się wspólną istotną cechą, to owo różnicowanie, aby było dopuszczalne, winno opierać się o jasno sformułowane kryterium, na podstawie którego owo zróżnicowanie jest dokonywane. W niniejszej sprawie sprowadzałoby to się do odmówienia małoletnim przysługujących im świadczeń tylko z tego powodu, że ich faktyczny opiekun (Skarżący) nie jest ich przedstawicielem ustawowym. Podkreślenia wymaga, że małoletni na skutek utraty matki tym bardziej potrzebują wsparcia i pomocy ze strony Państwa. Nie bez znaczenia jest też okoliczność, że Skarżący sprawuje opiekę nad szóstką dzieci (w tym czworgiem, których nie jest biologicznym ojcem), co dodatkowo wzmacnia argumentację za koniecznością udzielenia rodzinie pomocy ze strony Państwa.
Zdaniem Sądu, zaprezentowana przez orzekające w tej sprawie organy czysto literalna wykładnia wymienionych powyżej przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zakresie, w jakim umożliwia złożenie wniosku o wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego jedynie przedstawicielowi ustawowemu małoletniego, nie uwzględnia norm konstytucyjnych, jak i Konwencji o Prawach Dziecka. Skutkiem takiej interpretacji Skarżący jest osobą uprawnioną do złożenia ww. wniosku w imieniu dzieci, nad którymi sprawuje pieczę.
Mając powyższe na uwadze, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 329).
Ponownie rozpoznając sprawę, organ administracji uwzględni powyższą ocenę prawną zwłaszcza w kontekście konstytucyjnych zasad i norm wynikających z Konwencji o Prawach Dziecka. Równocześnie organ ustali, jaki jest aktualny stan spraw z wniosku Skarżącego o ustanowienie tymczasowej rodziny zastępczej nad małoletnimi.
Na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095) sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ww. ustawy, akcentując w szczególności realne zagrożenie epidemiologiczne dla zdrowia uczestników postępowania występujące na terenie miasta B., będącego siedzibą tutejszego Sądu, oraz brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z powodów technicznych. W konsekwencji w sprawie wydane zostało zarządzenie z dnia 14.03.2023 r. o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Podkreślić należy, że zastosowany tryb nie wpłynął na ograniczenie praw stron postępowania sądowoadministracyjnego, sąd bowiem w świetle art. 134 § 1 ppsa, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd rozpoznaje zatem sprawę całościowo badając w sposób zupełny legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia, orzekając przy tym w składzie trzech sędziów podobnie jak na posiedzeniu jawnym.