II SA/Rz 475/23

II SA/Rz 475/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-07-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Jerzy Solarski /przewodniczący/
Paweł Zaborniak
Piotr Godlewski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ WSA Paweł Zaborniak Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek–Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lipca 2023 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 17 lutego 2023 r. nr SKO.405.ŚR.3692.1288.2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala –
Uzasadnienie
II SA/Rz 457/23
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi M.W. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z 17 lutego 2023 r. nr SKO.405.ŚR.3692.1288.2022 dotycząca przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, Wójt Gminy [...] decyzją z 27 lipca 2022 r. nr OPS 8252/173/2022/ŚP/ODM odmówił M. W. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym małżonkiem – S.W. z uwagi na fakt, że jego niepełnosprawność powstała po 25 roku życia.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła wnioskodawczyni wskazując, że opiekuje się niepełnosprawnym mężem, pomaga mu we wszystkich sprawach życia codziennego. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co istoty sprawy.
SKO wskazaną na wstępie decyzją z 17 lutego 2023 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: k.p.a.) - w pkt I uchyliło decyzję organu I instancji w całości, w pkt II przyznało M.W. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem S.W. od 1 października do 31 grudnia 2022 r. w kwocie 2119 zł miesięcznie i od 1 stycznia r. do 30 listopada 2023 r. w kwocie 2458 zł miesięcznie.
Kolegium wyjaśniło, że w przedmiotowej sprawie – w ramach poczynionych przez ten organ dodatkowych ustaleń – stwierdzono, że M.W. miała ustalone prawo do emerytury i pobierała to świadczenie. Wobec tego pojawiła się konieczność wyboru, które świadczenie chce pobierać, spełniając ustawowe przesłanki pobierania obu świadczeń. W związku z tym zachodziła konieczność zawieszenia postępowania do czasu uzyskania decyzji ZUS zwieszającej wypłatę emerytury. W trakcie prowadzonego postępowania orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności utraciło ważność, gdyż znaczny stopień niepełnosprawności wymagającego opieki orzeczony był do 31 października 2022 r. Nowe orzeczenie
z 9 listopada 2022 r. – wydane do 30 listopada 2023 r. - zostało doręczone do Kolegium 13 lutego 2023 r.
Kolegium nie podzieliło argumentacji organu I instancji w zakresie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o dyspozycję art. 17
ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.
z 2020 r., poz. 111, dalej: u.ś.r.). Przepis ten bowiem w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13 uznany za niezgodny z Konstytucją. Wyrok Trybunału ma charakter zakresowy, co oznacza, że wprawdzie nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP w postaci utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, rodzi jednak obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tej regulacji, tak aby jej rezultat nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Powyższe stanowisko Kolegium podzieliło, wobec czego należało uchylić decyzję organu I instancji, gdyż nie można było oprzeć odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na tej przesłance. Wobec tego zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miały ustalenia, czy
i w jaki sposób sprawowana jest opieka nad mężem przez M. W. oraz czy nie może ona podejmować w związku z tą opieką zatrudnienia.
Ustalono, że M.W. opiekuje się mężem, wymagającym stałej opieki. Pomaga mężowi we wszystkich czynnościach życia codziennego, przygotowuje posiłki, pomaga w codziennej toalecie itd. Jej zakres opieki wskazuje na wypełnienie przesłanki sprawowania stałej opieki nad mężem, co zresztą w sprawie nie jest kwestionowane. Brak jest więc podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie przyznano od 1 października 2022 r. (z tym dniem zostało zawieszone prawo do emerytury) do 30 listopada 2023 r.
We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skardze na decyzję Kolegium z 17 lutego 2023 r. M.W. - reprezentowana przez pełnomocnika (adwokata) - zarzuciła:
1. Naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 24 ust. 2
i 2a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyznaniu świadczenia od daty zawieszenia emerytury, a nie od daty złożenia wniosku o przyznanie świadczenia,
tj. od marca 2022 r., a tym samym pominięcie prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy,
2. Naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 5
pkt 1 lit. a) u.ś.r. poprzez wydanie orzeczenia w oparciu o przedmiotowy przepis, który utracił moc w związku z orzeczeniem TK z 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17,
3. naruszenie art. 7 i art. 8 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz naruszenie zasady, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej,
4. naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 5
pkt 1 lit. a) u.ś.r. poprzez pominięcie, iż przepis ten wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do emerytury nie w całości, ale jedynie do wysokości tej emerytury. Zatem skarżącej powinno zostać przyznane świadczenie od daty złożenia wniosku, tj. od marca 2022 r. do 1 października 2022 r. w wysokości stanowiącej różnicę między wysokością tego świadczenia wynikającą z ustawy a pobieranym świadczeniem emerytalnym.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o "uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium w części oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta z 7 lipca 2022 r." i zasądzenie od tego organu na jej rzecz kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego wg norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi wyjaśniono, że zgodnie z art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne ustala się począwszy od miesiąca w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Nadto, jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od wydania orzeczenia
o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Z treści przedmiotowego przepisu wynika, iż organ powinien przyznać świadczenie co najmniej od daty złożenia wniosku o przyznanie świadczenia (został on złożony w marcu 2022 r.).
Ponadto wydając zaskarżoną decyzję Kolegium oparło się na przepisie, który zgodnie z wyrokiem TK z 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17 utracił moc obowiązującą z dniem 9 stycznia 2020 r. W przedmiotowym orzeczeniu TK stwierdził, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W okolicznościach sprawy rozstrzygnięcie o świadczeniu pielęgnacyjnym względem skarżącej nie powinno opierać się na literalnym brzmieniu przepisów art. 17 ust. 5
pkt 1 lit. a) u.ś.r. Konstytucję RP, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa, należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki (por. J. Trzciński, Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych Konstytucji przez sądy administracyjne, wykład ZNSA 2011/3/39). Uwzględniając powyższe rozważania, za nieuzasadnione należy uznać takie wykładanie przepisów u.ś.r., które skutkuje ograniczeniem dostępności do świadczenia pielęgnacyjnego osób realizujących swój moralny i prawny obowiązek względem niepełnosprawnego członka swojej rodziny, w sytuacji, gdy prawidłowo sprawują oni faktyczną, codzienną opiekę. Interpretacja przepisów ustawowych musi być zawsze dokonywana przy zastosowaniu techniki wykładni ustawy w zgodzie z Konstytucją. W orzecznictwie TK utrwalona jest zasada prymatu takiej wykładni.
W wyrokach z 28 czerwca 2019 r. I OSK 757/19, z 8 stycznia 2020 r. I OSK 2392/19, z 30 kwietnia 2020 r. I OSK 1546/19 Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, zgodnie z którym zastosowanie powyższych reguł interpretacyjnych
w odniesieniu do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do emerytury nie w całości, ale jedynie do wysokości tej emerytury. Zatem zgodnie z tym stanowiskiem, osobie posiadającej uprawnienie do jednego ze świadczeń wymienionych w powyższym przepisie należy przyznać świadczenie pielęgnacyjne w wysokości stanowiącej różnicę między wysokością tego świadczenia wynikającą z ustawy a pobieranym świadczeniem emerytalnym lub rentowym.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga jest niezasadna.
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania
z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub innych przepisach).
W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części, sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.).
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kolegium z 17 lutego 2023 r. uchylająca w całości decyzję Wójta odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad mężem
(pkt I) i przyznająca M.W. świadczenie pielęgnacyjne od 1 października 2022 r. (czyli od miesiąca, w którym zawieszono prawo do pobierania przez nią emerytury) do 30 listopada 2023 r.
Materialnoprawną podstawę decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej
art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Obowiązek alimentacyjny jednego małżonka względem drugiego wynika z przepisów art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.
z 2020 r., poz. 1359, dalej: K.r.o.) i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych małżonka. Zgodnie z art. 23 K.r.o., małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, a stosownie do treści art. 27 tej ustawy konkretyzującego przepis art. 23, obowiązani są oni, każdy wg swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny którą przez swój związek założyli (por. wyroki NSA z 19 lipca 2013 r. I OSK 2401/12, z 13 lutego 2013 r. I OSK 1526/12, dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dopiero gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni
w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, zezwalając by świadczenie pielęgnacyjne było przyznane podmiotom o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (por. wyrok NSA z 23 lutego 2022 r. I OSK 1015/21).
Stosownie do powyższych uregulowań nie budzi wątpliwości, że skarżąca i jej mąż w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego spełniali przesłanki o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Nie jest sporne w sprawie, że
w pierwszej kolejności osobą zobowiązaną do alimentacji względem męża była zamieszkująca wraz z nim żona (skarżąca), która nie legitymuje się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności, sprawuje nad nim opiekę i z tego powodu wykluczone jest podjęcie przez nią zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej. Mąż wnioskodawczyni legitymował się natomiast orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] listopada 2022 r., zaliczającym go do grona osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, wydanym do 30 listopada 2023 r. W orzeczeniu, jako datę powstania niepełnosprawności wskazano 62 rok życia, a jako datę powstania stopnia niepełnosprawności 2 września 2021 r. Uprzednio S.W. legitymował się takim orzeczeniem z [...] października 2021 r., wydanym do 31 października 2022 r. Zatem, przy spełnieniu wszystkich innych warunków ustawowych i braku negatywnych przesłanek, skarżąca mogła skutecznie się ubiegać o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związanego z opieką nad mężem.
Przedmiotem sporu jest zasadność odmownego załatwienia wniosku skarżącej za okres od miesiąca jego złożenia (tj. od marca 2022 r.) do 1 października 2022 r. (data zawieszenia prawa do emerytury) w wysokości stanowiącej różnicę pomiędzy kwotą przysługującego świadczenia pielęgnacyjnego a kwotą pobieranej przez skarżącą w tym okresie emerytury.
Abstrahując od oceny materialnoprawnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w spornym okresie, w pierwszej kolejności odniesienia wymaga data złożenia wniosku wszczynającego postępowanie administracyjne w kontrolowanej sprawie. W rozpoznawanej sprawie nastąpiło to 18 lipca 2022 r., co potwierdza prezentata organu umieszczona na wniosku (k. 5 akt administracyjnych organu I instancji), a nie jak twierdzi skarżąca w skardze, w marcu 2022 r. Sąd stwierdza, że wprawdzie do wniosku dołączony został wypełniony przez skarżącą odręcznie formularz wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opatrzony datą 17 marca 2022 r. i podpisem skarżącej, ale brak jest jakichkolwiek dowodów w aktach sprawy na to, aby taki wniosek już wtedy został złożony do organu. Już z tego względu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od marca 2022 r., jak domaga się skarżąca, nie znajduje uzasadnienia.
Doprecyzowania i wyjaśnienia wymaga również data 1 października 2022 r. jako końcowa data okresu, za który wg skarżącej powinno zostać jej przyznane świadczenie pielęgnacyjne w wysokości pomniejszonej o pobraną emeryturę. Otóż wskazana data jest początkiem okresu, za który przyznano świadczenie pielęgnacyjne w pełnej wysokości, bowiem od tego dnia na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [....] z [...] października 2022 r. nr [...] nastąpiło zawieszenie prawa do emerytury. Zatem ewentualnym sporem mógłby być objęty okres do 30 września 2022 r., a nie jak wskazano w skardze do 1 października 2022 r.
Podstawą nieprzyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w spornym okresie, czyli od miesiąca w którym złożono wniosek (tj. od 1 lipca 2022 r.) do
30 września 2022 r. był przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Zgodnie z jego brzmieniem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje wnioskodawcy, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego.
W orzecznictwie sądów administracyjnych do 2019 r. wyrażany był pogląd, że narusza zasadę równości taka wykładnia tego przepisu, która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ustalone prawo do emerytury (renty) w wysokości niższej niż to świadczenie. Sądy dając prymat wykładni systemowej, celowościowej i funkcjonalnej nad dotychczas przyjmowaną wykładnią językową tego przepisu akcentowały istotną zmianę relacji między wysokością świadczenia pielęgnacyjnego a wysokością świadczeń, których pobieranie wyłącza prawo do tego świadczenia. Wskazywały, że w dacie wprowadzenia w cytowanym przepisie negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynosiło ono 420 zł i było niższe niż świadczenia wskazane w tym przepisie. Pozbawienie w całości świadczenia pielęgnacyjnego opiekuna otrzymującego świadczenie niższe nie znajdowało wg Sądów uzasadnienia w dyrektywach wykładni systemowej oraz funkcjonalnej oraz celowościowej, naruszając konstytucyjną zasadę równości.
Na skutek zmiany wysokości świadczenia pielęgnacyjnego względem świadczeń emerytalno – rentowych i odwrócenia proporcji pomiędzy nimi, wskazana regulacja stała się przedmiotem oceny TK, który wyrokiem z 26 czerwca 2019 r. SK 2/17 orzekł, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, utracił moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw RP. Uznanie tej części tego przepisu za niekonstytucyjną nie oznacza jednak, że opiekunowi osoby niepełnosprawnej przysługuje i świadczenie pielęgnacyjne i renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przy czym konkluzja ta ma zastosowanie również w odniesieniu do emerytury i innych świadczeń pozostających w zbiegu z prawem do świadczenia pielęgnacyjnego.
W orzecznictwie NSA przyjmuje się obecnie powszechnie, że stwierdzenie częściowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wskazanym wyrokiem TK z 26 czerwca 2019 r. wykreowało z dniem 9 stycznia 2020 r. nowy stan prawny,
w którym zaistniała konieczność odnalezienia istniejących w systemie prawa instrumentów prawnych pozwalających w praktyce stosowania prawa urzeczywistnić wyrok Trybunału. Takim instrumentem prawnym jest instytucja zawieszenia
i wstrzymania wypłaty świadczeń emerytalno – rentowych. Otóż w sytuacji zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami wskazanymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w tym z emeryturą, zachodzi konieczność podjęcia przez osobę uprawnioną do świadczeń emerytalno - rentowych działań prowadzących do zawieszenia tych praw na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r.,
poz. 504, dalej: u.e.r.FUS) i wstrzymania jej wypłaty na podstawie art. 134 ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Osoba uprawniona jednocześnie do wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i pobierająca niższą emeryturę, chcąca otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, realizuje swój wybór co do świadczenia pielęgnacyjnego przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, co likwiduje negatywną przesłankę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Wynikająca z tego przepisu istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby pobierającej rentę wiąże się nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty tego świadczenia.
Z treści art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) i art. 27 ust. 5 u.ś.r. wynika zasada wypłaty jednego świadczenia, wybranego przez osobę uprawnioną w razie zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych. Taka regulacja w ujęciu systemowym przemawia za przyznaniem opiekunowi osoby niepełnosprawnej prawa do dokonania wyboru świadczenia także w razie zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami spoza systemu świadczeń rodzinnych. Regulacja kolizyjna, w razie zbiegu uprawnień do świadczeń, znajduje się również w art. 95 i nast. u.e.r.FUS.
Art. 95 ust. 1 tej ustawy stanowi, że w razie zbiegu prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się osobie uprawnionej jedno z tych świadczeń, wyższe lub wybrane przez zainteresowanego (por. wyroki NSA z 31 maja 2022 r.
I OSK 1439/21, z 13 kwietnia 2022 r. I OSK 1727/21, z 8 marca 2022 r. I OSK 1697/21, z 23 lutego 2022 r. I OSK 1147/21, z 18 czerwca 2020 r. I OSK 254/20, z 27 maja 2020 r. I OSK 2375/19, z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 764/20, z 15 grudnia 2020 r. I OSK 1983/20, mające zastosowanie także w odniesieniu do prawa do emerytury). Pogląd ten jest aktualnie ugruntowany w orzecznictwie NSA.
W kontekście tego nie zasługuje na uwzględnienie główny zarzut skargi dotyczący nieprzyznania w okresie od złożenia wniosku, czyli od 1 lipca 2022 r. do 30 września 2022 r. świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości różnicy pomiędzy jego pełną wysokością a wysokością pobranej emerytury. Pogląd o zasadności wypłaty pomniejszonego świadczenia był prezentowany w okresie do dnia wejścia w życie wyroku TK z 26 czerwca 2019 r. SK 2/17 i wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. jakiej dokonano w jego uzasadnieniu stanowiła odpowiedź orzecznictwa na nieprzystające do realiów i do faktycznej wysokości pobieranych świadczeń, brzmienie tego przepisu. W powołanych w skardze wyrokach NSA nie odwoływano się zresztą do wyroku Trybunału, bowiem zapadły one w oparciu o poglądy ukształtowane orzecznictwem przed jego wydaniem. Ponadto wyroki o sygn. I OSK 757/19 i I OSK 2392/19 zapadły przed jego wejściem w życie, co miało miejsce 9 stycznia 2020 r. Stan faktyczny niniejszej sprawy zaistniał już w stanie prawnym ukształtowanym po wydaniu tego wyroku, a zatem po tym jak przepis art. 17 ust. 5
pkt 1 lit. a) u.ś.r. utracił moc obowiązującą w zakresie nim objętym. Zatem, wbrew zarzutom skargi, prawidłowo organ odwoławczy dokonał jego oceny przez pryzmat wykładni, jaka wynikała z uzasadnienia wyroku Trybunału. Ta z kolei opierała się na zasadzie wypłaty jednego świadczenia realizowanej poprzez rezygnację przez świadczeniobiorcę z pobierania świadczenia niższego i zawieszenia jego pobierania oraz wstrzymanie jego wypłaty. Wydanie decyzji o zawieszeniu i będące jej następstwem wstrzymanie wypłaty świadczenia likwiduje z kolei negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego o której mowa w art. 17 ust. 5
pkt 1 lit. a) u.ś.r., tyle, że nie od daty złożenia wniosku, ale od dnia zawieszenia
i wstrzymania wypłaty. Tym samym nie można mówić o zarzucanym w skardze naruszeniu art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r., zgodnie z którymi prawo do świadczeń rodzinnych ustala się począwszy od miesiąca w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami do końca okresu zasiłkowego, a jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.
Na marginesie Sąd wyjaśnia, że brak jest podstaw do uznania, że złożenie wniosku
o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę pobierającą emeryturę jest równoznaczne z wystąpieniem z wnioskiem o zawieszenie prawa do emerytury
i wstrzymanie jej wypłaty. W każdym takim przypadku stanowiłoby to nadinterpretację wniosku i zbyt daleko idące działanie organu z urzędu. Istotnego znaczenia nabiera
w tej sytuacji przewidziany w art. 9 k.p.a. obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, tak aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa oraz przewidziany w art. 79a k.p.a. obowiązek wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Taka informacja, co warto podkreślić, powinna być udzielona stronie wyłącznie w sytuacji, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że spełnione pozostają wszystkie przesłanki umożliwiające jego uwzględnienie, a jedyną przeszkodą jest fakt pobierania świadczenia emerytalnego. Wówczas, gdy strona doprowadzi do zawieszenia tego prawa, możliwe będzie przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalno - rentowych do systemu świadczeń rodzinnych, przy czym konieczna jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne w koordynacji z organem emerytalno - rentowym, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej świadczenia nawet przez krótki czas (por. wyrok NSA z 27 maja 2020 r. I OSK 2375/19). Takiemu obowiązkowi organ II instancji uczynił zadość, informując skarżącą o możliwości zawieszenia prawa do emerytury i wzywając do przedłożenia wydanej w tym przedmiocie stosowanej decyzji organu emerytalno -rentowego o zawieszeniu prawa do emerytury. Informacja ta została doręczona pełnomocnikowi skarżącej w dniu 14 września 2022 r.
Wobec prawidłowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. ukształtowanej wyrokiem TK z 26 czerwca 2019 r. SK 2/17, niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia prawa materialnego, a odpowiedź na nie znajduje się w uzasadnieniu wyroku.
Nie mogą również odnieść zamierzonego przez skarżącą skutku zarzuty naruszenia prawa procesowego, tj. art. 7 i art. 8 k.p.a., bowiem podjęto wszelkie działania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, nie uchybiając zasadzie wzbudzania zaufania do organów władzy publicznej. Odmienna od preferowanej przez skarżącą wykładnia przepisów prawa materialnego nie jest dowodem na naruszenie wskazanych wyżej regulacji procesowych.
Zasadnie również przyjął organ II instancji wadliwość stanowiska organu
I instancji w zakresie braku podstaw do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie w oparciu o dyspozycję art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przepis ten bowiem, jak słusznie zauważyło Kolegium, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został wyrokiem TK z 21 października 2014 r. K 38/13 uznany za niezgodny z Konstytucją. Taka wadliwość decyzji organu I instancji skutkować musiała jej uchyleniem w całości, co Kolegium zasadnie uczyniło w pkt I zaskarżonej decyzji.
Następstwem tego było – wobec spełnienia przez skarżącą i pozostającego pod jej opieką męża wszystkich przesłanek ustawowych – przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (pkt II zaskarżonej decyzji), którego początkową datę
(1 października 2022 r.) wyznaczyło rozpoczęcie okresu obowiązywania wstrzymania wypłaty pobieranej przez nią emerytury, zaś końcową (30 listopada 2023 r.) granica czasowa obowiązywania orzeczenia o zaliczeniu męża skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności (zróżnicowanie kwotowe tego świadczenia przed i od 1 stycznia 2023 r. wynikało ze zmiany jego wysokości).
W związku z powyższym skarga jako pozbawiona uzasadnionych podstaw podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 P.p.s.a.