II SA/Bd 1016/24

II SA/Bd 1016/24 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2025-03-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Jerzy Bortkiewicz
Joanna Janiszewska - Ziołek /przewodniczący sprawozdawca/
Mariusz Pawełczak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek (spr.) Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 marca 2025 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] na rzecz [...] kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] września 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania E. M. (Skarżącej), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta M. [...] z [...] lipca 2024r. nr [...] o odmowie przyznania ww. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem legitymującym się znacznym stopniem niepełnoprawności.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
E. M. wnioskiem z [...] października 2023r. wystąpiła do Prezydenta M. [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem S. S.. Do wniosku dołączyła ona: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności we [...] zaliczające S. S. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym od [...] lipca 2023r. (na stałe) oraz świadectwo pracy, z którego wynika, że Skarżąca pozostawała w zatrudnieniu do [...] września 2023r.
Organ I instancji decyzją z [...] grudnia 2023r. odmówił przyznania Skarżącej, a odmowę tę oparł na ustaleniu, że niepełnosprawność nie powstała w okresie przewidzianym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej "SKO" lub "Kolegium") uchyliło powyższe rozstrzygnięcie decyzją z [...] stycznia 2024r. Kolegium wskazało, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem w sprawie o sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z dotychczasowego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i sądów administracyjnych jednoznacznie wynika, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Kolegium, okoliczność, że niepełnosprawność S. S. nie powstała przed 18 rokiem życia, nie wyklucza możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w celu sprawowania nad nią opieki, bowiem nie ma znaczenia wiek, w którym ta niepełnosprawność powstała, istotne zaś jest, że występuje ona w stopniu znacznym. Nadto Kolegium uznało, że przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy nie może stanowić podstawy rozstrzygnięcia albowiem brak jest ustaleń co do rodzaju, skali i zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącą względem niepełnosprawnego ojca. Z tego powodu Kolegium przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.
W toku ponownego postępowania Skarżąca złożyła oświadczenie, że: zamieszkuje wspólnie z ojcem (prowadzą wspólne gospodarstwo domowe), ojciec wymaga całodobowej opieki (nie może pozostać sam w domu), porusza się po mieszkaniu przy wsparciu się balkonikiem, wymaga pomocy w czynnościach higienicznych i przy ubieraniu się (którą to pomoc Skarżąca świadczy codzienne od 6.00 do 8.00 i od 18.00 do 20.00). Skarżąca oświadczyła, że przygotowuje posiłki, zajmuje się prowadzeniem domu (sprzątanie, robienie zakupów, pranie), wyprowadza ojca na spacery, zawozi go do lekarzy, wymienia jemu pampersy. Ojciec Skarżącej przebył operację protezoplastyki biodra, wykazuje objawy demencji (pobudki w nocy, nierzadko dezorientacja) oraz niedosłuchu.
Decyzją z [...] marca 2024r. Prezydent M. [...] ponownie odmówił Skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na regulację zawartą w art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych (brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności ojca Skarżącej).
Kolegium ponownie uchyliło powyższą decyzję i ponownie przekazało sprawę do rozpatrzenia organowi I instancji (decyzja z [...] maja 2024r.), stwierdzając braki w ustaleniach faktycznych mogących stanowić podstawę ustalenia, czy w sprawie zachodzi związek skutkowo-przyczynowy pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z zatrudnienia a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad ojcem.
W toku postępowania przed organem I instancji ustalono dodatkowo, w oparciu o wyjaśnienia pracownika socjalnego, że opieka nad ojcem Skarżącej wymaga pełnego zaangażowania, albowiem S. S. wymaga opieki oraz kontroli całodobowej. W sytuacjach wyjątkowych Skarżąca korzysta z pomocy innych członków rodziny przy sprawowaniu opieki nad ojcem.
Prezydent M. [...] decyzją z [...] lipca 2024r. po raz kolejny odmówił Skarżącej przyznania prawa do dochodzenia świadczenia z powołaniem się na tożsama argumentację prezentowana w poprzednich rozstrzygnięciach. Jednocześnie organ I instancji wyjaśnił, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza istnienie związku skutkowo-przyczynowego między rezygnacja przez Skarżąca z zatrudnienia a koniecznością zapewnienia opieki nad jej niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcu.
Wskutek rozpoznania odwołania wniesionego od powyższej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało decyzję opisaną na wstępie. Pomimo błędnej interpretacji art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonanej przez Prezydenta M. [...], Kolegium uznało, że rozstrzygnięcie organu I instancji jest zasadne.
Zgodnie ze stanowiskiem Kolegium, skoro świadczenie pielęgnacyjne jest skierowane do osób, które nie mogą podjąć pracy ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą to brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez odwołującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym ojcem.
Kolegium wyjaśniło, że wsparcie udzielane przez Skarżącą ojcu nie spełnia wymogów opieki, o jakiej jest mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem Kolegium zakres sprawowanej przez nią opieki nie stanowi przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej choćby w częściowym zakresie (np. ˝ etatu). Oceniając zgromadzony materiał dowodowy Kolegium doszło do przekonania, że zakres oraz częstotliwość wykonywanych w ramach opieki nad ojcem czynności nie pozwala uznać ich za czynności wymagające całodobowej, stałej, ustawicznej dyspozycyjności. Kolegium zwróciło przy tym uwagę, że wcześniej Skarżąca łączyła opiekę nad ojcem z kontynuowaniem pracy zawodowej, a S. S. nie jest osobą leżącą, samodzielnie zjada przygotowywane posiłki, natomiast asysta córki przy ubieraniu się , wyjściu na spacery i przy kąpielach nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe i rodzinne. W ocenie Kolegium, przy odpowiedniej organizacji, możliwe byłoby pozostawianie ojca samego w domu w wymiarze kilku godzin dzienne, zwłaszcza, że (jak zauważyło Kolegium) Skarżąca ma możliwość korzystania z pomocy sąsiadów i chrześnicy.
W skardze do tut. Sądu E. M. (reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika – adwokata) wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Skarżąca zarzuciła naruszenie:
- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącą celem sprawowania opieki nad ojcem nie wypełnia przesłanki określonej ww. przepisem,
- art. 7, art. 77 § 1, art. 80 w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych ustaleń przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego materiału dowodowego.
W uzasadnieniu skargi strona zaprezentowała wyczerpująca argumentacje na poparcie zarzutów.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne co do zasady nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego - określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej - normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. (ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla kontrolowaną decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. kontroli legalności sąd dokonuje nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi. Sąd nie ma jednak kompetencji by zastępować organ administracji w tym znaczeniu, że uznając wadliwość decyzji odmawiającej przyznania świadczenia mógłby w wyroku świadczenie takie przyznać.
Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem.
Dokonując oceny prawidłowości tego rozstrzygnięcia na wstępie należy wskazać, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, wprowadzając w art. 43 zmiany w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej jako u.ś.r.), w tym również w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Przede wszystkim zgodnie z nowym brzmieniem art. 17 u.ś.r., prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje określonym w tym przepisie osobom, jeżeli sprawują one opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Nie ulega zatem wątpliwości, że aktualnie przepis art. 17 u.ś.r. nie umożliwia Skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wiek osoby wymagającej opieki.
Jednakże w art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym ustawodawca przewidział przypadki, w których na zasadach kontynuacji, znajdują zastosowanie przepisy dotychczasowe. Stosownie do treści tego przepisu:
1. W sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.
2. Osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4.
3. Osoby, o których mowa w ust. 2, zachowują prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności. Warunkiem zachowania prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach określonych w zdaniu pierwszym jest złożenie wniosku o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności.
W analizowanej sprawie stanowisko organów opierało się wyłącznie na ustaleniu, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązujące do 31 grudnia 2023 r. nie dawały podstaw do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2024 r.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- jeżeli nie podejmowali lub rezygnowali z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z przepisu tego wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istota świadczenia pielęgnacyjnego polega na częściowym zrekompensowaniu opiekunowi osoby niepełnosprawnej strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18, wszystkie przywoływane orzeczenia są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Należy podkreślić, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom rezygnującym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo takim, które takiego zarobkowania nie podejmują z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. w oderwaniu od całej regulacji tej ustawy i wartości przyjętych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowić może w konsekwencji naruszenie prawa materialnego mogące mieć wpływ na treść decyzji (por. wyrok NSA z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16). Celem tej regulacji jest udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Świadczenie to przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów, względnie potencjonalnego dochodu (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16). Stanowi zatem ekwiwalent zarobków za pracę. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi, który nie może wykonywać pracy z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i traci możliwość zarobkowania. Państwo wspiera w ten sposób tych, którzy obejmując opieką osoby niepełnosprawne, przyjmują na siebie realizację obowiązków spoczywających na państwie (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 10 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Po 3/23).
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia (zarobkowania) lub jego niepodejmowanie musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana podjęciem się sprawowania opieki. Organ jest zobowiązany do ustalenia, czy osoba występująca o świadczenie pielęgnacyjne jest zdolna do pracy, zaś opieka nad osobą niepełnosprawną musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
W ustawie o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że opieka musi być stała w sensie trwałości, względnie długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, a także powtarzalna. Jej zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 16 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Po 806/22). Z tego względu oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych itp. Innego zakresu opieki wymaga bowiem np. osoba sprawna ruchowo, lecz niewidoma, a innego osoba widząca, ale stale leżąca (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1637/22). Wobec tego nie można przyjmować, że tylko osoby leżące lub niezdolne do jakiegokolwiek samodzielnego poruszania się czy samoobsługi wymagają opieki ze strony innych osób. Także osoby, które nie są w takim stanie, mogą wymagać opieki lub asystowania w codziennych czynnościach w celu zapewnienia im egzystencji z zachowaniem względów godności człowieka.
Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny czy też tylko za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Stąd też w judykaturze prezentowany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres wykonywanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11). Zdaniem Sądu, nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności, lecz przeszkodę życiowo-organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 10 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Po 60/22). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać na to, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21).
Przyczyną odmowy przyznania żądanego świadczenia w niniejszej sprawie było ustalenie przez organ odwoławczy, że nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem, a niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia, a także fakt możliwości korzystania z tzw. współopieki.
Dla oceny, czy w sprawie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy wykluczający możliwość podjęcia zatrudnienia lub wymuszający rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną kluczowe znaczenie ma charakter sprawowanej opieki, zakres wykonywanych czynności pielęgnacyjnych i ich częstotliwość, a także stan osoby niepełnosprawnej.
Pod pojęciem "sprawowania opieki" użytym w art. 17 u.ś.r nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści tego pojęcia. Także wyręczenie osoby niepełnosprawnej od jej normalnych, codziennych czynności życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na stan zdrowia, stanowi przejaw opieki nad nią. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 839/23).
W ocenie Sądu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie budzi żadnych wątpliwości, że zakres sprawowanej opieki przez Skarżącą nad ojcem wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zawodowej (innego zajęcia zarobkowego). Ojciec Skarżącej – jest w zawansowanym wieku, ukończył 79 lat. Cierpi na liczne schorzenia – w tym niedosłuch i zaburzenia dementywne, ma problemy z poruszaniem się i wymaga pomocy w podstawowych czynnościach samoobsługowych.
Zdaniem Sądu za wadliwe należy uznać twierdzenie Kolegium, że czynności, które Skarżąca wykonuje w ramach sprawowanej opieki nie wykluczają możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, skoro zgodnie z niepodważonymi ustaleniami faktycznymi podopieczny wymaga codziennej opieki całodobowej, a Skarżąca wykazuje gotowość jej niesienia zarówno w dzień jak i w nocy, dostosowując ją do potrzeb ojca. Skarżąca codziennie i regularnie oraz w razie każdej dodatkowej potrzeby wykonuje osobiście wszelkie czynności opiekuńcze nad ojcem w takim zakresie, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia zaawansowanego wiekowo niepełnosprawnego, schorowanego i całkowicie niezdolnego do samodzielnej egzystencji ojca - wymaga bez wątpienia stałej przy nim obecności i podejmowania różnego rodzaju czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. – co potwierdzili pracownicy socjalni organu I instancji. Opieka zaś ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Przy tym opieka ta daje poczucie bezpieczeństwa ojcu Skarżącej i wpływa na jego dobrostan (zob. treść wywiadów środowiskowych, wyjaśnień pracowników socjalnych oraz Skarżącej) co ma znaczenie wobec pogarszającego się stanu zdrowia oraz postępu chorób związanych z wiekiem, a co znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Zauważyć też trzeba, że Skarżąca przez cały czas pozostaje w gotowości do udzielenia ojcu wymaganej pomocy – także w nocy, gdy ojciec nierzadko przebudza się zdezorientowany. W tej sytuacji, nawet jeśli Skarżąca nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba ojca, to pozostaje w tym czasie w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, aby w każdej chwili służyć stosowną opieką i pomocą, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Tak zwane czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym, w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień.
W tym zakresie organy administracji pominęły wymienione okoliczności przy ocenie stanu faktycznego sprawy. W ocenie Sądu stanowi to o naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. albowiem stanowią one istotne dla rozstrzygnięcia sprawy elementy. Mając na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad ojcem, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez Skarżącą zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, co powinno zostać uwzględnione.
Niezależnie od powyższego stwierdzić należy również, że nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez Skarżącą okoliczność, że w sprawowaniu opieki nad ojcem korzysta ona ze wsparcia sąsiadów, czy członków rodziny. Zauważyć należy, że Skarżąca wyłącznie okazjonalnie korzysta z takiego wsparcia - co uznać należy za zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, albowiem Skarżąca z pewnością musi opuścić czasami mieszkanie by zrobić zakupy, czy udać się do lekarza, załatwić sprawy urzędowe. Konieczność poszukiwania "zastępczej" opieki nad ojcem nawet na kilka godzin w ciągu dnia potwierdza jedynie twierdzenia Skarżącej, że stan zdrowia ojca nie pozwala na pozostawianie go samego w domu. W ocenie Sądu w realiach rozpoznawanej sprawy brak jest podstaw aby kwestionować z powyższego punktu widzenia sprawowaną przez Skarżącą opiekę.
Zdaniem Sądu przeprowadzona przez Kolegium ocena narusza przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że Skarżąca sprawuje w sposób stały opiekę nad ojcem zaspokajając jego wszystkie potrzeby pielęgnacyjno–opiekuńcze. Ich natężenie oraz rozłożenie w czasie wymagające aktywności opiekuna połączonej z obecnością przy ojcu, mogą stanowić przyczynę rezygnacji z zatrudnienia lub przeszkodę w podjęciu zatrudnienia. Nie może budzić wątpliwości, że zakres opieki wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby, która tej opieki wymaga, a także jej potrzebami, wynikającymi z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń i ułomności.
Błędna tym samym jest ocena dokonana przez Kolegium, że w sprawie brak jest podstaw do uznania, że pomiędzy sprawowaniem przez Skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.
Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.
Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium będzie związane oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku (art. 153 p.p.s.a.).