II SA 2426/99

Wyrok z dnia 22 listopada 2002 r. III RN 59/02 1. Zatrudnienie w wyspecjalizowanych komórkach stosujących represje (art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 1998 r. Nr 98, poz. 607) powodujące wyłączenie zastosowania art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o sądów powszechnych oraz nie- których innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 782 ze zm.) oznacza faktyczne wyko- nywanie pracy (w przypadku sędziego - orzekanie) w takiej komórce, w tym także na podstawie delegacji okresowych lub do orzekania w poszczególnych sprawach. 2. Wydziały IV A przy Sądach Wojewódzkich były powołane do rozpo- znawania spraw, które przed dniem 1 maja 1955 r. należały do wojskowych są- dów rejonowych. Wydziały te były wyspecjalizowanymi komórkami organiza- cyjnymi stosującymi represje, między innymi za działalność polityczną i nie- podległościową. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 listopada 2002 r. sprawy ze skargi Mieczysława J. na uchwałę Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 4 lipca 2000 r. [...] w przedmiocie utraty prawa do stanu spoczynku i uposażenia, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2001 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił skargę. U z a s a d n i e n i e Krajowa Rada Sądownictwa uchwałą z dnia 16 lutego 2000 r., w oparciu o art. 8 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju są- 2 dów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1998 r. Nr 98, poz. 607) stwierdziła w stosunku do sędziego w stanie spoczynku Mieczysława J. zaistnienie okoliczności wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, powodujących, że nie ma do niego zastosowania art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 782) w związku z art. 711 § 2 i 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jednolity: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), wobec czego utracił on prawo do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku. W uzasadnieniu uchwały Krajowa Rada Sądownictwa podkreśliła, iż Wydziały IV A przy Sądach Wojewódzkich (w takim Wydziale orzekał skarżący) były wyspecja- lizowanymi komórkami organizacyjnymi stosującymi represje, między innymi za działalność polityczną w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. Akta sprawy [...], w której skarżący orzekał, w sposób oczywisty i jednoznaczny świadczą, że miała ona podłoże polityczne. Mieczysław J. wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy, zarzucając Krajowej Radzie Sądownictwa naruszenie przepisów stanowiących podstawę wydania uchwały, wynikające z ich interpretacji oraz błędne ustalenie stanu faktycznego. Podniósł, że nie był zatrudniony w Wydziale IV A Sądu Wojewódzkiego w K., nato- miast sprawa [...] - mimo sygnatury IV A - w rzeczywistości rozpoznana została w Wydziale III Karnym tego Sądu. Uchwałą z dnia 4 lipca 2000 r. KRS utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę, powołując się na wcześniejsze argumenty. W skardze na powyższą uchwałę do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący wniósł o jej uchylenie, zarzucając naruszenie przepisów art. 178 ust. 1 i art. 186 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 7 ust. 1 pkt 4 i ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 17 grud- nia 1997 r., a nadto naruszenie przepisów postępowania - art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1989 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 września 2001 r., II SA 2151/00, uchylił zaskarżoną uchwałę oraz poprzedzającą ją uchwałę z dnia 16 lutego 2000 r. W ocenie tego Sądu Wydziały IV A nie były wyspecjalizowa- nymi komórkami organizacyjnymi ukierunkowanymi na stosowanie represji za dzia- łalność niepodległościową w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 3 1997 r., realizowały bowiem zadania dotyczące wielu rodzajów spraw, z których tylko jednym były sprawy dotyczące opozycji politycznej. Minister Sprawiedliwości, na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o Naczelnym Są- dzie Administracyjnym, wniósł rewizję nadzwyczajną od tego wyroku, zarzucając mu rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, art. 7 ust. 1 pkt 4 i ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, domagając się uchylenia i oddalenia skargi. Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, wyrok NSA rażąco narusza po- wołane przepisy prawa. Nie jest trafne stanowisko Sądu, iż Wydziały IV A istniejące w Sądach Wojewódzkich nie były wyspecjalizowanymi komórkami organizacyjnymi stosującymi represje za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw człowieka w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw. W oparciu o zarządzenie Ministra Sprawiedliwości Nr 29/55/0r z dnia 21 kwietnia 1955 r. rozpoznawanie spraw dotyczących przynależności do organizacji niepodległościo- wych, posiadania tzw. „nielegalnej literatury”, nielegalnego posiadania broni, udziela- nia pomocy członkom organizacji niepodległościowych, powierzono utworzonym w tym celu w każdym sądzie wojewódzkim, Wydziałom IV A Karnym. Zakres ich wła- ściwości rozszerzono następnie rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości Nr 3/56/0r z dnia 9 lutego 1946 r. przekazując dodatkowo sprawy o przestępstwa okre- ślone w dekrecie z dnia 13 czerwca 1956 r., o przestępstwach szczególnie niebez- piecznych w okresie odbudowy Państwa, dekrecie z dnia 26 października 1949 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej, dekrecie z dnia 5 sierpnia 1949 r. o ochronie wolności, sumienia i wyznania. Z pism kierowanych do Prezesów Sądów Wojewódzkich w związku z funkcjonowaniem Wydziałów IV A wynika, że czynnik administracyjny miał znaczny wpływ na orzecznictwo w tych sprawach. Dokumenty te zawierały instrukcje w zakresie doboru sędziów, ławników oraz adwokatów. Miały to być osoby cieszące się szczególnym, swoistym zaufaniem ówczesnych władz. Wno- szący rewizję podkreślił, że przed Sądami Wojewódzkimi - Wydziałami IV A odpo- wiadali w zasadzie oskarżeni należący do podziemia niepodległościowego, opozycji politycznej lub występujący w obronie praw człowieka. Zasadne jest zatem stanowi- sko Krajowej Rady Sądownictwa, że Wydziały IV A Karne Sądów Wojewódzkich były wyspecjalizowanymi komórkami organizacyjnymi w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. Stanowisko takie zajął również Naczelny Sąd Ad- ministracyjny w wyrokach o sygn. akt II SA 2426/99, II SA 1224/00 i II SA 334/01. Niesporne jest, że sędzia w stanie spoczynku Mieczysław J. orzekał w Wy- dziale IV A Karnym Sądu Wojewódzkiego w K. Jak słusznie uznała Krajowa Rada Sądownictwa, termin „zatrudnienie” odpowiada nie tylko „stacjonarnemu”, stałemu przydzieleniu do danej komórki, np. Wydziału IV A, lecz także faktycznemu wykony- waniu pracy. Należy więc przyjąć, że skarżący był zatrudniony - jak tego wymaga art. 7 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy - w wyspecjalizowanej komórce organizacyjnej, sto- sującej represje za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw czło- wieka. W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną Mieczysław J. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe twierdzenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W myśl art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie, przepisy art. 6 ust. 1 i 2 ustawy, o której mowa w art. 4, wprowadzające instytucję stanu spoczynku sędziego, nie mają zastosowania do sędziów sądów powszechnych, którzy w latach 1944-1956 byli zatrudnieni w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych stosujących re- presje za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw człowieka. Zgodnie z art. 7 ust. 3 przepisu tego nie stosuje się między innymi wobec osób, które udowodnią, że do służb i organów, o których mowa w ust. 1 pkt 4, zostały skierowa- ne przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje były zwerbowane w celu udzielania im pomocy, udowodnią, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub funkcji w strukturach, jednostkach i na stanowiskach, o których mowa w ust. 1 pkt 1- 4, wykonywały wyłącznie zadania nie związane ze zwalczeniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd Najwyższy podziela stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa, według któ- rego pojęcie „zatrudnienia w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych sto- sujących represje” na gruncie wskazanej ustawy oznacza faktyczne wykonywanie pracy, a w przypadku sędziego orzekanie w takiej komórce (w tym także na podsta- wie delegacji okresowych lub orzekanie w poszczególnych sprawach). Z akt osobo- 5 wych skarżącego wynika bezspornie, że orzekał w Wydziale IV A Karnym Sądu Wo- jewódzkiego w K., czemu zresztą nie przeczył. Wbrew stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wydziały IV A przy Sądach Wojewódzkich były powołane do roz- poznawania spraw, które przed dniem 1 maja 1955 r. należały do wojskowych sądów rejonowych; wydziały te były więc wyspecjalizowanymi komórkami organizacyjnymi stosującymi represje między innymi za działalność polityczną i niepodległościową. Takiego ich charakteru nie zmienia, co trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, rozpo- znawanie także innych kategorii spraw. Przed Sądami Wojewódzkimi - Wydziałami IV A w zasadzie odpowiadali oskarżeni należący do podziemia niepodległościowego, opozycji politycznej lub występujący w obronie praw człowieka. Sędziowie kierowani do orzekania w tych wydziałach podlegali specjalnemu doborowi, aby gwarantowali osiąganie celów zamierzonych przez aparat ucisku. Świadczą o tym dobitnie powo- łane w rewizji nadzwyczajnej - wyżej wskazanej - Zarządzenia Ministra Sprawiedli- wości, jak również pisma i okólniki Ministra Sprawiedliwości i Dyrektora Departa- mentu Nadzoru Sądowego, dotyczące między innymi specjalnej sprawozdawczości. Jako nietrafny należy ocenić pogląd NSA zawarty w uzasadnieniu zaskarżonego wy- roku, a sprowadzający się do stwierdzeń, że skoro powyższe zarządzenia i pisma okólne nie odnosiły się wyłącznie do spraw dotyczących opozycji politycznej, to Wy- działy IV A Sądu Wojewódzkiego nie miały charakteru jednostek wyspecjalizowanych do zwalczania opozycji politycznej. To, że przed tymi Wydziałami mogły być prowa- dzone także sprawy funkcjonariuszy MO i UB w niczym nie zmienia ich charakteru jako jednostek wyspecjalizowanych do zwalczania opozycji politycznej, na co trafnie zwraca uwagę rewizja nadzwyczajna, wskazując, że przed Sądami Wojewódzkimi - Wydziałami IV A odpowiadali w zasadzie oskarżeni należący do podziemia niepodle- głościowego i opozycji politycznej. Należy przypomnieć, że organ orzekający w tego rodzaju sprawach jak rozpo- znawana obowiązany jest do ustalenia, czy zaistniały przesłanki ustawowe przewi- dziane w art. 7 ust. 1 pkt 1-6 wskazanej ustawy, w tym fakt zatrudnienia w wyspecja- lizowanych komórkach organizacyjnych stosujących represje za działalność niepod- ległościową, polityczną lub obronę praw człowieka. Natomiast strona, zgodnie z tre- ścią przepisu art. 7 ust. 3 pkt 1 i 2 ustawy obowiązana jest udowodnić (na niej spo- czywa ciężar dowodu), że w stosunku do niej zachodzą przesłanki negatywne uwal- niające ją od odpowiedzialności za zatrudnienie w organach wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy. W niniejszej sprawie skarżący nie udowodnił skutecznie, że wy- 6 konywał wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób dzia- łających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, natomiast Krajowa Rada Sądownictwa w sposób przekonywający i wiarygodny wykazała wy- czerpanie znamion z art. 7 ust. 1 pkt 4 wskazanej ustawy. Instytucja stanu spoczynku stanowi szczególny przywilej zagwarantowany sę- dziom przez Konstytucję RP. Możliwość korzystania z tego przywileju ograniczona została, co oczywiste, do osób godnych jego uzyskania, do którego to kręgu nie mogą zostać zaliczone osoby, które w sposób aktywny uczestniczyły w działalności ówczesnego aparatu władzy, wspierając tym samym istnienie systemu totalitarnego. Do tego rodzaju działalności należała niewątpliwie służba lub praca w organach re- presji, do których zaliczyć trzeba - z przyczyn wyżej podanych - Wydziały IV A Sądów Wojewódzkich. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną, bo- wiem w zaskarżonym wyroku doszło do rażącego naruszenia prawa, którego skutki godzą bezpośrednio w zasadę praworządności i orzekł jak w sentencji po myśli art. 39315 KPC. ========================================