II PZP 12/05

Uchwała z dnia 9 marca 2006 r. 
II PZP 12/05 
 
Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie: SN Beata 
Gudowska, SA Zbigniew Korzeniowski. 
 
 
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2006 r. sprawy 
z powództwa Wiesława M. przeciwko Zakładowi Usług i Budownictwa „O.” - Bartosza 
S. w O. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okrę-
gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 20 
października 2005 r. [...] 
 
„1) Czy dopuszczalne jest udzielenie przez adwokata pełnomocnictwa sub-
stytucyjnego aplikantowi radcowskiemu ? 
a w razie negatywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie, 
2) Czy sytuacja taka prowadzi do nieważności postępowania na podstawie art. 
379 pkt 2 in fine ?” 
 
p o d j ą ł    uchwałę: 
 
1. udzielenie przez adwokata pełnomocnictwa substytucyjnego aplikan-
towi radcowskiemu jest niedopuszczalne, 
2. odmówił udzielenia odpowiedzi na zagadnienie prawne zawarte w 
punkcie drugim postanowienia. 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę-
pującego stanu faktycznego. W pozwie z dnia 9 kwietnia 2003 r. powód Wiesław M. 
domagał się zasądzenia od pozwanego Zakładu Usług i Budownictwa „O." Bartosza 
S. w O. zaległego wynagrodzenia, diety z tytułu delegacji, sprostowania świadectwa 
pracy oraz wydania druków RMUA i RP 7. W dniu 16 lipca 2003 r. adwokat Ryszard 
S. złożył pismo procesowe powoda, informujące, że na podstawie udzielonego mu 

 
2
pełnomocnictwa zgłasza się do udziału w sprawie i prosi o kierowanie wszelkiej kore-
spondencji na adres jego kancelarii. Jednocześnie w piśmie tym udzielił pełnomoc-
nictwa substytucyjnego aplikantom radcowskim Pawłowi S. i Marcinowi B. Do pisma 
załączone zostało pełnomocnictwo procesowe udzielone adwokatowi Ryszardowi S. 
przez powoda do prowadzenia sprawy [...] zawisłej przed Sądem Rejonowym w 
Opolu. Pełnomocnictwo obejmowało również prowadzenie sprawy przed Sądem dru-
giej instancji. W dniu 4 listopada 2003 r. ustanowiony pełnomocnik - adwokat Ry-
szard S. złożył pismo procesowe, w którym ustosunkował się do odpowiedzi na po-
zew. Kolejne pisma procesowe powoda z dnia 22 marca 2004 r. i 18 czerwca 2004 r. 
podpisane zostały przez aplikanta radcowskiego Pawła S., który reprezentował po-
woda na rozprawach w dniach 12 marca 2004 r., 23 kwietnia 2004 r., 29 czerwca 
2004 r., 3 września 2004 r. i 17 czerwca 2005 r. W dniu 17 czerwca 2005 r. Sąd Re-
jonowy w Opolu uwzględnił powództwo i zasądził od pozwanego na rzecz powoda 
określone kwoty tytułem wynagrodzenia, diet oraz odszkodowania wraz z odsetkami 
ustawowymi, a także nakazał pozwanemu sprostowanie świadectwa pracy. W dniu 3 
sierpnia 2005 r. pozwany wniósł apelację. Jednym z zarzutów podniesionych w ape-
lacji była nieważność postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c. - brak należycie umocowa-
nego pełnomocnika powoda). W uzasadnieniu tego zarzutu pozwany stwierdził, że 
,,nie uchybiając merytorycznej wartości pism procesowych sporządzanych w niniej-
szej sprawie przez aplikanta radcowskiego, należy wskazać, iż zgodnie z panującym 
poglądem art. 351 ustawy o radcach prawnych przyznaje aplikantom radcowskim 
prawo do zastępowania radcy prawnego przed sądami (rejonowym i okręgowym) 
jednakże bez prawa wnoszenia pism procesowych. Daleko mniejsze znaczenie ma 
wypływające z literalnej interpretacji tego przepisu stanowisko wskazujące, iż apli-
kant radcowski może zastępować przed sądem radcę prawnego, a nie adwokata jak 
to miało miejsce w niniejszej sprawie. Reprezentujący powoda, aplikant radcowski 
wykroczył więc poza zakres przyznanych mu ustawą o radcach prawnych uprawnień, 
wobec czego uznać należy, iż pełnomocnik powoda nie był należycie umocowany do 
działania w niniejszej sprawie".  
Zdaniem Sądu Okręgowego, dla oceny podniesionych zarzutów, decydujące 
znaczenie ma treść przepisów dwóch ustaw korporacyjnych w związku z treścią 
przepisów Kodeksu postępowania cywilnego normujących zagadnienia związane z 
pełnomocnictwem. Przepis art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o ad-
wokaturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) przewidywał 

 
3
możliwość udzielenia przez adwokata substytucji, której zasady określał jej art. 77. 
Powołany przepis stanowił, że substytutem adwokata może być aplikant adwokacki. 
Natomiast według ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (jednolity tekst: 
Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), radca prawny może udzielić dalszego peł-
nomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawnikowi zagra-
nicznemu wykonującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy o świad-
czeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej 
(art. 21 ustawy o radcach prawnych). Stosownie do art. 351 ustawy o radcach praw-
nych (w brzmieniu obowiązującym do dnia 9 września 2005 r.), po upływie sześciu 
miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastępować 
radcę prawnego przed sądem rejonowym i organami administracji pierwszej instancji. 
Po dwóch latach aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastępować radcę 
prawnego przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu 
Administracyjnego. Od dnia 10 września 2005 r. powoływany art. 351 tej ustawy sta-
nowi w ust. 1 i 2, że po upływie sześciu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcow-
skiej aplikant radcowski może zastępować radcę prawnego przed sądami rejono-
wymi, organami ścigania i organami administracji publicznej, a po upływie roku i sze-
ściu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastę-
pować radcę prawnego także przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego, 
Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego. Aplikant radcow-
ski może sporządzać i podpisywać pisma procesowe związane z występowaniem 
radcy prawnego przed sądami, organami ścigania i organami administracji publicznej 
- z wyraźnego upoważnienia radcy prawnego, z wyłączeniem apelacji, skargi kasa-
cyjnej i skargi konstytucyjnej. Aplikant adwokacki może zastępować radcę prawnego 
na takich samych zasadach jak adwokata, jeżeli radca prawny jest wspólnikiem w 
spółce adwokacko - radcowskiej. Substytutem radcy prawnego może być więc także 
aplikant radcowski po odbyciu określonego w ustawie okresu aplikacji oraz aplikant 
adwokacki. Co do tego ostatniego ustawa zastrzega, że może on zastępować radcę 
prawnego na takich samych zasadach jak adwokata, jeżeli radca prawny jest wspól-
nikiem w spółce adwokacko - radcowskiej.  
W ocenie Sądu Okręgowego, analiza ustaw korporacyjnych może prowadzić 
do wniosku, iż adwokat nie może udzielić pełnomocnictwa substytucyjnego aplikan-
towi radcowskiemu. Za takim stanowiskiem przemawia między innymi brak wyraźne-
go przepisu dopuszczającego taką możliwość w Prawie o adwokaturze. Natomiast w 

 
4
ustawie o radcach prawnych, ustawodawca przewidział możliwość udzielenia sub-
stytucji aplikantowi adwokackiemu przez radcę prawnego. Powyższe ustawy po-
wstawały i podlegały nowelizacji mniej więcej w tym samym czasie. Gdyby zatem 
ustawodawca zamierzał dopuścić możliwość zastępowania adwokata przez aplikanta 
radcowskiego, to z całą pewnością przewidziałby taką możliwość w Prawie o adwo-
katurze. Brak takiego wyraźnego uregulowania, analogicznego jak w ustawie o rad-
cach prawnych, rodzi istotną wątpliwość, czy aplikant radcowski może zastępować 
adwokata na tych samych zasadach, jak aplikant adwokacki, także przy założeniu, 
że adwokat jest wspólnikiem w spółce adwokacko -radcowskiej. Dla aplikanta adwo-
kackiego uprawnienie do zastępowania radcy prawnego jest wyraźne i wynika z tre-
ści przywołanego art. 351 ustawy o radcach prawnych. Stąd nie można rozszerzająco 
rozumieć powyższego umocowania i obejmować uprawnieniem z niego wynikającym 
również aplikanta radcowskiego odnośnie do możliwości występowania w imieniu 
adwokata.  
Kolejnym zagadnieniem wyłaniającym się na tle stanu faktycznego sprawy jest 
okoliczność, że udzielenie substytucji miało miejsce przed dniem nowelizacji art. 351 
ustawy o radcach prawnych, który to przepis - w tym czasie - nie dopuszczał możli-
wości zastępowania radcy prawnego przez aplikanta adwokackiego. Miało to ten 
skutek, że przed dniem 10 września 2005 r., tak zastępstwo radcy prawnego przez 
aplikanta adwokackiego, jak i adwokata przez aplikanta radcowskiego, nie było 
prawnie możliwe.  
Również w obecnym stanie prawnym, wykładnia przepisów ustaw korporacyj-
nych - art. 351 ustawy o radcach prawnych - rodzi wątpliwość, wyrażającą się w za-
gadnieniu czy - gdy brak wyraźnego zakazu udzielania pełnomocnictwa substytucyj-
nego przez adwokata aplikantowi radcowskiemu - można dopuścić do skuteczności 
takich czynności, choćby z uwagi na to, że trudno dostrzec istotną różnicę między 
zastępowaniem adwokata przez aplikanta radcowskiego, a zastępowaniem radcy 
prawnego przez aplikanta adwokackiego. Z art. 91 k.p.c. wynika (pkt 3), że pełno-
mocnictwo procesowe obejmuje z mocy samego prawa umocowanie do udzielenia 
dalszego pełnomocnictwa procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu. Z powyż-
szego nie można jednak wyprowadzać wniosku, że adwokat może udzielić pełno-
mocnictwa substytucyjnego aplikantowi, zarówno adwokackiemu, jak i radcowskiemu 
- byłoby to możliwe jedynie za zgodą strony. Z tych przyczyn w analizowanej sprawie 
pełnomocnik powoda nie był należycie umocowany. Sąd Najwyższy, w uchwale z 

 
5
dnia 20 grudnia 1968 r., III CZP 93/68 (OSNCP 1969 nr 7-8, poz. 129), stwierdził, że 
skuteczność prawna czynności procesowych dokonanych przez osobę, która nie 
może być pełnomocnikiem procesowym, zależy od ich zatwierdzenia przez zaintere-
sowaną stronę. Możliwość potwierdzenia przez stronę czynności procesowych 
osoby, która nie może być pełnomocnikiem, przyjęta została także w wyroku z dnia 
13 marca 1991 r., I CR 484/90 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz. 138) oraz w uchwale z 
dnia 18 września 1992 r., III CZP 112/92 (OSNCP 1993 nr 5, poz. 75).  
Odmienny kierunek wykładni przyjęty został w wyroku z dnia 20 sierpnia 2001 
r., I PKN 586/00 (OSNP 2003 nr 14, poz. 335). W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy 
stwierdził, że występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika osoby, która nie 
może nim być, oznacza brak należytego umocowania pełnomocnika, co prowadzi do 
nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Podobnie w uchwale z dnia 28 lipca 
2004 r., III CZP 32/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 2), Sąd Najwyższy przyjął, że „wystę-
powanie w charakterze pełnomocnika strony osoby, która nie może być pełnomocni-
kiem, oznacza brak należytego umocowania, co powoduje nieważność postępowania 
(art. 379 pkt 2 k.p.c.). Uchybienie to nie może być usunięte w drodze zatwierdzenia 
przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę".  
W ocenie Sądu Okręgowego więcej argumentów przemawia za przyjęciem 
poglądu, iż uchybienie polegające na działaniu w charakterze pełnomocnika osoby, 
która nie może pełnić tej funkcji, prowadzi zawsze do nieważności postępowania (art. 
379 pkt 2 k.p.c.). W konkluzji tych rozważań, Sąd Okręgowy wyraził stanowisko, że 
aplikant radcowski nie może zastępować adwokata, a w przypadku wystąpienia takiej 
sytuacji zachodzi nieważność postępowania. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Udzielając odpowiedzi na pierwszą część przedstawionego zagadnienia 
prawnego, należy przede wszystkim powołać się na przepisy Kodeksu postępowania 
cywilnego normujące charakter pełnomocnictwa i jego zakres. Przepis art. 86 k.p.c. 
stanowi, że strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed są-
dem osobiście lub przez pełnomocników. Pełnomocnikiem może być, zgodnie z art. 
87 § 1 k.p.c., adwokat lub radca prawny. Natomiast samo pełnomocnictwo może być 
albo procesowe - bądź to ogólne, bądź do prowadzenia poszczególnych spraw - albo 
do niektórych tylko czynności procesowych (art. 88 k.p.c.). W rozpatrywanej sprawie 

 
6
w dniu 16 lipca 2003 r. adwokat Ryszard S. złożył pismo procesowe powoda, infor-
mujące, że na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa zgłasza się do udziału w 
sprawie i prosi o kierowanie wszelkiej korespondencji na adres jego kancelarii. Jed-
nocześnie w piśmie tym udzielił pełnomocnictwa substytucyjnego aplikantom rad-
cowskim Pawłowi S. i Marcinowi B. Do pisma załączone zostało pełnomocnictwo 
procesowe udzielone adwokatowi Ryszardowi S. przez powoda do prowadzenia 
sprawy [...] przed Sądem Rejonowym w Opolu. Pełnomocnictwo obejmowało również 
prowadzenie sprawy przed Sądem drugiej instancji.  
Zgodnie z art. 91 pkt 3 k.p.c., pełnomocnictwo procesowe obejmuje z samego 
prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa procesowego adwoka-
towi lub radcy prawnemu, przy czym przepisy ustaw korporacyjnych - Prawo o adwo-
katurze oraz ustawy o radcach prawnych uzupełniają ten ostatni przepis. W ustawie - 
Prawo o adwokaturze - art. 25 ust. 3 wskazuje, że w przypadku gdy adwokat prowa-
dzący sprawę nie może wziąć osobiście udziału w rozprawie lub wykonać osobiście 
poszczególnych czynności w sprawie, może udzielić substytucji innemu adwokatowi, 
a w sytuacjach określonych w art. 77 tej ustawy, także aplikantowi adwokackiemu. 
Zgodnie z ostatnio powołanym przepisem, po sześciu miesiącach aplikacji adwokac-
kiej aplikant adwokacki mógł zastępować adwokata tylko przed sądem rejonowym, 
organami ścigania, organami państwowymi, samorządowymi i innymi instytucjami. 
Po roku i sześciu miesiącach aplikacji aplikant adwokacki mógł także zastępować 
adwokata przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu 
Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Natomiast 
aplikant adwokacki, który uprzednio odbył aplikację sądową, prokuratorską, notarial-
ną lub radcowską zakończoną pozytywnie złożonym egzaminem, mógł zastępować 
adwokata przed sądem rejonowym, a po odbyciu jednego roku aplikacji adwokackiej 
- przed organami wymienionymi w ust. 2. Po nowelizacji Prawa o adwokaturze, obo-
wiązującej od dnia 10 września 2005 r., w art. 77 wskazano, że po sześciu miesią-
cach aplikacji adwokackiej aplikant adwokacki może zastępować adwokata tylko 
przed sądem rejonowym, organami ścigania, organami państwowymi, samorządo-
wymi i innymi instytucjami, a po roku i sześciu miesiącach aplikacji adwokackiej apli-
kant adwokacki może także zastępować adwokata przed innymi sądami, z wyjątkiem 
Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytu-
cyjnego i Trybunału Stanu. 

 
7
Natomiast w ustawie o radcach prawnych, możliwość substytucji uregulowano 
w art. 21, według którego radca prawny mógł udzielić dalszego pełnomocnictwa 
(substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawnikowi zagranicznemu wy-
konującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy o świadczeniu przez 
prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej, a także apli-
kantowi radcowskiemu. Przepis art. 21 w wersji obowiązującej od dnia 10 września 
2005 r., po znowelizowaniu ustawy stwierdzał, że radca prawny może udzielić dal-
szego pełnomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawni-
kowi zagranicznemu wykonującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy 
o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej 
Polskiej. Tym samym zgodnie z brzmieniem przywołanych przepisów trzeba stwier-
dzić, że zarówno poprzednie uregulowania jak i obowiązujące od dnia 10 września 
2005 r. (po nowelizacji) nie dopuszczały możliwości udzielenia substytucji (pełno-
mocnictwa substytucyjnego) przez adwokata aplikantowi radcowskiemu.  
Przechodząc do rozważań dotyczących ewentualnej nieważności postępowa-
nia w związku z niedopuszczalnością udzielenia przez adwokata pełnomocnictwa 
substytucyjnego aplikantowi radcowskiemu, należy uzupełnić stan faktyczny sprawy, 
przedstawiając zakres działań podjętych przez występujących w sprawie pełnomoc-
ników. Pozew do sądu złożył osobiście powód będący osobą fizyczną, co do której 
nie stwierdza się, ażeby była to osoba niezdolna do czynności prawnych lub ograni-
czona w takiej zdolności. Powód - już po wniesieniu przez siebie pozwu - udzielił peł-
nomocnictwa adwokatowi, co oznacza, że adwokat Ryszard S. został prawidłowo 
umocowany. Kolejne czynności w sprawie były podejmowane przez działającego z 
substytucji tego adwokata aplikanta radcowskiego. Aplikant Paweł S., reprezentował 
powoda na rozprawach w dniach 12 marca 2004 r., 23 kwietnia 2004 r., 29 czerwca 
2004 r., 3 września 2004 r. i 17 czerwca 2005 r. Zgodnie z zapisem protokółu z po-
siedzenia Sądu w dniu 12 marca 2004 r. pełnomocnik powoda podtrzymał żądania 
pozwu, wnosząc dodatkowo o zasądzenie od pracodawcy odszkodowania z tytułu 
rozwiązania umowy o pracę z winy pracodawcy w wysokości wynagrodzenia za 
dwutygodniowy okresu wypowiedzenia, a w dniu 23 kwietnia 2004 r. rozszerzył żą-
danie pozwu dodatkowo o zapłatę odszkodowania w wysokości odsetek karnych od 
nieterminowo odprowadzonej części wynagrodzenia powoda tytułem zajęć alimenta-
cyjnych oraz zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego. Na posiedzeniach w 
dniach 29 czerwca, 3 września 2004 r. oraz 17 czerwca 2005 r. pełnomocnik sub-

 
8
stytucyjny nie modyfikował żądań zawartych w pozwie. Tak więc w toku postępowa-
nia przed Sądem pierwszej instancji wśród czynności podjętych przez pełnomocnika 
substytucyjnego znalazły się czynności prowadzące do modyfikacji żądań pozwu, 
które zostały przez Sąd uwzględnione.  
W orzecznictwie Sądu Najwyższego, trafnie powołanym przez Sąd Okręgowy, 
przyjmuje się, że występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika osoby, która 
nie może nim być, oznacza brak należytego umocowania pełnomocnika, co prowadzi 
do nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c. - tak w wyroku z dnia 20 sierpnia 
2001r., I PKN 586/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 335). Podobnie w uchwale z dnia 28 
lipca 2004 r., III CZP 32/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 2), Sąd Najwyższy przyjął, że 
„występowanie w charakterze pełnomocnika strony osoby, która nie może być peł-
nomocnikiem, oznacza brak należytego umocowania, co powoduje nieważność po-
stępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Uchybienie to nie może być usunięte w drodze 
zatwierdzenia przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę". Podzielając te 
poglądy w całości, należy jednak zauważyć, że nie odnoszą się one do stanu fak-
tycznego rozpoznawanej sprawy. W świetle ustaleń Sądu, pełnomocnik powoda - 
adwokat Ryszard S. - został bowiem umocowany prawidłowo. Przedłożone przez 
niego pełnomocnictwo miało charakter pełnomocnictwa procesowego szczególnego, 
tj. do prowadzenia konkretnej sprawy ([...] przed Sądem pierwszej i drugiej instancji). 
O nienależytym umocowaniu pełnomocnika, powodującym z mocy art. 379 pkt 2 
k.p.c. nieważnością postępowania, można mówić wtedy, gdy osoba działająca jako 
pełnomocnik nie legitymuje się prawidłowym pełnomocnictwem, a także wtedy gdy 
osobie występującej w charakterze pełnomocnika, strona wprawdzie udzieliła pełno-
mocnictwa, ale osoba ta nie może być w danej sprawie pełnomocnikiem. Gdy więc 
pełnomocnikiem strony był należycie umocowany adwokat, nie zachodzą okoliczno-
ści wskazane w powołanym przepisie, prowadzące do nieważności postępowania.  
W rozpoznawanej sprawie wadliwe - niezgodne z przepisami - było umocowa-
nie pełnomocnika substytucyjnego. To jednak, w świetle powyższych uwag, nie pro-
wadzi do nieważności postępowania w myśl art. 379 pkt 2 k.p.c. Wadliwość tę sąd 
apelacyjny ocenia biorąc pod uwagę jej ewentualny wpływ na wynik sprawy, 
uwzględniając i to, że strona może potwierdzić czynność procesową dokonaną przez 
osobę, która nie legitymowała się należytym pełnomocnictwem (w okolicznościach 
sprawy - substytucyjnym), gdy jej pełnomocnikiem była osoba, która mogła nim - w 

 
9
świetle przepisów - być (por. uwagi zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 
sierpnia 2001 r., I PKN 586/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 335). 
Z tych wszystkich względów podjęto uchwałę jak w sentencji.  
========================================