II PZP 1/12

Sygn. akt II PZP 1/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
 
Dnia 11 lipca 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
Prezes SN Walerian Sanetra (przewodniczący) 
SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca, uzasadnienie) 
SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca) 
SSN Jerzy Kwaśniewski 
SSN Jan Górowski 
SSN Tadeusz Wiśniewski 
SSN Dariusz Zawistowski 
 
Protokolant Łukasz Prasołek 
 
z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka 
w sprawie z powództwa L. B. i M. P. 
przeciwko […] Towarzystwu Ubezpieczeń E. S.A. z siedzibą w S. 
o odprawę pieniężną, 
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw 
Publicznych w dniu 11 lipca 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu Najwyższego  
z dnia 10 lutego 2012 r., sygn. akt II PK 180/11, 
 
 
Czy w sprawie z zakresu prawa pracy, orzeczenie o zwrocie 
spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia pieniężnego w 
orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie po jej przekazaniu 
do 
ponownego 
rozpoznania 
wskutek 
uwzględnienia 
skargi 
kasacyjnej, następuje wyłącznie na podstawie art. 39815 § 1 zdanie 
ostatnie k.p.c. w związku z odpowiednio stosowanym art. 415 zdanie 

 
 
2 
pierwsze k.p.c., czy też mają zastosowanie również przepisy o 
bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 - 414 k.c.)? 
 
 
podjął uchwałę: 
 
Przepis art. 415 zdanie pierwsze w związku z art. 39815 § 1 
k.p.c. nie stanowi materialnoprawnej podstawy roszczenia o 
zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. 
 
 
UZASADNIENIE 
I. 
Postanowieniem z dnia 10 lutego 2012 r., wydanym w sprawie w sprawie II 
PK 180/11 z powództw L. B. i M. P. przeciwko […] Towarzystwu Ubezpieczeń E. 
SA o odprawę pieniężną (powoływanym dalej, jako: „postanowienie”) Sąd 
Najwyższy przedstawił na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia 
powiększonemu składowi Sądu Najwyższego wskazane na wstępie zagadnienie 
prawne. 
Zagadnienie to wyłoniło się w następującym stanie sprawy. Powodowie M. P. 
i L. B. zawarli umowy o pracę z […] Towarzystwem Ubezpieczeń E. Spółką Akcyjną 
na czas nieokreślony z zastrzeżeniem, że w wypadku rozwiązania umowy przez 
pracodawcę „przed upływem 30 czerwca 2007 r.” z powodu odwołania pracownika 
ze stanowiska, pracownikowi przysługuje odprawa pieniężna w wysokości iloczynu 
miesięcy pozostałych do 30 czerwca 2007 r. i przeciętnego miesięcznego 
wynagrodzenia oraz premii. Pozwana Spółka wypowiedziała powodom umowy o 
pracę. Ich powództwa o odszkodowania z tytułu bezzasadnego wypowiedzenia 
umów o pracę zostały prawomocnie oddalone. Natomiast ich roszczenia o odprawy 
Sąd Okręgowy w G. z siedzibą z G. częściowo uwzględnił, zasądzając na rzecz M. 
P. 1 470 000 zł i na rzecz L. B. 630 000 zł z odsetkami ustawowymi i orzekając o 
rygorze natychmiastowej wykonalności. Sąd Apelacyjny w G. oddalił apelację 
pozwanej od powyższego wyroku. Jednakże Sąd Najwyższy uchylił ten wyrok i 

 
 
3 
przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Po 
ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2010 r. 
zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo, orzekł o 
kosztach, a nadto nakazał każdemu z powodów zwrócić pozwanej zasądzone 
wyrokiem Sądu Okręgowego kwoty z ustawowymi odsetkami. Sąd Apelacyjny nie 
podzielił argumentacji powodów, że zużyli korzyści majątkowe z tytułu odpraw i nie 
są już nimi wzbogaceni. W ocenie Sądu, mieli oni świadomość, że sprawa jest 
sporna od samego początku, dotyczy znacznych sum pieniężnych i istnieje 
możliwość wzruszenia prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w postępowaniu 
kasacyjnym. Powinni zatem liczyć się z obowiązkiem zwrotu spełnionych i 
wyegzekwowanych świadczeń, a w szczególności powstrzymywać się od 
dokonywania ponadstandardowych wydatków. 
W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili wskazanemu wyżej wyrokowi 
Sądu Apelacyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r., między innymi naruszenie: 1) art. 
409 k.c., wskutek przyjęcia, że powinni w dalszym ciągu liczyć się z obowiązkiem 
zwrotu odpraw przyznanych im prawomocnym wyrokiem Sądu drugiej instancji; 2) 
art. 406 k.c., przez pominięcie, że w efekcie zbycia uzyskanych części korzyści 
(odpraw) i uzyskania w zamian innych przedmiotów, obowiązek ich zwrotu został 
zastąpiony obowiązkiem wydania tego, co w zamian tych korzyści otrzymali – 
wydania przedmiotów nabytych za środki pochodzące z otrzymanych odpraw; 3) 
art. 407 k.c., przez pominięcie, że wobec rozporządzenia środkami pochodzącymi z 
otrzymanych odpraw na rzecz osób trzecich obowiązek zwrotu tych środków 
przeszedł na te osoby; 4) art. 481 § 1 w związku z art. 455 k.c., przez zasądzenie 
odsetek za opóźnienie również za okres, w którym roszczenie o zwrot świadczenia 
uznanego za nienależne, nie było jeszcze wymagalne. W uzasadnieniu skargi 
kasacyjnej powodowie zwrócili między innymi uwagę na problem prawny, czy 
osoba, która przyjmuje świadczenie zasądzone prawomocnym wyrokiem sądu 
drugiej instancji podlegającym zaskarżeniu w postępowaniu kasacyjnym musi liczyć 
się z obowiązkiem zwrotu tego świadczenia. 
 
II. 

 
 
4 
Sąd Najwyższy, rozpoznając opisaną wyżej skargę kasacyjną uznał, że w 
sprawie występuje zagadnienie prawne sformułowane w sentencji postanowienia. 
Uzasadniając przedstawienie tego zagadnienia do rozstrzygnięcia przez 
skład powiększony, Sąd Najwyższy obszernie omówił poglądy orzecznictwa i 
doktryny dotyczące roszczeń restytucyjnych przewidzianych w art. 338 § 1, 415, 
39815 § 1, 39816 i 39819 k.p.c., ukazując występujące między nimi rozbieżności. 
Następnie Sąd Najwyższy podkreślił, że żaden z przepisów wchodzących w 
rachubę przy orzekaniu o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia w 
ramach tego samego postępowania (nie zaś osobnego procesu), nie odwołuje się 
do konieczności stosowania przepisów prawa materialnego przy rozstrzyganiu tego 
rodzaju roszczenia, a w szczególności przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. 
Przepisy proceduralne, określają jedynie przesłanki dotyczące zaistnienia pewnej 
sytuacji procesowej związanej ze złożeniem wniosku restytucyjnego we właściwym 
czasie, spełnieniem lub wyegzekwowaniem świadczenia, czy też uchyleniem lub 
zmianą wyroku, którym świadczenie zasądzono. W związku z tym, zdaniem Sądu 
Najwyższego w składzie zwykłym, już sama wykładnia językowa powinna 
prowadzić do wniosku, że spełnienie przesłanek proceduralnych prowadzi do 
orzeczenia o zwrocie świadczenia, bez konieczności odwoływania się do 
przesłanek wynikających z przepisów prawa materialnego. Jednocześnie jednak 
Sąd Najwyższy podkreślił, że regulacja kodeksu postępowania cywilnego 
dotycząca sposobu orzekania o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego) 
świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu (art. 39815 § 1 w związku z 
art. 415 k.p.c.) jest niepełna i że w związku z tym wywołuje wątpliwości 
interpretacyjne przy jej stosowaniu w orzecznictwie, na co zwrócił uwagę Sąd 
Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 30/06 (LEX nr 
196599). 
Zdaniem Sądu Najwyższego, wyrażonym w uzasadnieniu postanowienia, 
wniosek restytucyjny nie ma jednorodnego charakteru. Jego charakter zależy od 
sytuacji procesowej, w której zostanie złożony. Wniosek składany w trybie art. 338 
§ 1 k.p.c. dotyczy nieprawomocnego orzeczenia sądu pierwszej instancji 
zaopatrzonego klauzulą natychmiastowej wykonalności, a więc odnosi się do 
sytuacji wyjątkowej, w której możliwe jest przymusowe egzekwowanie świadczenia 

 
 
5 
objętego sentencją nieprawomocnego wyroku sądu pierwszej instancji. Tymczasem 
zasadą jest, że wykonaniu podlegają orzeczenia mające cechę prawomocności 
(wydane przez sąd drugiej instancji, względnie przez sąd pierwszej instancji, które 
uprawomocniły się wskutek upływu terminu do ich zaskarżenia). Skoro jedną z 
konstytucyjnych zasad ustrojowych jest co najmniej dwuinstancyjność sądowego 
postępowania cywilnego (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP), to każda ze stron 
postępowania musi mieć świadomość, że nieprawomocny wyrok sądu pierwszej 
instancji, przyznający powodowi od pozwanego określone świadczenie, choćby 
został zaopatrzony w klauzulę natychmiastowej wykonalności, może zostać 
zmieniony przez sąd odwoławczy (tak w szczególności uchwała Sądu Najwyższego 
z dnia 24 marca 1967 r., III PZP 42/66, OSNCP 1967 nr 7-8, poz. 124). Brak 
prawomocności takiego wyroku oznacza, że nie występuje związanie nim w 
rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c., a więc nie stanowi on indywidualnej i konkretnej 
normy prawnej stwierdzającej, że świadczenie zasądzone wyrokiem przysługuje. 
Stosowanie prawa materialnego (przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu) do 
zwrotu świadczenia wyegzekwowanego (spełnionego) na podstawie takiego 
nieprawomocnego wyroku nie spełnia żadnej funkcji gwarancyjnej, a jednocześnie 
jest sprzeczne z istotą regulacji sprowadzającej się do przywrócenia stanu 
zgodnego z prawem, bez potrzeby wytaczania nowego powództwa. W tym 
wypadku wystarczające dla uwzględnienia wniosku restytucyjnego powinno być 
więc wykazanie przesłanek określonych w art. 338 § 1 k.p.c., w którego treści w 
żaden sposób nie wskazano, że zwrot świadczenia następuje na podstawie 
przepisów prawa materialnego. 
Inaczej problem restytucji świadczeń zasądzonych wyrokiem sądu wygląda 
w wypadku wzruszenia prawomocnego orzeczenia wskutek skargi o wznowienie 
postępowania (art. 415 k.p.c.). Prawomocny wyrok wiąże nie tylko strony i sąd, 
który je wydał, lecz również inne sądy, organy państwowe i organy administracji 
publicznej (art. 365 § 1 k.p.c.), a więc stwarza indywidualną i konkretną normę 
prawną, z której wynika, że świadczenie nim zasądzone przysługuje (por. 
uzasadnienie wyroku SN z dnia 8 marca 2010 r., II PK 249/09, OSNP 2011, nr 17-
18, poz. 225, oraz powołane w nim orzecznictwo). W takiej sytuacji powód, który 
uzyskał świadczenie (jego przedmiot) na podstawie prawomocnego wyroku staje 

 
 
6 
się jego właścicielem (dysponuje konstytucyjnie chronionym prawem - art. 64 ust. 1 
i 2 Konstytucji RP), może więc z niego korzystać i nim rozporządzać w granicach 
określonych przez ustawy, zasady współżycia społecznego oraz zgodnie z jego 
społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art. 140 k.c.), a jego prawo własności 
może być także ograniczone w drodze ustawy w zakresie, w jakim nie narusza ona 
istoty tego prawa (art. 64 ust. 3 Konstytucji RP). Nadto, postępowanie ze skargi o 
wznowienie postępowania nie jest powiązane z postępowaniem, w którym zapadł 
prawomocny wyrok, ciągiem czynności procesowych (możliwość wniesienia skargi 
nie zależy od podjęcia po wydaniu wyroku żadnych czynności i może być ona 
wniesiona w terminie 5 lat od uprawomocnienia się wyroku, a w skrajnych 
wypadkach nawet w terminie późniejszym - art. 407 i 408 k.p.c.). Trudno więc 
wymagać, aby powód liczył się z obowiązkiem zwrotu świadczenia otrzymanego na 
podstawie prawomocnego wyroku na wypadek jego zmiany wskutek uwzględnienia 
skargi o wznowienie postępowania. W tym wypadku wniosek restytucyjny zdaje się 
być całkowicie oderwany od powództwa co do istoty sprawy, a więc jest podobny 
do nowego powództwa (osobnego procesu), wytoczonego później. W tej sytuacji, 
zdaniem Sądu Najwyższego w składzie zwykłym, uzasadnione wydaje się 
rozpoznawanie wniosku restytucyjnego z art. 415 k.p.c. na podstawie przepisów 
prawa materialnego (o bezpodstawnym wzbogaceniu), a nie tylko według 
przesłanek procesowych w nim wymienionych. Sąd Najwyższy podkreślił, że we 
wznowionym postępowaniu sąd rozpatrujący wniosek restytucyjny zgłoszony na 
podstawie art. 415 k.p.c. dysponuje odpowiednimi instrumentami pozwalającymi mu 
na dokonanie odpowiednich ustaleń faktycznych (stosuje się bowiem odpowiednio 
przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji - art. 406 k.p.c.). Można 
jednak bronić poglądu, że także w tym wypadku, art. 415 k.p.c. stanowi normę o 
charakterze mieszanym, zawierającym materialnoprawną podstawę żądania zwrotu 
spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia, stanowiąc regulację ustawową 
ograniczającą prawo własności. 
Szczególna (pośrednia) sytuacja występuje, według zapatrywania Sądu 
Najwyższego wyrażonego w uzasadnieniu postanowienia, w razie złożenia wniosku 
restytucyjnego w postępowaniu kasacyjnym. Jest ona podobna do złożenia takiego 
wniosku w skardze o wznowienie postępowania, gdyż orzeczenie poddane kontroli 

 
 
7 
kasacyjnej jest prawomocne (jakkolwiek stosowanie art. 415 k.p.c. następuje 
"odpowiednio"). Jednocześnie występuje podobieństwo do wniosku z art. 338 § 1 
k.p.c., gdyż wniesienie skargi kasacyjnej wymaga podjęcia ciągu niezbędnych 
czynności procesowych bezpośrednio po wydaniu wyroku. Wymagane jest złożenie 
wniosku o doręczenie wyroku sądu drugiej instancji z uzasadnieniem - art. 387 § 3 
k.p.c. oraz zachowanie terminu z art. 3985 k.p.c. Czynności te są jawne dla 
przeciwnika procesowego strony wnoszącej skargę kasacyjną, w szczególności 
może się on z nimi zapoznać z oglądu akt sprawy. Można więc powiedzieć, że 
powód - na rzecz którego zasądzono świadczenie prawomocnym wyrokiem sądu 
drugiej instancji - może z łatwością zapoznać się z wdrożeniem procedury 
wniesienia skargi kasacyjnej, a więc powinien liczyć się z możliwością 
uwzględnienia skargi. 
Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie zwykłym, za stosowaniem do 
rozstrzygnięcia o wniosku restytucyjnym zgłoszonym w postępowaniu kasacyjnym 
przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przemawiają przede wszystkim wyżej 
przedstawione argumenty wyprowadzane z prawomocności orzeczenia, na 
podstawie którego świadczenie zostało spełnione (wyegzekwowane). Stosowanie 
przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (nienależnym świadczeniu) do 
rozpoznania wniosku restytucyjnego w postępowaniu kasacyjnym prowadzi jednak 
do powstania trudnych (w zasadzie niemożliwych) do przezwyciężenia problemów 
procesowych. Gdyby jego podstawą miały być przepisy materialnoprawne o 
nienależnym świadczeniu, to byłoby to roszczenie oparte na całkowicie odmiennej 
podstawie faktycznej i prawnej, a więc z reguły (bo możliwe jest niepodjęcie obrony 
przeciwko takiemu wnioskowi i niesporność jego podstawy faktycznej) rozpoznanie 
wniosku wymagałoby poczynienia całkowicie nowych ustaleń faktycznych. 
Tymczasem Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym jest związany ustaleniami 
faktycznymi 
stanowiącymi 
podstawę 
zaskarżonego 
orzeczenia 
oraz 
niedopuszczalne jest powoływanie nowych faktów i dowodów (art. 39813 § 2 k.p.c.). 
Sąd Najwyższy nie mógłby więc na podstawie dowodów przeprowadzonych w 
postępowaniu kasacyjnym poczynić ustaleń dotyczących zasadności zwrotu 
świadczenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (pomijając 
już zasadę rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, poza tokiem 

 
 
8 
instancji, przy ograniczonej możliwości podjęcia obrony przed roszczeniem 
restytucyjnym). Oznaczałoby to całkowitą niemożność orzekania o wniosku 
restytucyjnym na podstawie art. 39819 k.p.c. W przepisie tym zawarta byłaby więc 
wewnętrzna sprzeczność, gdyż z jednej strony pozwalałby on na złożenie wniosku 
restytucyjnego, ale z drugiej strony niemożliwe byłoby jego rozpoznanie, a 
jednocześnie Sąd Najwyższy nie mógłby przekazać sprawy do ponownego 
rozpoznania (jeżeli pozew ulegał odrzuceniu albo istniała podstawa do umorzenia 
postępowania, to Sąd Najwyższy musi uchylić wydane w sprawie wyroki oraz 
odrzucić pozew lub umorzyć postępowanie). Podobnie jest przy stosowaniu 
art. 39816 k.p.c. Przepis ten pozwala na wydanie orzeczenia reformatoryjnego oraz 
na złożenie wniosku restytucyjnego, ale stosowanie do tego wniosku przepisów o 
bezpodstawnym wzbogaceniu i niemożność poczynienia ustaleń faktycznych tego 
dotyczących, wymusza wydanie wyroku kasatoryjnego (uniemożliwia wydanie 
wyroku reformatoryjnego). Nie łatwiejszy problem występuje w wypadku stosowania 
przez sąd drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy art. 39815 § 1 in 
fine. Sąd drugiej instancji - będąc związany wnioskiem restytucyjnym i stosując do 
jego rozpoznania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu - musiałby poczynić 
całkowicie nowe ustalenia faktyczne (przeprowadzić postępowanie dowodowe i 
ocenić dowody), co nie podlegałoby już kontroli kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.). W 
tym przedmiocie sąd drugiej instancji byłby więc jedynym sądem o pełnym zakresie 
kognicji, co wydaje się niezgodne z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. Wreszcie, 
stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przez sąd drugiej instancji 
do rozpoznania wniosku restytucyjnego z art. 39815 § 1 in fine pozostaje w dość 
oczywistej sprzeczności z funkcją tego przepisu, polegającą na sprawnym (w 
jednym postępowaniu) przywróceniu stanu zgodnego z prawem. Wprawdzie skutek 
taki może zostać osiągnięty, ale - wobec konieczności przeprowadzenia często 
obszernego postępowania dowodowego - trudno takie postępowanie określić jako 
sprawne, zwłaszcza że tamuje ono rozpoznanie istoty sprawy. 
Na koniec Sąd Najwyższy w składzie zwykłym zaznaczył, że ograniczając 
przedmiot przedstawionego zagadnienia prawnego do spraw z zakresu prawa 
pracy nie miał na uwadze odróżnienia tego rodzaju spraw od "zwykłych" spraw 
cywilnych, lecz pragnął zasygnalizować, że w odniesieniu do spraw z zakresu 

 
 
9 
ubezpieczeń społecznych, rozpoznawanie wniosku restytucyjnego w ogólności 
może rządzić się odmiennymi zasadami wynikającymi z przepisów prawa 
ubezpieczeń społecznych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 lipca 2008 r., II 
PK 8/08, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 306 oraz z dnia 8 października 2010 r., II PK 
37/10, OSNP 2012, nr 1-2, poz. 6). 
Uczestniczący w postępowaniu przed Sądem Najwyższym Prokurator 
Prokuratury Generalnej wyraził stanowisko, że na przedmiotowe pytanie prawne 
należy odpowiedzieć, iż: „Wydane w sprawie z zakresu prawa pracy orzeczenie 
rozstrzygające 
roszczenie 
restytucyjne, 
którego 
przedmiotem 
jest 
zwrot 
spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia pieniężnego, zawarte w wyroku 
kończącym postępowanie w sprawie po jej przekazaniu do ponownego rozpoznania 
w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej, zapada na podstawie art. 39815 § 1 in 
fine k.p.c. w związku ze stosowanym odpowiednio art. 415 in principio k.p.c. i 
uwzględnieniu przy orzekaniu mających zastosowanie przepisów o bezpodstawnym 
wzbogaceniu (art. 405 – 414 k.c.)”. 
 
Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje: 
 
III. 
Zagadnienie prawne przedstawione w postanowieniu budzi poważne 
wątpliwości w rozumieniu art. 39817 § 1 k.p.c., co uzasadnia podjęcie niniejszej 
uchwały. 
Istota tego zagadnienia sprowadza się do pytania, czy art. 39815 w związku z 
odpowiednio stosowanym art. 415 k.p.c. jest przepisem o charakterze wyłącznie 
proceduralnym, ustanawiającym jedynie uproszczony tryb dochodzenia roszczenia 
restytucyjnego, podczas gdy podstawę materialnoprawną tego roszczenia stanowią 
przepisy kodeksu cywilnego, czy ma on również charakter materialny i stanowi 
samoistną podstawę roszczenia restytucyjnego. Problem ten, jak trafnie wskazał 
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia, dotyczy także wykładni art. 338 § 1, 
415, art. 39816 i art. 39819 k.p.c. 
W odniesieniu do wskazanego powyżej zagadnienia istnieją w orzecznictwie 
i doktrynie dwa wyraźne stanowiska. 

 
 
10
Zgodnie z pierwszym z nich, przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, 
które dotyczą roszczenia restytucyjnego, są wyłącznie przepisami o charakterze 
proceduralnym i ustanawiają tylko uproszczony tryb dochodzenia tego roszczenia, 
a jego podstawę materialnoprawną stanowią przepisy Kodeksu cywilnego o 
bezpodstawnym wzbogaceniu (nienależnym świadczeniu). Stanowisko to nie jest 
kwestionowane w orzecznictwie (zob. między innymi: wyrok SN z dnia 25 września 
1965 r., I PR 372/65, OSNCP z 1966 r., nr 5 poz. 83; OSPiKA z 1966 r., nr 10, poz. 
214, z aprobującą glosą H. Mądrzaka, wyrok SN z dnia 24 września 1966 r., III PZP 
30/66, OSNCP z 1967, nr 7-8, poz. 127; uchwała SN z dnia 24 marca 1967 r., III 
PZP 42/66, OSNCP z 1967 r., nr 7-8, poz. 124; NP z 1967 r., nr 12, s. 1697 i n., z 
aprobującą glosą A. Ohanowicza; wyrok SN z dnia 14 lutego 1968 r., I PR 441/67, 
OSNCP z 1968, nr 11 poz. 192; wyrok SN z 26 sierpnia 1971 r., I CR 181/71, BSN 
1972, nr 3, poz. 45; uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sądu Najwyższego z dnia 15 
lipca 1974 r. – Zalecenia kierunkowe w sprawie dalszego podnoszenia poziomu i 
sprawności postępowania sądowego, Kw.Pr. 2/74, OSNCP z 1974, nr 12, poz. 203; 
wyrok SN z dnia 16 listopada 1977 r., I PRN 146/77, LexPolonica nr 317247; 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II PZ 3/10, LEX nr 
585788; wyrok SN z dnia 6 maja 2010 r., II PK 344/09, OSNP z 2011 r., nr 21-22, 
poz. 271; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 marca 2005 r., VI ACa 
828/2004, LexPolonica nr 378709; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 
września 2011 r., I ACa 442/11, LEX nr 1133340). Między innymi wyraził je Sąd 
Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 maja 2010 r., II PK 344/09, OSNP 2011 
nr 21-22, poz. 271, wskazując, że „wniosek restytucyjny jak i uzasadnienie sądu w 
kwestii uwzględnienia tego wniosku nie może ograniczać się do wskazania 
przepisu prawa procesowego, ale powinny odwoływać się do określonych faktów 
wykazujących 
zaistnienie 
przesłanek 
prawnomaterialnych 
orzeczenia 
restytucyjnego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 
2008 r., I PK 205/07 OSNP 2009 nr 11-12, poz. 137). Instytucja restytucji ma zatem 
według orzecznictwa sądowego niejednorodny charakter, gdyż zobowiązuje ona w 
zakresie samych podstaw i zasad zwrotu oraz jego zakresu do stosowania także 
przepisów prawa materialnego (por. cyt. wyżej uchwałę Sądu Najwyższego z 15 
lipca 1974 r., Kw.Pr. 2/74, OSNCP 1974, nr 12, poz. 203). 

 
 
11
Także w doktrynie przez długi czas prezentowano jednolity pogląd, że 
przepisy 
Kodeksu 
postępowania 
cywilnego, 
które 
dotyczą 
roszczenia 
restytucyjnego, mają charakter proceduralny, a podstawę materialnoprawną tego 
roszczenia stanowią przepisy Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu. 
Pogląd ten nawiązywał do stanowiska prezentowanego w orzecznictwie i w 
doktrynie na tle art. 415 k.p.c. z 1930 r. (jednolity tekst.: Dz.U z 1932 r., Nr 112, 
poz. 934), który stanowił: „W razie zmiany wykonanego już wyroku sądu 
okręgowego sąd apelacyjny może na wniosek pozwanego, zgłoszony przed 
zamknięciem rozprawy, orzec w swym wyroku bez osobnego procesu co do zwrotu 
lub przywrócenia do poprzedniego stanu”. 
Instytucja orzekania na wniosek pozwanego bez odrębnego postępowania, o 
zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu 
poprzedniego w razie uchylenia lub zmiany wyroku zasądzającego, została 
zniesiona przez reformę postępowania cywilnego z 1950 r., lecz przywrócono ją w 
nowym (obecnie obowiązującym) Kodeksie postępowania cywilnego. Regulacja 
roszczenia restytucyjnego w nowym Kodeksie postępowania cywilnego różniła się 
od początku od regulacji z art. 415 dawnego k.p.c. tym, że orzekanie o restytucji 
stało się możliwe nie tylko w razie uchylenia lub zmiany nieprawomocnego wyroku, 
któremu nadano rygor natychmiastowej wykonalności (art. 338 § 1 k.p.c.), ale także 
w razie uchylenia lub zmiany prawomocnego wyroku w następstwie wznowienia 
postępowania (art. 415 k.p.c.) lub rewizji nadzwyczajnej (art. 422 k.p.c.), oraz tym, 
że sąd orzekający został związany zgłoszonym wnioskiem restytucyjnym („...sąd... 
orzeka...”). Po wejściu w życie Kodeksu postępowania cywilnego rozważano, czy 
nowe przepisy, a w szczególności użyty w nich imperatywny zwrot „...sąd... 
orzeka...” uzasadniają przyjęcie, że przepisy te regulują tylko uproszczony tryb 
dochodzenia roszczenia restytucyjnego, czy też są także materialnoprawną 
podstawą tego roszczenia. Uznano, że w zwrocie „... sąd ...orzeka...” trudno byłoby 
dopatrywać się odmiennego, w porównaniu z przepisami Kodeksu cywilnego 
materialnoprawnego, 
uregulowania 
obowiązku 
zwrotu 
spełnionego 
lub 
wyegzekwowanego 
świadczenia 
w 
wykonaniu 
nieprawomocnego 
lub 
prawomocnego wyroku, który później został uchylony lub zmieniony (zob. m.in.: H. 
Mądrzak, Likwidacja następstw bezpodstawnej egzekucji na tle art. 338 § 1 k.p.c. 

 
 
12
[w:] Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa-Wrocław 1967, s. 190-
191; K. Piasecki, Zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia i 
przywrócenie stanu poprzedniego, Palestra z 1969 r., nr 3, s. 30-31; K. Zawiślak, 
Orzekanie o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia na tle zmian 
w systemie zaskarżania orzeczeń sądowych wprowadzonych nowelą z 1 marca 
1996 r., Palestra 1999, nr 5-6, s. 16-17). Według drugiego stanowiska, art. 338 § 1 
k.p.c. i inne wymienione przepisy dotyczące rozważanej restytucji, są jej samoistną 
podstawą i z tego względu mają także materialnoprawny charakter. Zgodnie z tym 
poglądem, regulacja restitutio in integrum zawarta w art. 338 § 1, art. 415 i d. art. 
422 § 1 k.p.c. jest samodzielną podstawą roszczenia o restytucję w wypadku 
uchylenia lub zmiany wykonanego wyroku sądu, a więc przepisy te mają częściowo 
materialnoprawny charakter. Natomiast w części, w której przewidują szczególny 
tryb orzekania o restytucji, przejawia się ich charakter procesowy. Mamy więc do 
czynienia z tzw. normami mieszanymi, a więc takimi, z których hipotezy wynikają 
dwie lub więcej dyspozycje wskazujące skutki w sferze materialnoprawnej oraz 
procesowej {A. Jakubecki: Restitutio in integrum w sądowym postępowaniu 
cywilnym (art. 338 § 1, 415 i 422 § 1 k.p.c.), Lublin 1993., szczeg. s. 24 i n.; tenże: 
[w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1-366, pod red. H. 
Doleckiego i T. Wiśniewskiego, Warszawa 2011 - teza 3 do art. 338}. Na 
uzasadnienie tego poglądu wskazano w szczególności, że zapatrywanie o czysto 
procesowym charakterze tych przepisów nie uwzględnia faktu, że przepisy 
Kodeksu cywilnego o nienależnym świadczeniu nie mogą być podstawą restytucji w 
przypadkach, w których nie chodzi o zwrot świadczenia, lecz o inne przywrócenie 
stanu poprzedniego. Niedoskonałość koncepcji oparcia wniosku restytucyjnego na 
przepisach prawa materialnego o nienależnym świadczeniu wynika więc z tego, że 
przepisy o nienależnym świadczeniu umożliwiłyby restytucję jedynie świadczeń, 
których treścią jest dare, czyli świadczeń polegających na wydaniu rzeczy lub 
zapłacie sumy pieniężnej. Przepisy te nie mogłyby stanowić podstawy restytucji 
innych świadczeń. Mając na względzie fakt, że treść roszczenia, o którym mowa w 
art. 338 § 1, 415 oraz dotyczących skargi kasacyjnej art. 39815 § 1 i art. 39816 (d. 
art. 422 k.p.c.), polega nie tylko na żądaniu zwrotu świadczenia, ale także na 
przywróceniu stanu poprzedniego, co ewidentnie wykracza poza zakres roszczenia 

 
 
13
z tytułu nienależnego świadczenia, przyjąć należy, że mamy tu do czynienia z 
roszczeniem sui generis, którego podstawą są wymienione przepisy Kodeksu 
postępowania cywilnego (zob.: A. Jakubecki, Restitutio…, s. 16 i nast.; P. Telenga 
[w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. A. Jakubecki, Warszawa 
2008, uwaga 1 do art. 415, s. 462-463; E. Gapska, Wady orzeczeń sądowych, 
Warszawa 2009, s. 197-198; A. Marciniak, Kodeks postępowania cywilnego. 
Komentarz do artykułów 1-366, tom I, red. K. Piasecki, Warszawa 2010, uwaga 1 
do art. 338, s. 1567). 
 
IV. 
Zgodnie z art. 39815 § 1 k.p.c., „Sąd Najwyższy w razie uwzględnienia skargi 
kasacyjnej uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazuje 
sprawę do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu 
sądowi równorzędnemu; Sąd Najwyższy może uchylić także w całości lub w części 
orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania 
sądowi temu samemu lub równorzędnemu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy 
art. 415 stosuje się odpowiednio”. Z kolei art. 415 k.p.c. stanowi, że „Uchylając lub 
zmieniając wyrok, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym 
postępowanie w sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego 
świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego. Nie wyłącza to możliwości 
dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody 
poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku”. W pierwotnym brzmieniu, 
obowiązującym przed 6 lutego 2005 r., art. 415 zdanie drugie stanowił, że ”Nie 
wyłącza to możliwości dochodzenia w osobnym procesie naprawienia szkody 
poniesionej wskutek wykonania wyroku”. W Kodeksie postępowania cywilnego 
instytucja wniosku restytucyjnego, a więc wniosku o zwrot spełnionego lub 
wyegzekwowanego świadczenia lub o przywrócenie stanu poprzedniego, 
odniesiona została także do wyroków nieprawomocnych, którym sąd nadał rygor 
natychmiastowej wykonalności, następnie uchylonych lub zmienionych (art. 338 § 1 
k.p.c.), oraz wyroków prawomocnych, uchylonych lub zmienionych w wyniku 
uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania (art. 415 k.p.c.) albo skargi 
kasacyjnej (art. 39816 in fine i art. 39819 in fine - w związku z art. 415 k.p.c.). 

 
 
14
Powyższe przepisy dotyczące wniosku restytucyjnego będą w dalszych 
uwagach powoływane jako „przepisy restytucyjne”. 
We wszystkich powołanych wypadkach przedmiot restytucji został określony 
jednakowo, przez stwierdzenie, że sąd orzeka „o zwrocie spełnionego lub 
wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu”. Różnie 
określono natomiast, przynajmniej w warstwie werbalnej, zakres możliwości 
dochodzenia naprawienia szkody w osobnym procesie. Zgodnie z art. 338 § 2 
k.p.c., postępowanie restytucyjne „nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym 
procesie naprawienia szkody poniesionej wskutek wykonania wyroku.”, pozostałe 
zaś powołane wyżej przepisy stanowią, że nie wyłącza ono „możliwości 
dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody 
poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku.”. Należy podkreślić, że 
wskazane przepisy, w zakresie w jakim stanowią o naprawieniu szkody, 
ograniczają się do roszczeń odszkodowawczych pozwanego (strony, która spełniła 
świadczenie lub od której zostało ono wyegzekwowane). Stanowią one bowiem o 
szkodzie „poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku”, a więc o szkodzie 
wynikłej z wydania niezgodnego z prawem wyroku, który następnie został uchylony 
lub zmieniony. 
Rozważania zmierzające do rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia 
prawnego nie mogą ograniczać się do art. 415 w związku z 39815 § 1 k.p.c., 
ponieważ wykładnia tych przepisów zależy od interpretacji pozostałych, uregulowań 
postępowania restytucyjnego w Kodeksie postępowania cywilnego, z którymi musi 
być spójna. Dlatego szersze podejście do tego zagadnienia, zaprezentowane w 
uzasadnieniu postanowienia, należy uznać za trafne. 
Przedstawione wyżej regulacje są wyrazem poszukiwania sposobu 
naprawienia skutków wykonania błędnego (wadliwego) wyroku, co rodzi trudności i 
jest w różny sposób normowane w ustawodawstwach poszczególnych państw (zob. 
A. Jakubecki, Restitutio…, s. 13 i n.). W głębszej warstwie, dotyczącej jednak istoty 
tych unormowań, rozważane zagadnienie dotyczy zawsze rozkładu ryzyka błędów 
wymiaru sprawiedliwości, materializujących się w wykonaniu błędnego wyroku 
między powoda, korzystającego z jego wykonania, pozwanego, dotkniętego 
skutkami błędu, i państwo, którego organ wydał błędny wyrok. Należy dodać, że 

 
 
15
kwestia ta była dawniej postrzegana jedynie w ograniczonej płaszczyźnie ryzyka 
prowadzenia procesu przez strony (zob. np. K. Piasecki, Zwrot spełnionego …, s. 
42), co w świetle art. 77 ust. 1 Konstytucji oraz art. 417 i 4171 k.c., a także 
uwzględnienia odpowiedzialności Skarbu Państwa w treści art. 415 k.p.c., straciło 
uzasadnienie. 
 
V. 
Jak trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia, 
regulacja orzekania o zwrocie spełnionego świadczenia lub o przywróceniu 
poprzedniego stanu (art. 338, art. 39815 § 1, art. 39816 k.p.c. i art. 415 k.p.c.) 
wywołuje wątpliwości interpretacyjne przy jej stosowaniu. Ocena ta znajduje 
potwierdzenie zarówno w kontrowersjach dotyczących szczegółowych kwestii, jak i 
w sporze o koncepcję rozwiązania wskazanego wyżej podstawowego dylematu, 
dotyczącego rozkładu ciężaru skutków wykonania błędnego wyroku. 
Według opisanej wcześniej koncepcji mieszanego charakteru przepisów 
restytucyjnych, ciężar ten powinien obciążać głównie powoda (korzystającego z 
wykonania błędnego wyroku). Koncepcja ta opiera się na założeniu, że przepisy 
nakazujące sądowi w postępowaniu restytucyjnym orzekać „o zwrocie spełnionego 
lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu” są 
samoistnymi materialnoprawnymi podstawami wniosku (roszczenia restytucyjnego) 
pozwanego, a postępowanie wszczęte wnioskiem restytucyjnym powinno 
prowadzić do zwrotu świadczenia lub innego przywrócenia stanu poprzedniego. 
Zakres dopuszczalnej restytucji jest wyznaczony jedynie przez fizyczną możliwość 
przywrócenia stanu poprzedniego, a w zakresie, w jakim restytucja naturalna jest 
możliwa,  powinna być ona orzeczona, niezależnie od tego, z jakimi kosztami lub 
trudnościami wiąże się jej dokonanie (A. Jakubecki [w:] Kodeks postępowania 
cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1-366, red. H. Dolecki i T. Wiśniewski, 
Warszawa 2011, teza 4 do art. 338). Koncepcja ta przyjmuje w istocie generalną 
tezę, że skoro powód skorzystał z wykonania wadliwego wyroku, to słuszne jest, 
aby tę korzyść zwrócił w naturalnej postaci, a w wypadku świadczeń pieniężnych, 
zwrócił uzyskaną kwotę, bez względu na to, czy ponosi winę powstania 
niekorzystnych dla pozwanego skutków wykonania wyroku i bez względu na to, czy 

 
 
16
mógł przewidzieć, że wyrok zostanie ostatecznie uchylony lub zmieniony. Można 
uznać, że omawiana koncepcja obciąża tę kategorię podmiotów ciężarem 
odwrócenia wyniku procesu na zasadzie swoistego ryzyka, które w myśl jej założeń 
ponoszą wobec pozwanych (wnioskodawców w postępowaniu restytucyjnym), bez 
względu na okoliczności poszczególnych spraw. Należy także zauważyć, że 
rozważane, materialnoprawne w myśl założeń tego zapatrywania, przepisy 
Kodeksu postępowania cywilnego, mogą być podstawą restytucji jedynie w 
postępowaniu wszczętym wnioskiem restytucyjnym. Wynika to jasno z ich 
brzmienia, zgodnie z którym, sąd orzeka „w orzeczeniu kończącym postępowanie”. 
Wobec tego, jeśli pozwany  chce dochodzić swoich roszczeń w osobnym procesie, 
to może to uczynić jedynie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. Nie ma 
sporów co do tego, że w osobnym procesie pozwany (skarżący w postępowaniu ze 
skargi o wznowienie i w postępowaniu kasacyjnym) może na podstawie przepisów 
Kodeksu cywilnego dochodzić zarówno roszczeń restytucyjnych, jak i naprawienia 
szkody poniesionej wskutek wykonania (art. 338 § 2 k.p.c.) albo wydania lub 
wykonania błędnego wyroku (art. 415, art. 39815 in fine, art. 39816 in fine i art. 39819 
in fine - w związku z art. 415 k.p.c.). W rezultacie, roszczenie restytucyjne 
dochodzone 
w 
postępowaniu 
restytucyjnym 
wszczętym 
na 
podstawie 
wymienionych przepisów opierałoby się, w świetle omawianej koncepcji, na innej 
podstawie materialnoprawnej niż roszczenie dochodzone w osobnym procesie. 
Na analogicznych do opisanych powyżej założeniach opiera się w 
odniesieniu do większości przepisów restytucyjnych koncepcja przedstawiona 
przez Sąd Najwyższy w składzie zwykłym. Jedynie w stosunku do dochodzenia 
restytucji w postępowaniu wznowieniowym Sąd Najwyższy opowiada się za tezą, 
że art. 415 k.p.c. ma charakter czysto procesowy i roszczenie restytucyjne 
pozwanego (skarżącego w sprawie o wznowienie postępowania) opiera się na 
przepisach o nienależnym świadczeniu. Natomiast w odniesieniu do pozostałych 
przepisów restytucyjnych Sąd Najwyższy skłania się do poglądu, że mają one 
mieszaną materialną i procesową naturę. Za kryterium tego rozróżnienia Sąd 
Najwyższy uznaje, jak wcześniej wskazano, to czy powód (skarżący w 
postępowaniu o wznowienie) powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu spełnionego 
lub wyegzekwowanego świadczenia, czy nie. Kryterium to jest analogiczne do 

 
 
17
kryterium oceny istnienia obowiązku wydania korzyści z art. 409 k.c., z tą istotną 
różnicą, że ma charakter generalnej i abstrakcyjnej miary zastosowanej ex ante do 
całych grup podmiotów (adresatów roszczenia restytucyjnego – powodów i 
skarżących w postępowaniu o wznowienie) objętych hipotezami norm wynikających 
z poszczególnych przepisów restytucyjnych, podczas gdy art. 409 k.c. każe je 
odnosić do indywidualnej oceny poszczególnych przypadków, dokonywanej ex 
post. 
VI. 
Powyższe koncepcje budzą wątpliwości, które przemawiają przeciwko 
odejściu od przyjętego jednolicie w orzecznictwie sądowym stanowiska, zgodnie z 
którym, przepisy restytucyjne mają czysto procesowy charakter, a podstawę 
roszczenia restytucyjnego stanowią przepisy o nienależnym świadczeniu. 
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że omawiane przepisy znajdują się 
w Kodeksie postępowania cywilnego, co wskazuje na ich procesowy charakter. 
Wniosek taki wynika wprost z art. 1 k.p.c., zgodnie z którym, „Kodeks postępowania 
cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu 
prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w 
sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których 
przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne)”. 
Wprawdzie w Kodeksie tym występują również przepisy regulujące w mniejszym 
lub większym stopniu kwestie materialnoprawne (np. art. 130 § 2, 182 § 2, 189, 
320, 746 § 1, 787, 886 § 3, 888 § 3), to jednak takie, przełamujące domniemanie 
formalnoprawnego charakteru unormowań kodeksu, zakwalifikowanie niektórych 
jego przepisów musi wynikać z ich niebudzącej wątpliwości wykładni. Należy też 
dodać, że nadanie przez ustawodawcę materialnego charakteru przepisom 
Kodeksu postępowania cywilnego wynika z reguły z praktycznej potrzeby 
kompleksowego uregulowania danego zagadnienia (zob. uchwała składu siedmiu 
sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna z dnia 22 września 1970 r., III PZP 
11/70, OSNC 1971, nr 4, poz. 61). 
Twierdzenie o materialnoprawnym charakterze art. 415 w związku z 
art. 39815 § 1 k.p.c. i innych przepisów restytucyjnych nie znajduje oparcia w tego 
rodzaju względach. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na funkcję 

 
 
18
postępowania restytucyjnego. Nie ulega wątpliwości, że jego wprowadzenie w 
Kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r. służyło jedynie ustanowieniu 
specjalnego trybu dochodzenia roszczeń zmierzających do odwrócenia wyniku 
sprawy zakończonej niezgodnym z prawem i następnie uchylonym lub zmienionym 
wyrokiem, mającego ułatwić pozwanemu osiągnięcie tego celu, przez możliwość 
odzyskania spełnionego świadczenia w tym samym procesie. Świadczyła o tym 
wyraźnie fakultatywność wydania orzeczenia restytucyjnego. Wprowadzenie 
obligatoryjności orzekania o zwrocie świadczenia przez obecnie obowiązujący 
Kodeks postępowania cywilnego nie zmieniło tego założenia, służy ona bowiem 
jedynie wzmocnieniu procesowego uprawnienia strony do rozpoznania żądania 
restytucyjnego w uproszczonym trybie. Trafnie wobec tego wskazano w doktrynie, 
że nie jest możliwa obrona stanowiska, że roszczenie restytucyjne ma różny 
charakter i opiera się na różnych podstawach materialnoprawnych w zależności od 
tego, czy zostało zgłoszone w trybie określonym w art. 338 k.p.c. (i innych 
omawianych przepisach restytucyjnych), czy też jest dochodzone w osobnym 
procesie (por.: H. Mądrzak, Likwidacja następstw..., s. 188; K. Zawiślak, Orzekanie 
o zwrocie..., s. 16-17). 
Tezy tej nie podważa również argumentacja, zgodnie z którą, przepisy o 
nienależnym świadczeniu umożliwiają restytucję tylko tych świadczeń, których 
treścią jest dare, czyli świadczeń polegających na wydaniu rzeczy lub zapłacie 
sumy pieniężnej i nie mogą one stanowić podstawy restytucji innych świadczeń, 
polegających na czynieniu (facere), nieczynieniu (non facere), zaprzestaniu 
(omittere) oraz znoszeniu (pati). Pomijając kwestię, czy wszystkie wymienione 
świadczenia mogą być przedmiotem restytucji naturalnej (szerzej: A. Jakubecki, 
Restitutio…, s. 53 i n.), należy przyznać, że istotnie, zakres restytucji na podstawie 
przepisów o nienależnym świadczeniu jest ograniczony, jakkolwiek w praktyce 
dotyczy najszerszej i najliczniejszej grupy świadczeń. Pozwany (poszkodowany 
przez wykonanie wadliwego wyroku) może jednak dochodzić naprawienia szkody 
niewyrównanej lub niemożliwej do wyrównania na podstawie przepisów o 
odpowiedzialności deliktowej od Skarbu państwa (art. 417 i art. 4171 k.c.) lub 
wyjątkowo od powoda (art. 415 k.c., zob. np. uchwałę SN z dnia 7 października 
2009 r., III CZP 68/09, OSNC 2010 nr 4, poz. 52) we właściwym postępowaniu 

 
 
19
odszkodowawczym w osobnym procesie. Jeżeli jednak chce zaspokoić swoje 
roszczenia szybciej i taniej w tym samym procesie, to zakres rekompensaty jest 
wyznaczony przez granice restytucji (wydania korzyści) wynikające z zastosowania 
art. 410 k.c. w związku z art. 405 i n. k.c. Nie można również uznać, że językowe 
brzmienie art. 415 w związku z art. 39815 § 1 k.p.c. i innych przepisów 
restytucyjnych uzasadnia twierdzenie, iż wyznaczają one zakres roszczenia 
pozwanego, co dowodzi ich materialnoprawnego charakteru. Tak nie jest. Należy 
bowiem pamiętać, że pozwany w celu zniwelowania skutków bezprawnego 
orzeczenia ma prawo do żądania odwrócenia jego skutków w drodze roszczeń 
restytucyjnych i odszkodowawczych, których może dochodzić w tym samym lub 
osobnym procesie albo w jednym i drugim łącznie. Wobec tego art. 415 k.p.c. i inne 
przepisy restytucyjne określają jedynie granice roszczeń dochodzonych w 
szczególnym uproszczonym postępowaniu i zakres orzeczenia, jakie może być 
wydane w tym postępowaniu, a nie zakres prawa przysługującego pozwanemu. 
Przepisy restytucyjne nie zwiększają zatem ani nie ograniczają materialnoprawnych 
uprawnień strony, ograniczając się do wyznaczenia granic dochodzenia 
wynikających 
z 
nich 
roszczeń 
w 
uproszczonym 
postępowaniu 
restytucyjnym.Zasadnicze zastrzeżenia budzi jednak schematyzm i mechaniczny 
sposób rozstrzygania o restytucji proponowany przez zwolenników poglądu o 
materialnoprawnej naturze przepisów restytucyjnych. Jak już podkreślono, 
proponują oni obciążenie powoda (adresata wniosku restytucyjnego) zwrotem 
spełnionego lub wyegzekwowanego na podstawie wadliwego wyroku świadczenia, 
bez względu na zawinienie przez niego powstania niekorzystnych dla pozwanego 
skutków wykonania wyroku, bez względu na to, czy mógł przewidzieć, że wyrok 
zostanie ostatecznie uchylony lub zmieniony oraz bez względu na konkretne 
okoliczności poszczególnych spraw. Na gruncie tego poglądu nie ma też znaczenia 
to, czy powód (wzbogacony wykonaniem wyroku) wyzbył się, czy zużył korzyść, czy 
też jedynie ją utracił (art. 409 k.c.), nawet w sytuacji, w której utrata wystąpiłaby, 
gdyby rzecz była nadal w posiadaniu zubożonego (pozwanego). Stanowisko to 
opowiada się w efekcie za nieprzywiązującym wagi do tego rodzaju kryteriów 
rozkładem ryzyka wykonania wadliwego wyroku w sposób obciążający głównie 
powodów i zwalniający istotnie od tego ciężaru Państwo. Tymczasem kwestia 

 
 
20
dopuszczalności obciążenia powoda ciężarem skutków wykonania na jego rzecz 
wadliwego orzeczenia, zwłaszcza prawomocnego, jest wyjątkowo sporna i 
wypowiadane są w tym zakresie rozbieżne poglądy (zob. np. P. Mostowik, [w:] 
System prawa prywatnego, tom 6, red. A. Olejniczak, Warszawa 2009, s. 234 i n, s. 
293 i n.). Proponuje się też, w grupie poglądów dopuszczających restytucję 
świadczeń uzyskanych w wyniku wadliwego prawomocnego wyroku, różnorodne 
kryteria oceny, czy wzbogacony powinien liczyć się z możliwością zwrotu 
świadczenia (np. powinien do upływu terminu do złożenia skargi kasacyjnej; 
powinien od dnia złożenia skargi lub skargi o wznowienie; powinien od uzyskania 
wiadomości o zaskarżeniu prawomocnego wyroku rewizją nadzwyczajną (wyrok 
Sądu Najwyższego z 25 stycznia 1971 r., I CR 552/70, OSNC 1971, nr 9, poz. 161); 
powinien w razie skutecznego złożenia skargi w podobnej sprawie; powinien, jeśli 
orzeczenie zostało wydane na podstawie sfałszowanych przez niego dowodów). 
Wszystko to przemawia za utrzymaniem dotychczasowej wykładni przepisów 
restytucyjnych, 
umożliwiającej 
sądom 
zindywidualizowaną 
i 
opartą 
na 
wszechstronnym rozważeniu konkretnych okoliczności ocenę sprawy w myśl 
kryteriów przewidzianych w art. 409 k.c. Niezależnie od podniesionych wyżej 
zastrzeżeń, które odnoszą się także do propozycji zaprezentowanej przez zwykły 
skład 
Sądu 
Najwyższego, 
w 
zakresie 
w 
jakim 
przyjął 
on 
pogląd 
o 
materialnoprawnym charakterze przepisów restytucyjnych, propozycja Sądu 
Najwyższego przedstawiona w uzasadnieniu postanowienia, wywołuje dodatkowe 
wątpliwości wynikające z przyjęcia, że możliwe jest przypisanie odmiennej natury 
prawnej jednobrzmiącym przepisom zależnie od tego, czy dotyczą uchylenia lub 
zmiany wadliwego wyroku w postępowaniu ze skargi o wznowienie, czy w innych 
wchodzących w grę postępowaniach. Propozycja ta nie uwzględnia, jak się wydaje, 
wniosków wynikających z wykładni językowo - systemowej tych przepisów i opiera 
się głównie na argumentach funkcjonalnych, bazujących na swoistym uogólnieniu 
kryterium liczenia się z obowiązkiem zwrotu z art. 409 k.c.  
Rozważenia wymaga też argument Sądu Najwyższego, podniesiony w 
uzasadnieniu postanowienia, zgodnie z którym, „w wypadku stosowania przez sąd 
drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy art. 39815 § 1 in fine, sąd 
drugiej instancji - będąc związany wnioskiem restytucyjnym i stosując do jego 

 
 
21
rozpoznania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu - musiałby poczynić 
całkowicie nowe ustalenia faktyczne (przeprowadzić postępowanie dowodowe i 
ocenić dowody), co nie podlegałoby już kontroli kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.). W 
tym przedmiocie sąd drugiej instancji byłby więc jedynym sądem o pełnym zakresie 
kognicji, co wydaje się niezgodne z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP”.  Argument ten 
nie jest przekonujący. W rozważanym wypadku nie można mówić o niezgodności 
art. 39815 § 1 zdanie drugie k.p.c. z zasadą dwuinstancyjności postępowania 
sądowego, wyrażoną w art. 176 ust. 1 Konstytucji z następujących względów. Po 
pierwsze, rozstrzygnięcie przez sąd drugiej instancji w przedmiocie wniosku 
restytucyjnego jest zawsze rezultatem kontroli instancyjnej sprawowanej przez ten 
sąd i jego kierunek, tj. odwrócenie ról powoda i pozwanego w postępowaniu 
restytucyjnym, zależy bezpośrednio od treści wyroku kończącego sprawę przed 
sądem drugiej instancji. Nie ma też wątpliwości, że prowadzona przez sąd 
rozprawa, po której zapada orzeczenie o restytucji, stanowi kontynuację rozprawy 
rozpoczętej przed sądem pierwszej instancji (zob. też argumentację przedstawioną 
przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 25 lutego 2010 r., II PZ 
3/10, LEX nr 585788). Formułując rozważany argument Sąd Najwyższy nie wziął 
również pod uwagę tego, że w modelu pełnej apelacji, na którym opiera się 
unormowanie apelacji w Kodeksie postępowania cywilnego, w postępowaniu 
apelacyjnym odbywa się ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy, w granicach 
wyznaczonych apelacją. Apelacja pełna cum beneficio novorum polega bowiem na 
tym, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie, w sposób w zasadzie 
nieograniczony jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą przez sąd pierwszej 
instancji. Tym samym postępowanie apelacyjne - choć odwoławcze - ma charakter 
rozpoznawczy (merytoryczny), a z punktu widzenia metodologicznego stanowi 
dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji. Przez 
spełnianie zasadniczo nieograniczonych funkcji rozpoznawczych spełnia się też 
kontrolny cel postępowania apelacyjnego, a mianowicie naprawienie wszystkich 
błędów sądu pierwszej instancji, a ewentualnie także błędów stron. W każdej więc 
sytuacji podłożem wyroku sądu apelacyjnego - podobnie jak sądu pierwszej 
instancji - są dokonane przezeń ustalenia faktyczne, czego nie zmienia możliwość 
posłużenia się przez sąd odwoławczy dorobkiem sądu pierwszej instancji i uznania 

 
 
22
jego ustaleń za własne (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 31 
stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Wobec tego nie można 
odmówić racji twierdzeniu, że możliwość orzekania o restytucji przez sąd drugiej 
instancji narusza zasadę instancyjności w stopniu niewiększym niż w sytuacji, gdy 
sąd ten uwzględniając apelację zmienia zaskarżony wyrok po przeprowadzeniu 
postępowania dowodowego (zob. T. Żyznowski [w:] Kodeks postępowania 
cywilnego. Komentarz, t. 1, red. H. Dolecki, T. Wiśniewski, Warszawa 2011, s. 1064 
i n.). Po drugie, należy mieć na uwadze to, że jak już wcześniej podkreślono, 
możliwość złożenia wniosku restytucyjnego w postępowaniu apelacyjnym jest 
dodatkowym przywilejem strony i zawsze jest wynikiem jej wyboru uproszczonej 
formy zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Strona, która chce 
aby roszczenie restytucyjne było rozpoznane w pełnym postępowaniu, może go 
dochodzić w osobnym procesie. 
Nie wydaje się również, aby istniały nieprzezwyciężalne problemy procesowe związane z 
orzekaniem o wniosku restytucyjnym w postępowaniu kasacyjnym, w tym podnoszona w 
uzasadnieniu postanowienia wewnętrzna sprzeczność przy orzekaniu w tym względzie na podstawie 
art. 39816 i 39819 k.p.c. Sprzeczność ta ma wynikać w szczególności stąd, że Sąd Najwyższy jako sąd 
prawa, jest związany ustaleniami faktycznymi przyjętymi w podstawie zaskarżonego 
wyroku sądu drugiej instancji i nie może dokonywać własnych ustaleń faktycznych. 
Kwestia ta wykracza poza zakres rozpatrywanego zagadnienia prawnego, jednakże 
jej wyjaśnienie ma znaczenie dla uzasadnienia niniejszej uchwały. Warto więc 
zauważyć, że jak trafnie zauważono w doktrynie, nie ma podstaw do uznania, że w 
postępowaniu restytucyjnym przed Sądem Najwyższym nie można prowadzić 
jakichkolwiek dowodów w celu wyjaśnienia tego aspektu sprawy wywołanej skargą 
kasacyjną. Przemawiają za tym zarówno fakt przekazania w wypadkach normowanych w 
wymienionych przepisach wniosku restytucyjnego Sądowi Najwyższemu do 
merytorycznego rozpoznania, co często nie byłoby możliwe bez dokonania 
własnych ustaleń faktycznych, jak również względna odrębność podstawy 
faktycznej i prawnej postępowania restytucyjnego od sprawy głównej. Wniosek o 
dopuszczalności prowadzenia postępowania dowodowego w rozważanej sytuacji 
wynika zresztą stąd, że dowody prowadzone przez Sąd Najwyższy w zakresie 
postępowania restytucyjnego w wypadkach określonych w art. 39816 i art. 39819 

 
 
23
k.p.c. nie są skierowane przeciwko ustaleniom sądu drugiej instancji, stanowiącym 
podstawę orzeczenia przez sąd w sprawie głównej, a więc nie naruszają związania 
stanem faktycznym, ustalonym w zaskarżonym orzeczeniu (art. 39813 § 2 k.p.c.). 
Warto dodać, że ze zbliżonych powodów w orzecznictwie Sądu Najwyższego 
uznaje się, że zakaz prowadzenia dowodów w postępowaniu kasacyjnym nie stoi 
na przeszkodzie prowadzeniu dowodów mających na celu ocenę zarzutu 
(podejrzenia) nieważności postępowania przed sądem drugiej instancji (zob. wyroki 
SN z dnia 13 lutego 1997 r., I PKN 71/96, OSNP 1997, nr 19, poz. 377 i 10 maja 
2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220 oraz postanowienie SN z dnia 
19 sierpnia 2009 r., III CSK 351/08, OSNC-ZD 2010 nr 2, poz. 54). Na koniec 
należy wskazać, że w razie konieczności przeprowadzenia postępowania 
dowodowego w zakresie wykraczającym poza możliwości wynikające z regulacji 
postępowania przed Sądem Najwyższym, Sąd ten, stosując odpowiednio art. 386 § 
4 k.p.c. może przekazać sprawę w zakresie wniosku restytucyjnego do rozpoznania 
sądowi drugiej instancji (art. 39821 k.p.c.). 
Wobec powyższego odejście od dotychczasowej linii orzecznictwa Sądu 
Najwyższego, uznającego konsekwentnie, że podstawą roszczenia restytucyjnego 
są przepisy kodeksu cywilnego byłoby nieuzasadnione. Z tych względów Sąd 
Najwyższy w składzie powiększonym na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 
listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm., podjął 
uchwałę jak w sentencji. 
 
 
 
 
/km/