II PK 74/08

Wyrok z dnia 23 października 2008 r. II PK 74/08 Przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym fundu- szu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) nie odnosi się do całości działalności socjalnej w rozumieniu art. 2 pkt 1 tej ustawy, a jedynie do ulgowych świadczeń i usług. Regulamin może przewi- dywać wydatkowanie środków funduszu na inne cele mieszczące się w ramach działalności socjalnej oraz ustalać inne zasady korzystania z tych świadczeń, np. powszechnej dostępności na równych zasadach w zakresie imprez integra- cyjnych. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 paź- dziernika 2008 r. sprawy z powództwa Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” PZ C. Polska SA w W. przeciwko PZ C. SA z siedzibą w W. o przekazanie środków na Za- kładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych, na skutek skargi kasacyjnej strony powo- dowej od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 8 listopada 2007 r. [...] 1. o d d a l i ł skargę kasacyjną, 2. odstąpił od obciążenia strony powodowej kosztami postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro- kiem z dnia 13 marca 2007 r. częściowo uwzględnił powództwo Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” PZ C. Polska SA przeciwko PZ C. Polska SA z siedzibą w W. o przekazanie środków na Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych i nakazał po- zwanej zwrócić na konto Funduszu kwotę 1.063.433,21 zł, a dalej idące powództwo oddalił. 2 Sąd pierwszej instancji ustalił, że u pozwanej obowiązuje od 6 czerwca 2002 r. Regulamin Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, w którym postanowiono, że podstawą do prowadzenia działalności socjalnej są preliminarze ustalane co roku po konsultacji z zakładowymi organizacjami związkowymi. Strona pozwana w każ- dym roku konsultowała ze związkami zawodowymi preliminarze wydatków i w miarę możliwości uwzględniała sugestie strony związkowej co do kwot przeznaczonych na opisane cele. Związki zawodowe nie kwestionowały przeznaczania pieniędzy na tzw. pikniki pracownicze ani nie zgłaszały zastrzeżeń co do uzależnienia prawa do niektó- rych świadczeń od kryterium stażowego. Strona powodowa podnosiła, że wydatki za lata 2003 do 2005 włącznie zostały poczynione niezgodnie z celami wynikającymi z ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych i okre- śliła sporną kwotę na 2.190.945 zł. Sąd Okręgowy, na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych nakazał pozwanej przekazanie na rzecz Funduszu kwoty 1.063.433,21 zł, a dalej idące powództwo jako nieuzasadnione oddalił. Apelacje od powyższego wyroku wniosły obie strony. Związki zawodowe domagały się przekazania na rzecz Funduszu kwoty 1.127.511,79 zł, podnosząc, że wszystkie wydatki z funduszu były czynione niezgod- nie z ustawą. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości podnosząc, że wydatki czynione były zgodnie z preliminarzami uzgodnionymi ze związkami zawodowymi, a uzgodnienia te zgodne są z treścią ustawy. Sąd Apelacyjny-Sąd Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, wyrokiem z dnia 8 listopada 2007 r. zmienił zaskarżony wyrok poprzez obniżenie za- sądzonej kwoty do 159.227,02 zł, oddalenie dalej idącej apelacji strony pozwanej i oddalenie apelacji strony powodowej. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny stwierdził, że strona pozwana przestrzegała postanowień Regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych dotyczą- cych celów, na które środki funduszu mogą być przeznaczone i procedury uzgodnień preliminarzy wydatków ze związkami zawodowymi. Związki zawodowe akceptowały planowane wydatki, same wprowadziły tzw. kryterium stażowe, aprobowały podział kwot z Funduszu oraz kryteria przyznawania świadczeń. Sąd Apelacyjny zauważył, że poczynione w poszczególnych latach wydatki w zasadzie odpowiadały treści ustawy, a niewielkie odstępstwa dokonane zostały za zgodą wszystkich zaintereso- 3 wanych. Jedynie wydatki na imprezy integracyjne przekroczyły ustalone limity i te kwoty powinny być zwrócone Funduszowi. Strona powodowa nie może zaś skutecz- nie domagać się zmiany struktury wydatków, gdy zostały one poczynione zgodnie z ustaleniami stron wyraźnie określającymi cele przeznaczenia środków. Bezzasadne jest także żądanie strony powodowej zwrotu wszystkich wydatkowanych pieniędzy, w tym także świadczeń wypłaconych zgodnie z celem określonym w ustawie (zapo- mogi, bony świąteczne, dopłaty do wczasów). Strona powodowa zaskarżyła powyższy wyrok skargą kasacyjną w całości, wnosząc o jego uchylenie i zasądzenie dochodzonej kwoty, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wyrokowi Sądu Apela- cyjnego zarzucono naruszenie prawa materialnego: 1) art. 2 ust. 1 ustawy o zakła- dowym funduszu świadczeń socjalnych, przez przyjęcie, że „organizowanie pikników, imprez i wycieczek na warunkach jak u strony pozwanej mieści się w pojęciu działal- ności socjalnej”; 2) art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń, przez błędną wykładnię, iż tworzenie zasad przyznawania świadczeń może się odbywać według innych przesłanek niż kryterium socjalne; 3) art. 8 ust. 2 ustawy o zakłado- wym funduszu świadczeń, przez przyjęcie, że nie doszło do naruszenia przepisów regulujących tryb ustalania zasad podziału i przyznawania środków z Funduszu; 4) art. 8 k.p.; 5) art. 8 ust. 3 w związku z art. 10 ustawy o zakładowym funduszu świad- czeń, przez przyjęcie, że pracodawca nie ponosi odpowiedzialności za gospodaro- wanie środkami Funduszu wbrew przepisom ustawy; 6) art. 6 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń w związku z art. 16 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych, przez błędne przyjęcie, że wadliwie wy- datkowane środki pieniężne obciążają koszty działalności zakładu pracy. Ponadto wskazano na naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 328 § 2 k.p.c. W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej odrzucenie jako niespełniającej wymogów art. 3984 § 2 k.p.c., ewentualnie o odmowę jej przyję- cia do rozpoznania, a w przypadku przyjęcia o jej oddalenie z uwagi na brak uzasad- nionych podstaw do jej uwzględnienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. jedynie w szczególnych wypadkach może sta- nowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej. Sporządzenie uzasadnienie w 4 sposób nie w pełni odpowiadający stawianym mu wymaganiom może stanowić pod- stawę skargi kasacyjnej wtedy, gdy przedstawione w nim motywy nie pozwalają na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia. Jedynie bowiem w takim wypadku uchybienie art. 328 § 2 k.p.c. może być - w świetle art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. - uznane za mogące mieć wpływ na wynik sprawy. Nie są nimi natomiast uchy- bienia uzasadnienia w zakresie precyzji sformułowań, czy też odmienna niż twierdzi strona skarżąca, ocena prawna niektórych elementów sporu. Skarga nie zawiera innych zarzutów naruszenia przepisów postępowania, co oznacza, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sąd Apelacyjny. W zakresie zarzutów naruszenia prawa materialnego spór dotyczy pojęcia działalności socjalnej w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o z.f.ś.s., w szczególności dopuszczalności dokonywania z Funduszu wydatków na tzw. imprezy integracyjne, a także zasad wydatkowania środków Funduszu, w tym dopuszczalności wydatkowa- nia środków na niektóre świadczenia (usługi) z wyłączeniem „kryterium socjalnego, tj. kryterium uzależniającym przyznawanie ulgowych świadczeń i usług wyłącznie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do świadczeń”, co sta- nowi naruszenie art. 8 ust. 1 i 2. Zawarte w skardze zarzuty naruszenia art. 8 ust. 3 w związku z art. 10 oraz art. 6 ustawy o z.f.ś.s., dotyczące żądania zwrotu Funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy, mogłyby być usprawiedli- wione dopiero wówczas, gdyby uzasadnione okazały się zarzuty naruszenia przepi- sów wymienionych poprzednio, stąd też ich rozważenie zostanie dokonane w dalszej kolejności. Skarga zarzuca również naruszenie art. 8 k.p. Działalność socjalna została zdefiniowana w art. 2 ust. 1 ustawy o z.f.ś.s. We- dług tego przepisu działalność socjalna oznacza usługi świadczone przez praco- dawcę na rzecz różnych form krajowego wypoczynku, działalności kulturalno-oświa- towej, sportowo-rekreacyjnej, udzielanie pomocy materialnej-rzeczowej lub finanso- wej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych umową. Nie ulega wątpliwości, że kwestionowana przez skarżącą dzia- łalność w postaci imprez masowych, jak pikniki, „andrzejki”, organizowanie wycie- czek - mieści się w pojęciu działalności socjalnej jako rodzaj działalności rekreacyj- nej, względnie działalności w postaci różnych form krajowego wypoczynku. Skarżąca kwestionując zasadność wydatkowania środków Funduszu w wymienionym zakresie, wskazuje na wyrok Sądu Najwyższego z 20 sierpnia 2001 r., I PKN 579/00 (OSNP 5 2003 nr 14, poz. 331), jednak nie dostrzega, że w wymienionym wyroku ten rodzaj działalności został uznany za sprzeczny z ustawą nie dlatego, że wykraczał poza pojęcie działalności socjalnej, wyznaczającej granice wydatkowania środków Fundu- szu, ale z tego powodu, iż była ona prowadzona niezgodnie z regulaminem korzysta- nia ze środków Funduszu, który wiążąco określa kierunki wydatkowania środków. Należy dodać, że w judykaturze niejednokrotnie utożsamia się pojęcie działalności socjalnej z przyznawaniem pomocy ze środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, co nie ma żadnego uzasadnienia w przepisie art. 2 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 1 ustawy o z.f.ś.s. (por. orzeczenie WSA z 13 lutego 2007 r., III SA/Wa 4283/06, Monitor Podatkowy 2007 nr 10, poz.42, w którym stwierdzono, że zorgani- zowanie imprezy okolicznościowej (integracyjnej) dla wszystkich uprawnionych bez uwzględnienia ich sytuacji życiowej, stałoby w sprzeczności z warunkami, na jakich może być przyznawana pomoc z Funduszu i że sytuacja taka byłaby sprzeczna z obowiązującymi przepisami prawa). U strony pozwanej § 4 regulaminu przewidywał dofinansowanie ze środków Funduszu imprez kulturalno-rekreacyjnych i wypoczynku grupowego. Jak ustalił Sąd Okręgowy, wysokość wydatków określał preliminarz wpływów i wydatków, ustalany po konsultacji ze związkami zawodowymi. Ponieważ u strony pozwanej limit wydat- ków na imprezy integracyjne został przekroczony, Sąd Apelacyjny nakazał praco- dawcy zaskarżonym wyrokiem zwrot na rzecz Funduszu kwoty przekroczonych wy- datków. Sąd Apelacyjny trafnie uznał prawnie wiążący charakter preliminarza wydat- ków. Wynika to stąd, że po pierwsze, regulamin, jako akt oparty na ustawie, stanowi źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 Kodeksu pracy, to znaczy akt o charakterze normatywnym, ustanawiający prawa i obowiązki, które mogą być egzekwowane przez uprawnione podmioty, a po drugie, regulamin może precyzować sposób reali- zacji niektórych ogólnych kompetencji, np. w zakresie planowania wydatków. Strony uchwalające regulamin przewidziały w nim utworzenie „Preliminarza Wpływów i Wy- datków” (§ 1 ust. 1). Taki preliminarz ma tę sama moc prawną co regulamin. Prze- kazanie Regulaminem ustalania treści preliminarza pracodawcy po konsultacji z za- kładowymi organizacjami związkowymi, nie narusza przepisów ustawy. W związku z drugą grupą zarzutów, dotyczących zasad korzystania przez pra- cowników (i inne uprawnione osoby) ze środków Funduszu, należy najpierw podkre- ślić, że wbrew stanowisku strony powodowej art. 8 ust. 1 ustawy o z.f.ś.s., określa- jący zasady przyznawania usług i świadczeń, nie odnosi się do całości działalności 6 socjalnej zakładu pracy. Według jego wyraźnego brzmienia odnosi się on wyłącznie do przyznawania ulgowych usług i świadczeń, co powinno być uzależnione od sytu- acji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania ze środków Funduszu. Jest oczywiście dopuszczalne przeznaczenie regulaminem zakładowym całości środków Funduszu na usługi (świadczenia) przyznawane na zasadach ulgo- wych i wówczas znajduje zastosowanie zasada przyznawania świadczeń wedle kry- teriów określonych art. 8 ust. 1, czyli według tzw. kryterium socjalnego. Natomiast w wypadku, kiedy regulamin przewiduje wydatkowanie środków na inne jeszcze cele - mieszczące się w ramach działalności socjalnej - może on ustalać inne zasady ko- rzystania z tych świadczeń, np. powszechnej dostępności na równych zasadach im- prez integracyjnych. Interpretacja taka znajduje uzasadnienie nie tylko w wyraźnym brzmieniu art. 8 ust. 1, ale wynika również z wykładni językowo-logicznej ustępu dru- giego tego przepisu. Ustęp drugi ma szerszy zakres znaczeniowy niż ustęp pierwszy. Nie odnosi się on bowiem wyłącznie do przyznawania ulgowych świadczeń i usług, ale dotyczy „korzystania z usług i świadczeń finansowanych z Funduszu”, to znaczy dotyczy on wszystkich świadczeń (usług), które może finansować Fundusz. Zasady korzystania z nich określa regulamin „z uwzględnieniem ust. 1”, co oznacza, że od- nośnie do innych świadczeń niż wymienione w ustępie 1, regulamin może określać odmienne zasady korzystania z nich. Na rzecz prezentowanego stanowiska prze- mawia też wykładnia funkcjonalna. Trudno bowiem przyjąć, że korzystanie z takich form działalności socjalnej jak spotkania integracyjne miałoby być uzależnione od tzw. kryterium socjalnego, czyli od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu. Zaprzeczałoby to istocie tej usługi. Gdyby jednak w ramach tej usługi przewidziano na rzecz uczestników dodatkowo ulgowe świadczenia (usługi), to powinny one zostać uzależnione od kryterium socjalnego. Strona skarżąca nie wykazała, by przeznaczając środki Funduszu na kwestionowane imprezy integracyjne przewidziano w ich ramach przyznawanie ulgowych świadczeń i usług. Na uzasadnienie swojego stanowiska, że całość świadczeń z Funduszu może zostać przyznawana jedynie w oparciu o kryteria socjalne, strona pozwana powołuje wyrok Sądu Najwyższego z 20 sierpnia 2001 r. (przytoczony już powyżej), a także wyrok z 25 sierpnia 2004 r., I PK 22/03 (OSNP 2005 nr 6, poz. 80). Istotnie w wy- mienionych orzeczeniach Sąd Najwyższy stwierdza, że sprzeczne jest z ustawą wy- datkowanie środków Funduszu niezgodnie z zasadą ich przyznawania według kryte- 7 rium socjalnego, to jest kryterium uzależniającego przyznawanie ulgowych usług i świadczeń wyłącznie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. Wprawdzie wskazuje się w tym kontekście na art. 8 ust. 1, jednak stanowcze stwierdzenia o wyłączności kryterium socjalnego mogą sugero- wać, że jest ono zasadą jedyną w zakresie wszystkich świadczeń (usług) mieszczą- cych się w ramach działalności socjalnej. Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym kryterium socjalne, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o z.f.ś.s., od- nosi się jedynie do przyznawania ulgowych świadczeń i usług, nie dotyczy ono nato- miast innych świadczeń i usług, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy. Skoro więc nie zostały skutecznie zakwestionowane wydatki z Funduszu po- czynione przez stronę pozwaną na tzw. imprezy masowe, nie są usprawiedliwione zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art.8 ust. 3, art. 10 i 6 ustawy. Nie jest również usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 8 k.p. Wprawdzie w orzecznic- twie przyjmuje się, że art. 8 k.p., choć dotyczy stosunku pracy, to jednak może być stosowany w szerszym zakresie do stosunków zbiorowego prawa pracy (por. powo- łany już wcześniej wyrok Sądu Najwyższego z 25 sierpnia 2004 r.), to w rozpozna- wanej sprawie zarzut ten jest chybiony. Sąd Apelacyjny wskazał jedynie, iż skoro w świetle obowiązującego prawa związki zawodowe prawomocnie zdecydowały o prze- znaczeniu środków Funduszu na imprezy integracyjne i o warunku stażu pracy, nie można domagać się zwrotu środków z argumentacją, że zostały wydane niezgodnie z przepisami, gdyż byłoby to sprzeczne z art. 8 k.p. Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 39814 k.p.c. orzeczono jak w sentencji wyroku. ========================================