II PK 52/06

Wyrok z dnia 21 listopada 2006 r. II PK 52/06 Okresu urlopu macierzyńskiego nie zalicza się do okresu urlopu trwają- cego co najmniej trzy miesiące (nie sumuje się z okresem innego urlopu), w czasie którego dopuszczalne jest wypowiedzenie stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracowników w sytuacjach, o których mowa w art. 41 k.p. (art. 5 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szcze- gólnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.). Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 listopa- da 2006 r. sprawy z powództwa Zofii T. przeciwko G-U Polska Spółce z o.o. w P. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 7 października 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 1.800 zł (tysiąc osiemset) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Poznaniu wyrokiem z dnia 7 października 2005 r. oddalił apelację pozwanej G-U Polskiej Spółki z o.o. w P. od wyroku Sądu Rejono- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 11 maja 2005 r. wydanego w sprawie z powództwa Zofii T. o odszkodowanie, którym Sąd pierwszej instancji zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 13.950 zł z ustawowymi od- setkami od dnia 12 maja 2005 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za narusze- nie przez pracodawcę przepisów o wypowiadaniu umów o pracę zawartych na czas nieokreślony. 2 W sprawie tej ustalono, że powódka była zatrudniona w pozwanej G-U Pol- skiej Spółce z o.o. od dnia 2 września 1996 r., początkowo na okres próbny trzech miesięcy, a następnie na czas nieokreślony. Od dnia 1 kwietnia 2001 r. powódka za- trudniona była na stanowisku zastępcy głównego księgowego. Jej miesięczne wyna- grodzenie wynosiło 4.650 zł brutto. W dniu 20 lipca 2004 r. powódka urodziła dziecko. Od tego dnia do dnia 22 listopada 2004 r. powódka przebywała nieprzerwa- nie na urlopie macierzyńskim. Następnie na wniosek powódki pozwana Spółka udzieliła jej zaległego i bieżącego urlopu wypoczynkowego od dnia 23 listopada 2004 r. do dnia 4 lutego 2005 r. Pismem z dnia 24 listopada 2004 r., doręczonym powódce w dniu 25 listopada 2005 r., a więc w trzecim dniu urlopu wypoczynkowego, pozwana złożyła oświadczenie o rozwiązaniu z powódką umowy o pracę za wypowiedzeniem na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracow- ników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o zwolnieniach z pracy lub ustawa). Jako przyczynę wypowiedzenia wskazano likwidację stanowiska pracy powódki. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, według którego urlop macierzyński i urlop wypoczynkowy są dwiema odrębnymi instytucjami, kształtowa- nymi w oparciu o różne przepisy, a zatem sumowanie okresów tych urlopów kolejno po sobie udzielanych tak, jakby to był jeden urlop, jest niedopuszczalne, a tym sa- mym czyniło sprzecznym z prawem rozwiązanie umowy z powołaniem się na art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach z pracy. Stwierdzenie bezprawności rozwiązania umowy o pracę z uwagi na nieprzekroczenie okresu trwania urlopów, o jakim mowa w tym przepisie, czyniło zbędnym badanie przyczyn wypowiedzenia. Sąd Okręgowy wskazał, że prawidłowa wykładnia art. 5 ust. 3 ustawy wyklucza dopuszczalność su- mowania okresów urlopu macierzyńskiego i urlopu wypoczynkowego przy ustaleniu okresu umożliwiającego rozwiązanie umowy o pracę z przyczyn niedotyczących pra- cownika. Potwierdził wykładnię językową dokonaną przez Sąd pierwszej, który zwró- cił uwagę na sformułowanie analizowanego przepisu przy użyciu liczby pojedynczej „urlopu” lub „innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy”, co wyklucza dopusz- czalność sumowania kilku urlopów lub okresów usprawiedliwionej nieobecności i przemawia za pojmowaniem odnośnego pojęcia w sposób jednostkowy, a nie zbior- czy. Za taką interpretacją przemawia także wykładnia funkcjonalna. Z treści art. 5 ust. 5 ustawy wynika, iż wobec pracownicy w ciąży i korzystającej z urlopu 3 macierzyńskiego dopuszczalne jest jedynie wypowiedzenie warunków pracy i płacy. Skoro zatem w tych okresach ochronnych wolno zmienić na niekorzyść wyłącznie warunki pracy i płacy, to niedopuszczalna jest taka wykładnia innych przepisów ustawy, aby ten sam urlop macierzyński był podstawą dalej idącego skutku w postaci rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy, w razie zsumowania go z urlopem wypoczynkowym. Za takim stanowiskiem przemawia także wykładnia systemowa, zważywszy że w polskim systemie prawnym macierzyństwo korzysta ze szczególnej ochrony przewidzianej zarówno w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej (art. 18), jak i w Kodeksie pracy, który w art. 177 § 1 stanowi, iż pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie ciąży, a także w okresie urlopu macierzyńskiego, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownicy, a reprezentująca ją organizacja związkowa wyraziła zgodę na takie rozwiązanie umowy. Ponadto § 4 zdanie 1 tego przepisu wyraźnie stanowi, iż rozwiązanie przez pracodawcę umowy o pracę za wypowiedzeniem w okresie ciąży lub urlopu macierzyńskiego może nastąpić tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy. Dodatkowo Sąd zauważył, że interpretowanie przepisu art. 5 ust. 3 ustawy w sposób dopuszczający sumowanie okresów różnych urlopów w celu rozwiązania stosunku pracy kolidowałoby z art. 180 k.p., określającym długość okresu macierzyńskiego. Już bowiem najkrótszy wymiar urlopu macierzyńskiego przewidziany w art. 180 k.p. (16 tygodni), trwa dłużej niż 3 miesiące, zatem nie sposób przyjąć, aby racjonalny ustawodawca jednocześnie zezwolił na rozwiązanie stosunku pracy w sytuacji, gdyby urlop ten trwał dłużej niż 3 miesiące. Łącznie argumenty te prowadziły do wykluczenia dopuszczalności wypo- wiedzenia powódce umowy o pracę z powołaniem się na art. 5 ust. 3 ustawy o zwol- nieniach z pracy. W skardze kasacyjnej pełnomocnik pozwanej zarzucił naruszenie prawa mate- rialnego przez błędną wykładnię art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników - przez przyjęcie przez Sąd Okręgowy za Sądem pierwszej instancji, że w świetle tego przepisu „za niedopuszczalne uznać należy zliczenie okresów kolejno udzielonych po sobie urlopów w ten sposób, jakby był to jeden urlop" oraz że „brak jest podstaw dla objęcia przepisem art. 5 ust. 3 w/w ustawy urlopów macierzyńskich", podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że możliwe jest zliczenie okresów kolejno udzielonych po so- 4 bie urlopów w ten sposób, jakby był to jeden urlop, przeto przepis ten „stosuje się również do urlopów macierzyńskich”. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca wskazała na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego związanego z wzajemnym stosunkiem art. 5 ust. 3 ustawy oraz przepisów ustana- wiających ochronę macierzyństwa: art. 177 i 180 k.p., art. 5 ust. 5 ustawy oraz art. 18 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, tj. „czy cytowane przepisy powodują zakaz sto- sowania przepisu art. 5 ust. 3 ustawy, mimo braku wyraźnego zakazu, do urlopów macierzyńskich, w sytuacji gdy wypowiedzenie następuje po upływie urlopu macie- rzyńskiego w trakcie kolejnego bezpośrednio po nim następującego urlopu przy zli- czeniu okresów trwania tych urlopów”. Skarżąca wskazała również na potrzebę wy- kładni budzącego poważne wątpliwości przepisu art. 5 ust. 3 ustawy „w zakresie do- puszczalności zliczenia okresów kolejno udzielonych po sobie urlopów oraz możliwo- ści objęcia tym przepisem urlopów macierzyńskich”. Zdaniem skarżącej, „zastosowa- nie art. 5 ust 3 również do urlopu macierzyńskiego nie narusza w najmniejszym stop- niu ochrony wynikającej z przepisów ustanawiających ochronę macierzyństwa, a ob- jęcie tym przepisem urlopów macierzyńskich nie powoduje automatycznie możliwości rozwiązania z pracownikiem pozostającym na takim urlopie stosunku pracy - ko- nieczne jest jeszcze spełnienie dodatkowych warunków (bezpośrednie po zakończe- niu urlopu macierzyńskiego korzystanie z innego urlopu, wystąpienie przyczyn uza- sadniających wypowiedzenie umowy o pracę, itd.). Objęcie przez przepis art. 5 ust. 3 ustawy urlopów macierzyńskich, w sytuacji wyżej opisanej, nie powoduje, że możliwe jest rozwiązanie stosunku pracy w czasie trwania tego urlopu, a tym samym przepisy ustanawiające ochronę macierzyństwa nie zostają naruszone”. Skarżąca zwracała uwagę, że żaden przepis nie zakazuje wprost obejmować urlopów macierzyńskich zakresem art. 5 ust. 3 ustawy. Wątpliwości dotyczące dopuszczalności zliczania okresów kolejno udzielonych po sobie urlopów oraz możliwości objęcia przepisem art. 5 ust. 3 ustawy urlopów macierzyńskich polegają na wyjaśnieniu, czy przepis ten pozwala wypowiedzieć pracownikowi stosunek pracy tylko w sytuacji, gdy przebywa on na jednym urlopie trwającym nieprzerwanie minimum 3 miesiące, czy też zezwala na zliczenie dwu lub więcej urlopów, następujących bezpośrednio po sobie, jednego lub różnych rodzajów, które łącznie trwają minimum 3 miesiące, jak również, czy jed- nym z tych urlopów może być urlop macierzyński, tj. czy prawidłowe jest wypowie- dzenie pracownikowi stosunku pracy w sytuacji, gdy dwa bezpośrednio następujące 5 po sobie urlopy trwały minimum 3 miesiące i jednym z tych urlopów (pierwszym) był urlop macierzyński. Skarżąca nie zgadza się z poglądem przyjętym przez Sądy obu instancji, że urlop macierzyński i urlop wypoczynkowy udzielane są w oparciu o inne przepisy oraz że nie jest niedopuszczalne zliczenie okresów kolejno udzielonych po sobie urlopów w ten sposób, jakby był to jeden urlop. Na poparcie swojego stanowi- ska skarżąca wskazała, że użycie w treści normy prawnej istotnych sformułowań w liczbie pojedynczej lub mnogiej, tj. wyłącznie względy stylistyki językowej nie przesą- dzają o prawidłowości wykładni językowej spornego przepisu. W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie dla pracodawcy, który podjął decyzję o rozwiązaniu umowy o pracę z powódką w oparciu o art. 5 ust. 3 ustawy, miała wyłącznie okolicz- ność, że usprawiedliwiona nieobecność powódki w pracy, spowodowana jednym, czy kilkoma urlopami, trwała co najmniej 3 miesiące. Nie ulega wątpliwości, że sumowa- nie następujących po sobie urlopów, chociażby rodzajowo różnych, jest możliwe na gruncie art. 5 ust. 3 ustawy. Skarżąca twierdziła, że użycie przez ustawodawcę zwrotu „urlop trwający co najmniej 3 miesiące" w liczbie pojedynczej jest jak najbar- dziej uprawnione dlatego, że w tym samym czasie pracownik może przebywać i ko- rzystać tylko z jednego urlopu. Ewentualne posłużenie się w art. 5 ust. 3 ustawy sformułowaniem „w czasie urlopów trwających co najmniej 3 miesiące" w liczbie mnogiej, doprowadziłoby do powstania wątpliwości, czy ustawodawcy chodziło o hi- potetyczną sytuację, że pracownik korzysta w tym samym czasie z co najmniej dwóch urlopów, trwających co najmniej 3 miesiące każdy. W ocenie skarżącej wy- wód Sądu Okręgowego dotyczący braku podstaw do objęcia urlopów macierzyńskich art. 5 ust. 3 jest w omawianej sprawie bez znaczenia i stanowi nadinterpretację tego przepisu, który nie zawiera wyłączeń czy ograniczeń w zakresie rodzajów urlopów podlegających zaliczeniu do 3-miesięcznego okresu. Pracodawca - nawet przy za- stosowaniu takiej restryktywnej i faktycznie nieuzasadnionej wykładni - w żaden spo- sób nie naruszył uprawnień wynikających ze szczególnej ochrony pracownicy w okresie urlopu macierzyńskiego, albowiem oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o pracę zostało złożone powódce już po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. Ozna- cza to, że wymiar urlopu macierzyńskiego w szczególnych przypadkach „określonych przez ustawodawcę (upadłość lub likwidacja pracodawcy, likwidacja stanowiska pracy etc.) nie ma wpływu na dopuszczalność wypowiedzenia umowy o pracę, albo- wiem w przypadkach utraty przez pracodawcę dobrej kondycji finansowej, bez- względna i szczególna ochrona pracownicy w trakcie urlopu macierzyńskiego może - 6 zależnie od woli pracodawcy - ustać”. Skoro zatem art. 5 ust. 3 ustawy odnosi się ogólnie do „urlopu" i „nie zawiera żadnych ograniczeń, dotyczących poszczególnych rodzajów urlopów, ponieważ zamiarem ustawodawcy nie było wyłączenie z hipotezy tej normy prawnej jakiegokolwiek z urlopów. Podstawowe zasady techniki prawo- dawczej i konstrukcji aktów prawnych wymagają bowiem precyzyjnej regulacji w tym zakresie i nie pozostawiających wątpliwości wyłączeń zgodnie z regułą, że wyjątków od określonej zasady nie należy domniemywać, ani też interpretować rozszerzająco”. W takim stanie sprawy skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz roz- strzygnięcia o kosztach postępowania według norm przepisanych. Wniosek ten skar- żąca uzasadniała tym, że Sądy orzekające w rozpoznawanej sprawie nie wyjaśniały dalszych kwestii istotnych dla sprawy, tj. prawdziwości wskazanej przez skarżącą przyczyny rozwiązania umowy o pracę (likwidacja stanowiska pracy), co w przypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej powinno stać się przedmiotem postępowania dowo- dowego. W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i za- sądzenie na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kluczowym zagadnieniem jest prawidłowa wykładnia art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach z pracy, który - w zakresie ważnym dla stanu faktycznego rozpoznawa- nej sprawy (wypowiedzenia powódce umowy o pracę po urlopie macierzyńskim i w trzecim dniu udzielonego następnie urlopu wypoczynkowego) stanowi, że wypowie- dzenie pracownikom stosunków pracy w sytuacjach, o których mowa w art. 41 Ko- deksu pracy, jest dopuszczalne w czasie urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące. Wykładnia gramatyczna tego przepisu, w oderwaniu od stanu faktycznego rozpo- znawanej sprawy, nie budzi wątpliwości, że dotyczy on w zasadzie każdego urlopu, a więc nie tylko urlopu wypoczynkowego, ale i innych urlopów, np. bezpłatnego, szkoleniowego lub wychowawczego, który został udzielony na co najmniej 3 miesią- ce. Istotne jest wszakże to, że przepis ten nie zawiera zastrzeżenia, iż wypowiedze- nie stosunku pracy w czasie urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące jest dopusz- czalne dopiero po upływie tego okresu. Przyjmuje się bowiem, że skoro przesłanką 7 dopuszczalności wypowiedzenia z przyczyn dotyczących pracodawcy, a w aktualnym stanie prawnym - z przyczyn niedotyczących pracownika - jest jedynie wymiar udzielonego urlopu (co najmniej 3 miesiące), przeto dopuszczalne w czasie trwania takiego urlopu wypowiedzenie stosunku pracy może być dokonane także przed upływem 3-miesięcznego okresu jego udzielenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1996 r., I PKN 39/96, OSNAPiUS 1997 nr 14, poz. 252). Już takie wstępne uwarunkowania wskazują na bezpodstawność sumowania okresu urlopu macierzyńskiego z okresami innych udzielanych urlopów, zważywszy przede wszystkim na zakaz wypowiadania lub rozwiązywania umów o pracę w okre- sie urlopu macierzyńskiego (art. 177 § 1 k.p.), który nie obowiązuje wyłącznie w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 177 § 4 k.p). Koresponduje to ze szczególnym unormowaniem zawartym w art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o zwolnieniach z pracy, który stanowi, iż w okresie objęcia szczególną ochroną przed wypowiedze- niem lub rozwiązaniem stosunku pracy pracodawca może jedynie wypowiedzieć do- tychczasowe stosunki pracy pracownikowi, o którym mowa w art. 177 Kodeksu pracy. Taki układ zależności potwierdza stanowisko Sądów obu instancji, że art. 5 ust. 5 ustawy zawiera unormowanie szczególne (lex specialis) w stosunku do ust. 3 tego przepisu, co sprawia, iż urlopu macierzyńskiego nie wlicza się do okresu urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące, w którym dopuszczalne jest wypowiedzenie pra- cownikom stosunków pracy w sytuacjach, o których mowa w art. 41 Kodeksu pracy. Oznacza to, że ustawodawca oddzielił urlop macierzyński od innych urlopów, których co najmniej 3 miesięczny wymiar dopuszcza wypowiedzenie stosunku pracy w cza- sie trwania takiego urlopu na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach z pracy. Trafnie argumentuje się, że norma zawarta w art. 5 ust. 3 ustawy - w przypadku uznania dopuszczalności zaliczenia urlopu macierzyńskiego do 3-miesięcznego okresu urlopu, o jakim przepis ten stanowi - pozostawałaby w radykalnej sprzeczno- ści z normą zawartą w art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy, zważywszy że zakazuje ona tego, na co zezwala norma zawarta w art. 5 ust. 3 ustawy. Oznacza to, że norma zawarta w art. 5 ust. 5 pkt 1 ma walor prawny lex specialis w stosunku do art. 5 ust. 3 ustawy. Trafne jest również spostrzeżenie Sądów obu instancji, że z uwagi na wymiar urlopów macierzyńskich, który w każdym przypadku przekracza 3 miesiące (art. 180 § 1 i 2 k.p.), na gruncie możliwości wypowiedzenia stosunku pracy już w trakcie urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące (art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach z pracy), bezpodstawne byłoby uznanie dopuszczalności sumowania okresów tych 8 urlopów, ponieważ praktycznie umożliwiałoby to wypowiedzenie stosunku pracy już w okresie przebywania na urlopie macierzyńskim, co jest wykluczone na gruncie bezwzględnie obowiązujących: zakazu wypowiadania lub rozwiązania umowy o pracę w okresie urlopu macierzyńskiego (art. 177 § 1 k.p.) oraz możliwości dokona- nia w tym okresie wyłącznie wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy i płacy (art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o zwolnieniach z pracy). Przeprowadzona wykładnia językowo-logiczna znajduje jednoznaczne i oczywiste wsparcie w przepisach kreują- cych wzmożoną ochronę stosunku pracy w okresie korzystania z urlopów macierzyń- skich (art. 177 § 1 k.p. w związku z art. 180 k.p.), które doznają wyłączeń jedynie w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 177 § 4 k.p.) lub ograni- czenia umożliwiającego wyłącznie wypowiedzenie dotychczasowych warunków pracy i płacy w razie konieczności wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn niedo- tyczących pracownika (art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o zwolnieniach z pracy). Tak też w prawie pracy powinna być rozumiana celowościowa i systemowa ochrona macie- rzyństwa, o jakiej mowa w art. 18 Konstytucji RP. Powyższe rozważania prowadziły do wyrażenia poglądu, że okresu urlopu macierzyńskiego nie zalicza się do okresu urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące (nie sumuje się z okresem innego urlopu), w czasie którego dopuszczalne jest wy- powiedzenie stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika w sytuacjach, o których mowa w art. 41 Kodeksu pracy (art. 5 ust. 5 pkt 1 w opozycji do art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach pracy). W konsekwencji Sąd Najwyższy oddalił niemającą usprawiedliwionych podstaw prawnych skargę kasacyjną na podstawie art. 39814 k.p.c., orzekając o kosztach postępowania w zgodzie z art. 98 k.p.c. ========================================