II PK 31/07

Wyrok z dnia 5 października 2007 r. II PK 31/07 W postępowaniu dotyczącym stosowania przez pracodawcę mobbingu oraz przyznania świadczeń z tego tytułu nie jest wystarczające stwierdzenie bezprawności działań podjętych wobec pracownika, lecz konieczne jest wyka- zanie celu tych działań i ich skutków (art. 943 § 2 k.p.). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 paździer- nika 2007 r. sprawy z powództwa Edyty M. przeciwko Ośrodkowi Rehabilitacji i Opieki Psychiatrycznej w R.Ś. o zadośćuczynienie, odszkodowanie i zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Opolu z dnia 14 września 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną i nie obciążył powódki kosztami postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 14 września 2006 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu oddalił apelację powódki Edyty M. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Prudniku z dnia 12 czerwca 2006 r. w sprawie przeciwko Ośrodkowi Rehabilitacji i Opieki Psychiatrycznej w R.Ś. o zadość- uczynienie, odszkodowanie i zapłatę, wskazując, podobnie jak orzekający w spra- wie Sąd pierwszej instancji, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dał pod- staw do uznania, iż wobec powódki stosowano mobbing, a stwierdzone działania przeciwko prawom pracowniczym nie wypełniają znamion określonych w art. 943 § 2 k.p. Według ustaleń faktycznych, powódka była pracownikiem pozwanego Ośrodka Rehabilitacji i Opieki Psychiatrycznej od 1997 r. Zatrudniona była na stano- 2 wisku opiekuna. W dniach od 5 do 11 stycznia, a następnie od 12 do 16 stycznia 2004 r. była niezdolna do pracy, dokumentując to zaświadczeniem lekarskim, które przedło- żyła pracodawcy w dniu 12 stycznia 2004 r. Dyrektor Ośrodka - Urszula H. (pełniąca tę funkcję od 28 maja 1999 r.) uznała, że powódka spóźniła się ze złożeniem zaświad- czenia o jeden dzień i zdecydowała o obniżeniu jej wynagrodzenia o 25% za ten jeden dzień, a po powrocie powódki do pracy wskazała, że zwolnienia lekarskie mają być dostarczane pracodawcy w dniu ich wystawienia. Urszula H. była osobą wymagającą; wymagała od pracowników dyscypliny. Miewała czasami tzw. „złe dni" i bywała impul- sywna. Nie krzyczała jednak do pracowników i nie zwracała się do nich niekulturalnie. W dniu 26 lutego 2004 r. powódka przedłożyła Urszuli H. zaświadczenie lekarskie o sta- nie ciąży. Dyrektor przyjęła ten fakt do wiadomości, a po przedłożeniu zaświadczenia lekarskiego, odsunęła powódkę od pracy w porze nocnej od dnia 1 marca 2004 r., wstrzymując wypłatę należnego dodatku wyrównawczego. Jednocześnie zwiększyła powódce premię regulaminową, co miało być rekompensatą za brak dodatku. Powódka przedłożyła dyrektor opinię radcy prawnego potwierdzającą uprawnienie do otrzymy- wania dodatku wyrównawczego w związku ze zmianą warunków jej pracy, poprzez wyłączenie pracy w porze nocnej, jednak dyrektor nie zmieniła swojej decyzji w tej kwe- stii. Według ustaleń poczynionych na podstawie zeznań świadków, dyrektor nie miała negatywnego stosunku do pracownic w ciąży i dobrze traktowała inne pracownice, bę- dące w ciąży. Nie miała również do nich pretensji o to, że przebywały w tamtych okre- sach na zwolnieniach lekarskich. Powódka nie miała z nią częstego kontaktu, pracując w systemie zmianowym, zaś dyrektor nie kontrolowała sposobu wykonywania obo- wiązków pracowniczych przez powódkę. Nigdy też nie udzielała jej upomnień, poza jednostkowym zwracaniem uwagi na niestosowny - w jej ocenie - ubiór powódki pod- czas wykonywania pracy, przy czym zastrzeżenia te przekazywała w sposób kultu- ralny. Pracownicy nie zauważyli też, aby powódka była izolowana czy źle traktowana. W początkowym stanie ciąży powódka była w dobrym stanie psychicznym, natomiast w marcu 2004 r., podczas jednej z rutynowych wizyt u lekarza ginekologa, poinformowała go o stresującej atmosferze w miejscu zatrudnienia, o występujących u niej kłuciach w podbrzuszu. Lekarz stwierdził, iż stres może negatywnie wpłynąć na rozwój płodu i zaproponował powódce zwolnienia od pracy, jednak powódka odmówiła. Skarżyła się lekarzowi, że szefowa ją źle traktuje, że ją szykanuje. Ostatecznie pracowała do dnia 26 marca 2004 r., a następnie - do dnia porodu - przebywała na zwolnieniach lekarskich. Podczas wizyt u lekarza ginekologa w trakcie zwolnienia lekarskiego, przed porodem, po- 3 wódka była w gorszym stanie psychicznym, miała obniżony nastrój. Nie odbiło się to jednak na stanie ciąży. Z uwagi na stan psychiczny powódki lekarz sam proponował prze- dłużanie zwolnień lekarskich powódce, aż do porodu. Około 16 tygodnia ciąży lekarz skierował powódkę na oddział patologii ciąży, z powodu występujących u niej bólów podbrzusza, zagrażających ciąży. Po kilku dniach powódka została wypisana ze szpi- tala z poprawą zdrowia. W związku ze zgłaszanymi przez powódkę problemami w pracy lekarz zaproponował jej osobistą interwencję u pracodawcy, na co jednak nie wyraziła ona zgody. Zdaniem lekarza sytuacja w pracy mogła mieć wpływ na stan ciąży a odizolowanie powódki od pracy wpłynęło na jej stan korzystnie. Edyta M. w dniu 9 września 2004 r. urodziła dziecko i od tego dnia do dnia 29 grudnia 2004 r. przebywała na urlopie ma- cierzyńskim. W dniu 13 grudnia 2004 r. złożyła pracodawcy wniosek o przyznanie jej dwóch dni zwolnienia od pracy z tytułu opieki nad dzieckiem w dniach 30 - 31 grudnia oraz udzielenie zaległego urlopu wypoczynkowego w wymiarze 17 dni, od dnia 1 stycznia 2005 r. Wnioski te zostały zarejestrowane w ewidencji wniosków urlopowych i rejestrze urlopów. Po urlopie wypoczynkowym powódka planowała przejście na urlop wychowawczy. Dlatego w dniu 13 grudnia 2004 r. złożyła również pracodawcy wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego. Po otrzymaniu wniosków powódki dyrektor Ośrodka starała się ją przekonać, że bardziej opłacalne dla obu stron będzie zwolnienie powódki z pracy i pobieranie zasiłku dla bezrobotnych, a potem ponowne przyjęcie do pracy. Powód- ka nie przystała jednak na tę propozycję. Przebywając na urlopie wypoczynkowym po- wódka zachorowała i przekazała pracodawcy zwolnienie lekarskie. Dyrektor Ośrodka odesłała powódce przedłożone przez nią zaświadczenie lekarskie za okres 18 - 27 stycznia 2005 r., usunęła z dokumentacji wniosek urlopowy Edyty M. o urlop wypo- czynkowy oraz w drodze polecenia służbowego nakazała Annie S. wyrzucić kartę urlo- pową [...] dotyczącą wniosku o urlop wypoczynkowy powódki, a następnie przepisać karty urlopowe pracowników, by kolejność po usunięciu karty [...] nadal się zgadzała. Pracownica wykonała powyższe polecenia. Ponadto Urszula H. poleciła Annie S. przepi- sanie listy obecności za styczeń 2005 r. Autentyczną listę obecności za styczeń 2005 r. Urszula H. zniszczyła. Na kolejne polecenia dyrektor Ośrodka, pracownice: Anna S. i Jo- anna C. przepisały rejestr podręczny urlopów, z pominięciem pozycji [...], która doty- czyła urlopu wypoczynkowego Edyty M. w dniach 1 do 25 stycznia 2005 r. Autentycz- ny zeszyt zabrała dyrektor Ośrodka. W dniu 21 stycznia 2005 r. powódka otrzymała pocztą pismo zawierające informację, że dyrektor Ośrodka udzieliła jej urlopu wychowawczego od dnia 1 stycznia 2005 r. na okres 2 lat. Dopiero w dniu 27 stycznia 2005 r. powódka 4 zdołała dostarczyć komplet dokumentów i od tej pory zaczęto jej wypłacać świadczenie. Jednakże w lipcu lub sierpniu 2005 r. otrzymała wyrównanie z tytułu zasiłku wychowaw- czego od dnia 1 do 26 stycznia 2005 r. W grudniu 2004 r. powódka zgłosiła się do Po- radni Psychologiczno-Pedagogicznej w G. Psycholog stwierdził u niej obniżony nastrój z objawami niepokoju i lęku. Powódka skarżyła się wówczas na zaburzone poczucie bez- pieczeństwa, bezsenność, drażliwość i zaburzenia łaknienia, co wpływało na opiekę nad dzieckiem i jego samopoczucie, które ujawniało cechy niepokoju i wzmożonej pobu- dliwości. Powódka stres, zagrożenie ciąży oraz obniżenie nastroju i symptomy depre- syjne wiązała z sytuacją w pracy, miała poczucie, iż stosowane są wobec niej formy mobbingu. Skarżyła się na zastraszanie, ośmieszanie i izolowanie w grupie pracowni- czej, wynikające z relacji z dyrektorem. W trakcie kolejnych spotkań z psychologiem powódka ujawniała nasilenie objawów depresyjnych; w rozmowach uporczywie wracała do tematu trudności w relacjach z przełożonym, przy jednoczesnym poczuciu bezsilno- ści i bezradności w kontaktach służbowych. Zgłaszała też zaburzenia w obrębie poczu- cia własnej wartości. Obniżona samoocena dotyczyła nie tylko kompetencji zawodo- wych, ale też umiejętności opiekuńczo-wychowawczych w odniesieniu do własnego dziecka. Psycholog stwierdziła u powódki właśnie obniżony nastrój, a w mniejszym stop- niu rozchwianie emocjonalne. W trakcie postępowania karnego, toczącego się prze- ciwko dyrektor Ośrodka, w którym powódka występowała w charakterze świadka, powódka ujawniała zwiększone poczucie lęku. Według psychologa relacje powódki z dyrektorem Ośrodka kwalifikowały się do uznania jej za ofiarę mobbingu. Na skutek interwencji powódki w Państwowej Inspekcji Pracy, Inspektoracie Okręgowym w O., PIP przeprowadziła kontrolę w Ośrodku Rehabilitacji i Opieki Psychiatrycznej w R.Ś. w lutym 2005 r. W wyniku tej kontroli i zaleceń pokontrolnych pracodawca wypłacił Edycie M. zaległy dodatek wyrównawczy, w związku ze zmianą warunków pracy w okresie 1-26 marca 2004 r., wraz z odsetkami (21,75 zł + 2,58 zł odsetek), a także przesłał kwotę, o jaką zmniejszono wynagrodzenie za okres niezdolności do pracy, z powodu dokonania potrącenia za rzekomo spóźnione dostarczenie przez powódkę zaświadczenia lekarskiego (7,69 zł + 1,38 zł odsetek). W piśmie Urszuli H. do po- wódki z dnia 8 marca 2005 r. stwierdzono, że nie chcąc narażać jej na dodatkowe koszty związane ze złożeniem ponownych wniosków w instytucjach, w których skła- dała skargi, przesłano jej odsetki od kwoty brutto 9,72 zł., za okres 26 stycznia 2004 r. - 15 marca 2005 r. w kwocie 1,38 zł. Kontrola PIP nie wykazała nieprawidłowości w udzieleniu powódce urlopu wychowawczego, gdyż w dokumentacji pracodawcy brak 5 było dokumentu potwierdzającego fakt złożenia przez Edytę M. wniosku o udzielenie takiego urlopu. Powódka wraz z dwiema koleżankami opisały swoje relacje z dyrek- torem pozwanego Ośrodka w prasie. Mówiły, że dyrektor uwzięła się na powódkę, że pracownice bały się jej. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Prudniku z dnia 14 września 2005 r. [...] uznano Urszulę H. za winną popełnienia przestępstwa z art.18 § 1 k.k. w związku z art. 270 § 1 k.k. i art. 276 k.k. oraz art. 218 k.k. przy zastosowaniu art. 11 § 2 k.k. i w związku z art. 12 k.k. i za to wymierzono jej karę 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunko- wym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat oraz grzywnę w wymiarze 50 stawek dziennych. Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2006 r., Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powódki kwoty: - 292,17 zł tytułem odszkodowania wraz z ustawowymi odsetkami za zwłokę od dnia 2 marca 2006 r. - 45,00 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania oraz zasądził od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że powództwo zasługuje na uwzględnienie jedynie w części dotyczącej odszkodowania z tytułu pozba- wienia powódki, na skutek bezprawnego działania pracodawcy, zasiłku chorobowego za okres 18-27 stycznia 2005 r. w wysokości stanowiącej różnicę pomiędzy zasiłkiem choro- bowym, jaki powódka otrzymałaby, a faktycznie wypłaconym jej zasiłkiem wychowawczym za wskazany okres. W skardze kasacyjnej pełnomocnik powódki zaskarżył wyrok Sądu Okręgowe- go w całości i zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 943 § 2 i 3 k.p., wniósł o jego uchylenie w całości. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik pozwanego Ośrodka Reha- bilitacji i Opieki Psychiatrycznej w R.Ś. wniósł o jej oddalenie i orzeczenie o kosztach, podnosząc że działań dyrektora pozwanego, które stanowiły przestęp- stwo przeciwko prawom pracowniczym, nie można ocenić jako mobbingu, gdyż nie wypełniają znamion określonych w art. 943 § 2 k.p. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Stosownie do art. 39813 § 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, 6 jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania - tak jak w rozpatrywanej sprawie, bądź jeżeli taki zarzut okaże się niezasadny. Z uwagi na fakt, że podstawą skargi kasacyjnej było naruszenie prawa materialnego, Sąd Najwyższy nie miał podstaw do kwestionowania poczynionych w toku postępowania ustaleń faktycznych. Ustalenia te są zatem wiążące w postępowaniu kasacyjnym, zaś ocenie podlega jedynie prawidłowość zastosowania do tak ustalonego stanu sprawy przepi- sów prawa materialnego - art. 943 § 2 i 3 k.p. Odnosząc się do przedstawionego przez pełnomocnika skarżącej zagadnienia prawnego dotyczącego „wykładni pojęcia mobbingu ukierunkowanego na izolowanie pracownika, a w szczególności czy poje- cie to winno być wykładane w sposób szerszy niż by to wynikało z gramatycznego brzmienia przepisu art. 94-3 par 2 k.p.”, należy wskazać, że zgodnie z art. 943 § 2 k.p. mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowa- ne przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powo- dujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że „ustawowe przesłanki mobbingu muszą być spełnione łącznie, a powyż- sze okoliczności - według ogólnych reguł dowodowych (art. 6 k.c.) - winny być wyka- zane przez pracownika, który z tego faktu wywodzi skutki prawne. Na pracowniku też spoczywa ciężar udowodnienia, że wynikiem nękania (mobbingu) był rozstrój zdro- wia” - por. niepublikowany dotąd wyrok z dnia 5 grudnia 2006 r., II PK 112/06, oraz uzasadnienie wyroku z dnia 8 grudnia 2005 r., I PK 103/05 (OSNP 2006 nr 21-22, poz. 321). Wszystkie przesłanki mobbingu muszą być spełnione łącznie, a więc dzia- łania pracodawcy muszą być jednocześnie uporczywe i długotrwałe oraz polegać na nękaniu lub zastraszaniu pracownika. W świetle ustaleń przyjętych w podstawie fak- tycznej zaskarżonego wyroku, Sąd Okręgowy trafnie uznał, że ustawowe przesłanki mobbingu określone w art. 943 § 2 k.p. nie zostały spełnione. Co prawda działania dyrektora Ośrodka, skierowane przeciwko pracowniczym prawom powódki, miały cha- rakter powtarzalny, a część z nich została zakwalifikowana jako przestępstwo umyślne popełnione na szkodę powódki z zamiarem bezpośrednim, kierunkowym, to jednak, nie negując bezprawności zachowań dyrektora Ośrodka, należy przypomnieć, że z defini- cji mobbingu określonej w art. 943 § 2 k.p. wynika konieczność wykazania nie tylko bezprawności działania, ale jego celu (poniżenie, ośmieszanie, izolowanie pracownika) i ewentualnych skutków działań pracodawcy (rozstrój zdrowia). Tak więc, bezpodstawne 7 przyjęcie przez zwierzchnika powódki, że przedłożyła zaświadczenie lekarskie z opóźnie- niem, a w konsekwencji obniżenie wynagrodzenia chorobowego, odmowa wypłacania do- datku wyrównawczego w związku z odsunięciem od pracy nocnej ze względu na stan ciąży oraz sfałszowanie dokumentacji związanej z urlopem wypoczynkowym powódki, samo przez się nie może być kwalifikowane jako mobbing, skoro, żadne z tych działań nie może zostać zakwalifikowane jako podjęte w celu wywołania skutków określonych w przepisie art. 943 § 2 k.p. Mogły być one subiektywnie odebrane przez pracownika jako mające charakter nękania oraz długotrwałe (trwające od stycznia 2004 r. do stycznia 2005 r., aczkolwiek warto też zauważyć, że w tym okresie powódka przebywała na zwolnieniach lekarskich i w związku z tym nie świadczyła pracy), jednak w żadnym stopniu nie mogły wpłynąć na samoocenę przydatności zawodowej powódki, ponieważ kompetencje pracownicze Edyty M. nigdy nie były przedmiotem oceny jej przełożonej, a przynajmniej brak jest jakichkolwiek śladów dokonywania tej oceny w materiale dowo- dowym. Brak jest również podstaw do przyjęcia, że bezprawne czynności przedstawi- ciela pracodawcy miały na celu poniżenie lub ośmieszanie powódki, bądź też zmierzały do izolowania jej lub wyeliminowania z zespołu współpracowników. Z zeznań przesłucha- nych w sprawie świadków wynika, że dyrektor Ośrodka niechętnie reagowała na przy- padki korzystania przez pracowników ze zwolnień lekarskich, czy też absencje spowodo- wane innymi przyczynami, jednak zachowania te dotyczyły wszystkich pracowników, a nie wyłącznie powódki. W postępowaniu, którego przedmiotem jest ustalenie ewentual- nego stosowania mobbingu przez pracodawcę oraz przyznanie stosownych świadczeń z tego tytułu, nie jest wystarczające stwierdzenie bezprawności działań podjętych wobec pracownika, lecz konieczne jest wykazanie celu tych działań oraz ich ewentualnych skutków (art. 943 § 2 k.p.). W świetle zebranych dowodów, działaniom dyrektora Ośrodka Urszuli H. w części stanowiącym przestępstwa przeciwko prawom pracowniczym, takich skutków przypisać nie można. Z tych względów, podzielając stanowisko Sądu Okręgowego, należało orzec jak w sentencji po myśli art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono na podstawie art. 108 k.p.c. ========================================