II PK 294/09

Wyrok z dnia 23 kwietnia 2010 r. II PK 294/09 1. Podstawową zasadą ustalania wynagrodzenia twórców projektu wyna- lazczego na podstawie ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.) jest ich umowne kształto- wanie. Dopiero w przypadku braku regulacji umownej wynagrodzenie ustalane jest przy zastosowaniu kryterium słusznej proporcji. 2. Twórca ma prawo żądania podwyższenia ustalonego przez strony wy- nagrodzenia na zasadzie art. 100 ustawy o wynalazczości, a nie na podstawie odwołania się do "słusznej proporcji". Przepis ten spełnia funkcję ochronną dla twórcy, która może być jednak uruchomiona tylko na jego wniosek i tylko wów- czas, gdy wynagrodzenie twórcy było rażąco niskie (krzywdzące, niesprawie- dliwe). Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 kwietnia 2010 r. sprawy z powództwa Sławomira W. przeciwko Przedsiębiorstwu Wielobran- żowemu Produkcyjno-Usługowemu I.S. Spółce z o.o. z siedzibą w K. o podwyższe- nie wynagrodzenia i zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2009 r. [...] u c h y l i ł zaskarżone orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie i przeka- zał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postę- powania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sławomir W. dochodził od Przedsiębiorstwa Wielobranżowego Produkcyjno- Usługowego I.S. Spółki z o.o. w K. (I.S. Sp. z o.o.) kwoty określonej ostatecznie na 85.152,81 zł z odsetkami z tytułu korzystania z projektu wynalazczego oraz 646.835 2 zł z tytułu podwyższenia wynagrodzenia za projekt wynalazczy. W uzasadnieniu po- zwu Sławomir W. wskazał, że żądane kwoty stanowią jego wynagrodzenie jako wy- nalazcy wyliczone w słusznej proporcji, tj. 25% korzyści uzyskanych przez pozwaną w poszczególnych latach stosowania wynalazku. Przy ustalaniu wysokości docho- dzonej kwoty powód uwzględnił, że jego udział w wynalazku wynosi 50%, bowiem druga część należy się współtwórcy Piotrowi D. Pozwana Spółka wniosła o oddalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 3 lipca 2008 r. [...] Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że: 1. Powód, zatrudniony na stanowisku dyrektora do spraw rozwoju oraz Piotr D. zawarli ze Spółką ustne porozumienie w przedmiocie opracowania wynalazku pod nazwą „oryginalny zawór napełniający”, do którego prawa będą przysługiwać pozwanej, a wynalazcy otrzymają stosowne wynagrodzenie, 2. Powód oraz Piotr D. dnia 16 lipca 1997 r. nawiązali z pozwanym w formie pisemnej umowę o przeniesienie prawa wła- sności projektu wynalazczego, potwierdzając jednocześnie, że uprzednie czynności, wykonanie opracowania, prototypu etc. zostały wykonane przy zgodnej współpracy stron, 3. Prawo do zgłoszenia wynalazku do Urzędu Patentowego RP oraz upraw- nienie do uzyskania patentu na wynalazek w rozumieniu art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz.117 ze zm.) strony przyznały Spółce, 4. Strony ustaliły wynagrodzenie dla twór- ców w wysokości 48.000 zł, płatne w 3 ratach; ostatnia rata opiewała na 1/3 kwoty i miała być wypłacona po wyprodukowaniu 100.000 sztuk, 5. W marcu 1998 r. nastą- piły pierwsze dostawy zaworów do klientów, 6. W 2000 r. rozwiązano umowy o pracę z wynalazcami, 7. Decyzją z 12 marca 2004 r. Urząd Patentowy RP udzielił na rzecz Spółki patentu na wynalazek, 8. W okresie od marca 1998 r. do lutego 2007 r. I.S. spółki z o.o. uzyskała z produkcji zaworów i ich sprzedaży kwotę 851.528,25 zł ko- rzyści, 9. Umowa określała całość wynagrodzenia twórców do czasu wyprodukowa- nia 100.000 zaworów, 10. Umowa nie zawierała postanowienia o rezygnacji twórców z wynagrodzenia za produkcję zaworów ponad 100.000 sztuk, co powodowało, że owo ustalenie wynagrodzenia - w braku decyzji Spółki - powinno być dokonane z mocy art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości przez sąd w słusznej proporcji; za słuszną proporcję sąd uznał 20% korzyści (efektu ekonomicznego) dla obu twórców, a zatem dla powoda 10% łącznej kwoty uzyskanych korzyści (10% z kwoty 851.528,25 zł), 11. Umowa nie przenosiła wszystkich praw na pozwaną, 12. Odno- sząc się do żądania powoda zasądzenia kwoty 646.835 zł tytułem podwyższenia 3 wynagrodzenia za projekt wynalazczy, Sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku, iż umowa nie określała kwoty wynagrodzenia za projekt wynalazczy ponad 100.000 zaworów brakowało przeto kwoty, którą należałoby podwyższyć; w tym zakresie po- wództwo zostało oddalone. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy uznał, że powództwo Sławomira W. jest w części, tj. do kwoty 851.528,25 zł uzasadnione i wskazał, że w dniu zawar- cia przez strony umowy „o przeniesieniu prawa własności projektu wynalazczego" obowiązywała ustawa z 19 października 1972 r. o wynalazczości, zwana dalej ustawą o wynalazczości), której przepisy należało stosować do zawartego przez strony kontraktu. Apelację od powyższego wyroku złożyła pozwana, zaskarżając go zasadniczo w części zasądzającej świadczenie. Kwestionowanemu orzeczeniu apelująca zarzuciła: 1) błędną ocenę zgroma- dzonego w sprawie materiału; 2) naruszenie prawa materialnego (art. 100 i 98a ustawy o wynalazczości), przez przyjęcie, że art. 100 ustawy o wynalazczości nie ma (w zakresie sposobu podwyższania zapłaty) w niniejszej sprawie zastosowania oraz błędne i nieuzasadnione określenie konkretnej wysokości słusznej proporcji, w jakiej należy mierzyć korzyści przedsiębiorcy oraz ewentualne wynagrodzenie twórcy, a także poprzez nieuwzględnienie w wyliczeniu korzyści osiągniętych przez przedsię- biorstwo obciążeń administracyjno-prawnych (podatku VAT i podatku dochodowego). Apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. Powód wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów procesu. Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 31 marca 2009 r. [...] oddalił apelację, podzielając ustalenia faktyczne i wywody prawne Sądu Okręgowego w Warszawie. Jednocześnie Sąd Apelacyjny w Warszawie podkreślił, że dochodzone w niniejszej sprawie roszczenie znajduje podstawę prawną w nieobowiązujących już przepisach ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości, z uwagi na treść art. 315 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.). Dodatkowo Sąd Apelacyjny wskazał, że: 1. Przedmiotem umowy z dnia 16 lipca 1997 r. było przyjęcie przez pozwaną prawa do wykorzystania wynalazku w 4 działalności gospodarczej, a nie zapłata za przeniesienie praw do wynalazku, gdyż wówczas strony użyłyby takiego pojęcia; wobec operowania przez strony umowy w jej tekście terminem „wynagrodzenie” Sąd Apelacyjny w Warszawie przyjął za Są- dem pierwszej instancji, iż twórcy otrzymali wynagrodzenie zryczałtowane tylko za korzystanie przez pozwanego z wynalazku, w określonej w umowie kwocie, płatnej w ratach uzależnionych od rozmiaru produkcji, które nie dotyczy korzyści uzyskanych przez pozwaną ponad 100.000 zaworów, 2. W umowie brakuje zrzeczenia się przez twórców wynagrodzenia za korzystanie z wynalazku przez pozwanego w zakresie dalszej produkcji; w takiej sytuacji dla oceny prawa twórców do wynagrodzenia z ty- tułu dalszego wykorzystania przez pozwaną wynalazku, zastosowanie znajdują przepisy ustawy o wynalazczości, tj. art. 98a, który stanowi, że wynagrodzenie twórcy pozostawać powinno w słusznej proporcji do korzyści uzyskanych przez przedsiębiorcę, 3. Słuszną proporcją stosunku wynagrodzenia do korzyści ad casum jest dla powoda 10% korzyści pozwanego z wynalazku, 4. Ustawodawca pozostawił sądowi rozstrzygającemu spór ocenę wysokości wynagrodzenia twórcy pozostają- cego w słusznej proporcji do korzyści uzyskanych przez przedsiębiorcę, po rozważe- niu wszystkich okoliczności sprawy; ad casum istotne jest że zawór napełniający jest stale od 1998 r. produkowany przez pozwaną i przynosi jej wymierne korzyści, 5. W sprawie nie doszło do naruszenia art. 100 ustawy o wynalazczości, tj. przepisu regu- lującego podstawy podwyższenia wynagrodzenia twórcy; umowa bowiem nie nor- mowała wynagrodzenia poza produkcję 100.000 egzemplarzy; nie może być przeto mowy o podwyższeniu wynagrodzenia, a jedynie o jego zasądzeniu za okres, w któ- rym nie zostało uzgodnione między stronami, ani też wypłacone, 6. Podstawą ustale- nia wynagrodzenia jest w niniejszej sprawie przepis art. 98a ustawy o wynalazczości z zastosowaniem przesłanek w nim wymienionych, a nie przepis art. 100 tej ustawy odnoszący się do podwyższenia wynagrodzenia. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2009 r. złożyła strona pozwana, zarzucając wyrokowi naruszenie art. 98a i 100 ustawy o wynalazczości z 1972 r. Naruszenie tych norm polegało zdaniem skar- żącego na ocenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie, iż umowa o projekt wynalazczy nie określała wynagrodzenia za korzystanie z wynalazku po wytworzeniu 100.000 zaworów, co wymagało rozstrzygnięcia na podstawie art. 98a ust. 1 i 2, a w tym ustalenia wynagrodzenia w słusznej proporcji do zysku. Zdaniem skarżącego sprawa zaś powinna lub mogła być rozstrzygnięta na podstawie art. 100 ustawy, który to 5 przyznaje twórcy prawo do wystąpienia z roszczeniem odpowiedniego podwyższenia zapłaty lub wynagrodzenia, jeżeli jest ono rażąco niskie w stosunku do korzyści osią- ganych przez przedsiębiorcę. Mimo, a nawet wbrew, dokonywanej przez skarżącego subsumcji art. 100 ustawy z 1972 r., kwestionuje on także zastosowaną przez Sąd Apelacyjny zasadę ustalenia wynagrodzenia w „słusznej proporcji”, o czym mowa art. 98a ust. 2 ustawy. Tym samym skarżący osłabia argument o konieczności rozstrzygania sprawy tylko na podstawie art. 100 ustawy o wynalazczości z 1972 r. Albo twórca ma prawo do ustalenia przez przedsiębiorcę wynagrodzenia w „słusznej proporcji”, albo może żą- dać podwyższenia ustalonego przez strony wynagrodzenia na zasadzie art. 100 ustawy o wynalazczości. Tertium non datur. Ponadto pozwany w skardze kasacyjnej neguje sposób ustalenia korzyści osiągniętych przez przedsiębiorstwo przez nieuwzględnienie ciężarów tego przedsię- biorstwa wynikających z danin publicznych i kosztów administracyjnych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Trafnie Sąd Apelacyjny w Warszawie uznał w motywach kwestionowanego wyroku, że w sprawie ma zastoso- wanie ustawa z 1972 r., jednak w brzmieniu nadanym tej ustawie ustawą o zmianie ustawy o wynalazczości z 30 października 1992 r. (Dz.U. Nr 4, poz. 14). Trafnie także przyjął, że w sprawie mamy do czynienia z pracowniczym projektem wynalaz- czym, a udział każdego z dwóch twórców w prawie majątkowym do wynalazku wy- nosi połowę. Wadliwie natomiast Sąd Apelacyjny w Warszawie ocenił znaczenie umowy z 16 lipca 1997 r., która łączyła twórców z pozwanym. Niewątpliwie umowa określała wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy, ograniczając owo wynagrodze- nie do kwoty 48.000 zł. Postanowienia umowy zawartej z twórcami - pracownikami nie zawierały dalszych rozstrzygnięć co do konieczności opłacania wynagrodzenia w większym rozmiarze w przypadku dalszej produkcji zaworów. Z tego faktu Sąd Ape- lacyjny wysnuł twierdzenie, iż zagadnienie wynagrodzenia za projekt nie zostało w pełni między stronami uregulowane i trzeba w tym zakresie stosować art. 98a ustawy z 1972 r. 6 Negując pogląd przyjęty przez Sąd Apelacyjny, wypada na wstępie wskazać, że prawo do wynagrodzenia jest jednym z dwóch praw majątkowych przysługujących twórcy projektu wynalazczego. Prawo to zarówno dawniej, jak i de lege lata, jest uważane za ważny stymulator postępu technicznego. Stosowne (godziwe) wynagro- dzenie dla twórcy projektu wynalazczego sprzyja rozwojowi nie tylko przedsiębiorstw, ale także kraju. Do sprawy ma zastosowanie ustawa o wynalazczości z 1972 r., w brzmieniu nadanym tej ustawie w kwietniu 1993 r. (nowelizacja ustawą z dnia 30 października 1992 r. o zmianie ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie Paten- towym Rzeczypospolitej Polskiej - Dz.U. z 1993 r. Nr 4, poz. 14, która weszła w życie 16 kwietnia 1993 r ). Nowelizacja ustawy w 1993 r. miała istotne znaczenie właśnie w sferze wynagrodzenia. Ustawodawca nadał przepisom o wynagrodzeniu charakter iuris dispositivi; znacznie ograniczył liczbę przepisów normujących wynagrodzenie; zniósł obowiązek określania wysokości należnego wynagrodzenia twórcy na podsta- wie tabel; zniósł limity i ograniczenia, którymi było obwarowane wynagrodzenie twórcy do 1993 r. Zgodnie z art. 98a ustawy o wynalazczości z 1972 r. w brzmieniu z 1993 r. twórca wynalazku ma prawo do wynagrodzenia za korzystanie z tego wynalazku przez przedsiębiorcę, gdy przedsiębiorcy temu przysługuje prawo do patentu zgodnie z przepisami art. 20 ust. 2 lub art. 98 ust. 2 albo prawo do korzystania z wynalazku na podstawie art. 20 ust. 3, chyba że umowa stanowi inaczej. Jeżeli umowa nie sta- nowi inaczej, wynagrodzenie ustala przedsiębiorca w słusznej proporcji do korzyści uzyskanych z wynalazku przez tego przedsiębiorcę. Z przepisu tego wynika, iż pod- stawową zasadą ustalania wynagradzania twórców projektu wynalazczego jest ich umowne kształtowanie. Dopiero w przypadku braku umowy ustawodawca nakazuje ustalać wynagro- dzenie przy zastosowaniu kryterium słusznej proporcji. Uzgodnienie przez twórcę z przedsiębiorcą wysokości wynagrodzenia czyniło - zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszej sprawie - pod rządami ustawy z 1972 r. - bezprzedmiotową kwestię, czy jego wysokość pozostaje w „słusznej proporcji” do korzyści uzyskanych przez przedsiębiorcę (aczkolwiek funkcjonowały także inne poglądy). Zgodnie z art. 98a ustawy z 1972 r. (po nowelizacji w 1993 r.), dopiero, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, wynagrodzenie ustala przedsiębiorca. Ustalenie to ma charakter jednostronnego oświadczenia woli przedsiębiorcy i jest dla niego wiążące (A. Szewc: Wynagrodzenie twórców i wykonawców w prawie autorskim i wynalaz- 7 czym, Sopot 1999, s. 103). Owo wynagrodzenie ustalone jednostronnie powinno po- zostawać w słusznej proporcji do korzyści uzyskanych z wynalazku. Innymi słowy, tylko wobec braku umowy zasady ustalają samodzielnie podmioty gospodarcze, które uzyskały znaczną swobodę w zakresie rozstrzygnięcia, komu, za co i w jakim terminie płacić. Znowelizowana ustawa o wynalazczości, ustawą, która weszła w życie w kwietniu 1993 r., wyzwalała podmioty gospodarcze i twórców od potrzeby ścisłego liczenia efektów i wynagradzania na podstawie zbiurokratyzowanego systemu wery- fikacji (W. Kotarba, Z. Miklasiński, A. Pyrża: Komentarz do prawa wynalazczego, Warszawa 1997, s. 95-96). Od 1993 r. ustawodawca zrezygnował z kazuistycznego podejścia do wyliczania wynagrodzenia twórcy (W. Kotarba: Ochrona własności przemysłowej w gospodarce polskiej, w dostosowaniu do wymogów Unii Europejskiej i Światowej Organizacji Handlu, Warszawa 2000, s. 125, przypis 190). O tym zatem, w jaki sposób ma być liczona korzyść z zastosowania danego wynalazku w konkretnej sytuacji, decydują przede wszystkim strony umowy, albo w braku kontraktu - przedsiębiorca. Ustalając wynagrodzenie uwzględnia się przy tym nie tylko rachunek ekonomiczny, lecz pozaekonomiczne warunki funkcjonowania przedsiębiorcy na konkurencyjnym rynku gospodarczym. Ustawodawca godzi się bowiem na daleko idące zróżnicowanie metod, technik i systemów obliczania efek- tów wynalazczości. W zasadniczym zakresie decydują o tym strony. W sprawie niniejszej strony ustaliły w umowie wynagrodzenie o charakterze ryczałtowym, płatne w ratach. Nie znajduje żadnego uzasadnienia pogląd wyrażony w motywach wyroku Sądu drugiej instancji, że wynagrodzenie było ustalone w umo- wie tylko połowicznie. Z treści umowy nie wynika bowiem, by twórca miał otrzymać dodatkowe wynagrodzenie za dalszą (w okresie późniejszym) produkcję zaworów i by to wynagrodzenie miał ustalić sam przedsiębiorca. Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd może ewentualnie ocenić, czy umownie ustalone wynagrodzenie nie powinno zostać podwyższone na podstawie art. 100 ustawy o wynalazczości w brzmieniu z 1993 r. Ten bowiem przepis, a nie art. 98a, spełnia funkcję ochronną dla twórcy, który ma słabszą pozycję negocjacyjną wobec przedsiębiorcy. Ochrona może być jednak uruchomiona tylko na wniosek twórcy i tylko wówczas, gdy wynagrodzenie twórcy było rażąco niskie (krzywdzące, niespra- wiedliwe). Kwestia ta wymaga oceny. Warto także wskazać, że powołany art. 100 8 ustawy nie jest jedynym przepisem prawa cywilnego umożliwiającym ochronę intere- sów twórcy (patrz ewentualnie art. 357 k.c. i art. 3581 § 3 k.c.) Z tych względów orzeczono jak w sentencji. ========================================