II PK 291/09

Wyrok z dnia 7 kwietnia 2010 r. II PK 291/09 Pracownik nie ma interesu prawnego w ustaleniu, że dopuszczono się wobec niego mobbingu (art. 189 oraz art. 943 § 1 i 2 k.p.), jeżeli może wystąpić z roszczeniami o ochronę dóbr osobistych (art. 24 k.c. i art. 111 k.p.). Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Romualda Spyt (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 kwietnia 2010 r. sprawy z powództwa Krystyny M. przeciwko P. Urzędowi Wojewódzkiemu w G. o ustalenie i odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 12 maja 2009 r. [...] 1. o d d a l i ł skargę kasacyjną, 2. zasądził od powódki Krystyny M. na rzecz pozwanego P. Urzędu Woje- wódzkiego w G. kwotę 900 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powódka Krystyna M. wystąpiła przeciwko P. Urzędowi Wojewódzkiemu w G., domagając się ustalenia, że w okresie od września 2005 r. do września 2007 r. pra- codawca dopuścił się wobec niej mobbingu oraz zasądzenia na jej rzecz kwoty 46.200 zł tytułem odszkodowania za naruszenie zakazu dyskryminacji w zakresie awansowania wraz z ustawowymi odsetkami. Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe w Gdańsku wyrokiem z dnia 17 grudnia 2008 r. oddalił powództwo. Ustalając stan faktyczny, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w stosunku do powódki przełożeni nie podejmowali działań mobbingowych, jakkol- wiek ich relacje z powódką nie układały się dobrze, a pracownicy Oddziału Komuna- lizacji Mienia Skarbu Państwa nie wyrażali chęci współpracy z powódką. Sąd Rejo- nowy, odnosząc się do żądania ustalenia mobbingu, przywołał dorobek doktryny oraz 2 orzecznictwa, w tym Sądu Najwyższego i wskazał, że nie ma interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia w trybie art. 189 k.p.c. ten, kto może poszukiwać ochrony prawnej w drodze powództwa o zasądzenie świadczeń pieniężnych lub niepienięż- nych. Uznał także, że materiał dowodowy nie dał podstaw do przyjęcia stosowania wobec powódki działań o charakterze mobbingowym. Sąd wskazał, że dla zaistnienia mobbingu konieczne jest wywołanie skutku w postaci rozstroju zdrowia pracownika, któremu przysługuje następnie prawo do zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, przy czym rozstrój zdrowia kwalifikowany jest w kategoriach medycznych, nie wystarcza zatem wykazanie przez powódkę wyłącznie następstw w sferze psy- chicznej. Ponadto Sąd Rejonowy uznał, że materiał dowodowy nie potwierdził istnienia jakiejkolwiek dyskryminacji powódki w zatrudnieniu i wskazał, że powódka, poza ogólnikowymi stwierdzeniami, nie powołała się na konkretne przykłady jej dyskry- minowania, w szczególności w stosunku do jakich pracowników, czy też ich grupy jej prawa pracownicze doznawały ograniczenia. Wyrok ten powódka zaskarżyła w całości apelacją, wnosząc o jego uchylenie i ustalenie, że w okresie od września 2005 r. do września 2007 r. pracodawca dopuścił się wobec niej mobbingu oraz zasądzenia na jej rzecz kwoty 46.200 zł tytułem od- szkodowania za naruszenie zakazu dyskryminacji w zakresie awansowania wraz z ustawowymi odsetkami. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię, w szczególności: naruszenie art. 189 k.p.c. - poprzez przyję- cie, że powódka nie wykazała interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia, że pra- codawca dopuścił się mobbingu wobec powódki, art. 943 § 2 k.p. - poprzez przyjęcie, że dla zaistnienia mobbingu na gruncie tego przepisu konieczne jest wywołanie skutku w postaci rozstroju zdrowia pracownika oraz poprzez przyjęcie, że zachowa- nie pozwanego pracodawcy dotyczące powódki nie wyczerpało znamion mobbingu, art. 183a § 1 i art. 183b § 1 k.p. - poprzez przyjęcie, że spełnienie jedynie któregokol- wiek z kryteriów wymienionych w tych przepisach może stanowić podstawę przy- jęcia, iż miała miejsce dyskryminacja polegająca na pomijaniu w awansowaniu i błędne uznanie, że nie zostały wypełnione przesłanki zakazanej dyskryminacji, art. 6 k.c. - poprzez przyjęcie, że ciężar udowodnienia faktu dyskryminacji spoczywa na po- wódce, sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału przez błędy w ustaleniach stanu faktycznego, które miały wpływ na wynik sprawy 3 oraz przyjęcie, że powódka nie udowodniła istnienia mobbingu, nie udowodniła, iż miało miejsce pomijanie jej w awansowaniu oraz nie wskazała kryteriów dyskrymi- nujących, a także naruszenie przepisów postępowania: art. 233 § 1 k.p.c., art. 210 § 2 k.p.c., art. 217 § 1 i 2 w związku z art. 227 k.p.c., art. 230 k.p.c. oraz art. 235 i 245 k.p.c. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni wyrokiem z dnia 12 maja 2009 r. oddalił apelację. W uzasadnieniu wskazał, że Sąd pierwszej instancji rozstrzygnął o obu roszczeniach powódki, poprzedzając je wnikliwym postępowaniem dotyczącym obszernego materiału dowodowego. Zarzuty apelacji sprowadzały się de facto jedynie do błędnej wykładni przepisów o mobbingu, dokonanej przez Sąd Rejonowy (w ocenie powódki) nieprawidłowej subsumcji prze- pisów stanowiących podstawy roszczeń, błędów w dokonanych ustaleniach faktycz- nych i nadto innych incydentalnych naruszeń przepisów postępowania (jedynie nie- znaczna część zarzutów została uwzględniona). Sąd Okręgowy zauważył, że ustalenia faktyczne, ocena dowodów i subsumcja Sądu Rejonowego w zakresie braku przesłanek z art. 943 § 2 k.p. były - wbrew twier- dzeniom powódki - prawidłowe. Powódka nie wykazała (mimo wykorzystania inicja- tywy dowodowej w tym zakresie) okoliczności dostatecznie potwierdzających, by w stosunku do niej doszło do działań mobbingowych. Sąd podkreślił, że powódka słusznie zarzuciła Sądowi Rejonowemu błąd w wykładni normy polegający na uzna- niu, iż do mobbingu może dojść jedynie w wypadku doznania przez jego ofiarę roz- stroju zdrowia. Powyższy skutek wymieniony w art. 943 § 3 k.p. stanowi przesłankę dochodzenia zadośćuczynienia od pracodawcy, a nie przesłankę samego deliktu. Wskazany błąd jest poważny, lecz nie mógł wpłynąć w żaden sposób na prawidło- wość orzeczenia wobec wcześniejszego stwierdzenia braku interesu prawnego w skierowaniu powództwa o ustalenie i braku możliwości uznania, iż wskazywane za- chowania względem powódki spełniały przesłanki z art. 943 § 2 k.p. Powódka zaskarżyła ten wyrok w całości skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie wraz z poprzedzającym go wyrokiem Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Gdańsku lub o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 477 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 5 k.p.c. polegające na braku pouczenia strony powodowej o roszcze- 4 niach wynikających z przytoczonych przez nią faktów oraz ewentualnych skutkach niezgłoszenia przez nią roszczeń pieniężnych z tytułu stosowania w odniesieniu do niej mobbingu w sytuacji, gdy strona powodowa dochodzi ustalenia mobbingu w miejscu pracy, art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 386 k.p.c. - poprzez nieprzekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, pomimo nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 477 zdanie drugie 2 k.p.c. oraz art. 5 k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c. - po- przez nieprzekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, pomimo nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji, art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. - poprzez brak wszechstronnego rozważenia przez Sąd drugiej instancji zebranego w sprawie materiału dowodowego, a także narusze- nie prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 189 k.p.c., polegające na przyjęciu, iż powódka nie ma interesu prawnego w ustaleniu mobbingu w miejscu pracy w sytuacji, gdy nie zgłasza z tego tytułu w sto- sunku do pozwanego żadnych roszczeń pieniężnych. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że przedmiotem sprawy z zakresu prawa pracy powinny być roszczenia wynikające z faktów przytoczonych przez pracownika, a więc roszczenia, które pracownik zgłosił, po zapoznaniu się z pouczeniem sądu opartym na przepisie art. 477 zdanie drugie k.p.c., na podstawie którego uzyskuje on wiedzę o przysługujących mu roszczeniach. W sytuacji, w której z braku stosownego pouczenia pracownik nie zgłasza przysługujących mu roszczeń dochodzi de facto do nierozpoznania roszczeń, które powinny być przedmiotem danej sprawy. Jednocze- śnie można mówić o pozbawieniu możliwości rzeczywistej i efektywnej obrony praw strony w procesie, co prowadzi do nieważności postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Ponadto, stosownie do treści art. 5 k.p.c., sąd rozpatrujący sprawę jest zobowiązany poinformować stronę działającą bez profesjonalnego pełnomocnika, że niezgłoszenie roszczeń finansowych z tytułu mobbingu naraża ją na oddalenie po- wództwa z uwagi na brak interesu prawnego w ustaleniu zaistnienia mobbingu. Sąd pierwszej instancji nie dokonał powyższych pouczeń, a Sąd drugiej instancji nie do- patrzył się w tym zakresie uchybień. Nie dostrzegając wadliwości postępowania pierwszoinstancyjnego, Sąd Okręgowy naruszył przepisy art. 378 k.p.c. i art. 386 § 2 i 4 k.p.c. Również błędnie Sąd drugiej instancji przyjął brak interesu prawnego w usta- leniu zaistnienia działań mobbingowych w stosunku do powódki. Skarżąca wskazała 5 na znaczenie prejudycjalne wyroku ustalającego dla późniejszego dochodzenia rosz- czeń z art. 24 k.c. przeciwko bezpośrednim sprawcom mobbingu, bowiem działania mobberów stanowiły jednocześnie naruszenie jej dóbr osobistych a powódka nie wy- klucza wytoczenia takiego powództwa. Ustalenie, że była ona ofiarą mobbingu bę- dzie miało znaczenie dowodowe w tym procesie. Skarżąca podkreśliła, że interes prawny uzasadniony jest ochroną jej prawa podmiotowego do wykonywania pracy w bezpiecznych i higienicznych warunkach pracy (art. 15 k.p.), poszanowania godności i dóbr osobistych w postaci wizerunku i czci (art. 23 k.c.), a także realizacją prawa do „bycia niemobbigowaną” (art. 943 § 1 k.p.). Podniosła także argument o prewencyj- nych oraz profilaktycznych skutkach wyroku ustalającego mobbing w stosunku do niej. Pracodawca byłby w takiej sytuacji zobligowany do podjęcia środków mających na celu zniweczenie tego zjawiska oraz podjęcia środków służących jego zapobieże- niu w przyszłości, a powódka uzyskałaby ochronę przed rozwiązaniem stosunku pracy z tytułu zarzucenia jej stosowania praktyk mobbingowych w stosunku do współpracowników i naruszania zasad współżycia społecznego. Nadto ustalenie, że powódka była ofiarą, a nie sprawcą mobbingu, miałoby znaczenie dla ustalenia jej kwalifikacji zawodowych istotnych w jej dalszej karierze zawodowej. Zatem w przed- miotowej sprawie interes prawny polega na usunięciu niepewności co do prawa ma- jątkowego, które jeszcze się nie zaktualizowało, jak też prawa o charakterze niema- jątkowym określającym osobiste przymioty (kwalifikacje) powódki jako pracownika. Skarżąca zarzuciła także, że Sąd drugiej instancji oparł się na dowodach z ze- znań tylko tych świadków, których zeznania były zbieżne z subiektywnym przekona- niem Sądu co do charakteru relacji między powódką a pozostałymi pracownikami oraz nie dokonał własnej, niezależnej od Sądu pierwszej instancji, oceny dowodów. W uzasadnieniu tego zarzutu skarżąca przedstawiła zastrzeżenia co do wiarygodno- ści świadków, których zeznania stanowiły o podstawie faktycznej zaskarżonego wy- roku, jak też oceny dowodów dokonanej przez Sąd. W odpowiedzi na skargę pozwany wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpo- znania i zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, kwestionując zasadność zarzutów powołanych w pod- stawach kasacyjnych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 6 W pierwszej kolejności rozważaniom podlega zarzut nieuwzględnienia przez Sąd drugiej instancji nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji (art. 379 pkt 5 k.p.c.), który wedle skarżącej polega na tym, że wbrew treści art. 477 zda- nie drugie k.p.c. nie została ona pouczona o roszczeniach wynikających z faktów przez nią przytoczonych, a konkretnie o przysługującym jej roszczeniu o odszkodo- wanie lub zadośćuczynienie z tytułu mobbingu (art. 943 § 3 i 4 k.p.), a także o tym, iż niezgłoszenie takich roszczeń finansowych może ją narazić na oddalenie powództwa o ustalenie zaistnienia mobbingu z uwagi na brak interesu prawnego, co stanowi uchybienie przepisowi art. 5 k.p.c. Podkreślić należy, że generalnie łączenie naruszenia art. 477 zdanie drugie k.p.c. i art. 5 k.p.c. z nieważnością postępowania pod postacią pozbawienia strony możliwości obrony swoich praw jest nieuprawnione. W bogatym i jednolitym orzecz- nictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że pozbawienie strony możliwości obrony przysługujących jej praw prowadzące do nieważności postępowania polega na odję- ciu jej w postępowaniu sądowym, wbrew jej woli, całkowitej możności podejmowania, albo świadomego zaniechania czynności procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 1961 r., 3 CR 953/60, Nowe Prawo 1963 nr 1, s. 117 i wyroki z dnia 20 stycznia 1966 r., II PR 371/65 OSNCP 1966 nr 10, poz. 172 oraz z dnia 27 maja 1999 r., II CKN 318/98, niepublikowany). Natomiast nie można stwierdzić nieważności postępowania, gdy strona podjęła czynności w procesie, a doznawała tylko utrudnień w popieraniu do- chodzonych roszczeń lub w obronie przed żądaniami strony przeciwnej (por. orze- czenie Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 1961 r., 3 CR 953/60, NP 1963 nr 1, s. 117, z glosą W. Siedleckiego i wyroki z dnia 14 czerwca 1968 r., I CR 432/67, OSNCP 1969 nr 7-8, poz. 137, z dnia 1 października 1998 r., I PKN 359/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 681, z dnia 2 kwietnia 1998 r., I PKN 521/97, OSNAPiUS 1999 nr 6, poz. 203 i z dnia 10 marca 1998 r., I CKN 524/97, Prokuratura i Prawo 1999 nr 5, s. 43, z dnia 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006 nr 5-6 , poz. 95, z dnia 7 listopada 2007 r., II CSK 286/07, LEX nr 490414). Tylko w sytua- cjach zupełnie wyjątkowych można przyjąć naruszenie art. 5 k.p.c. i jego wpływ na wynik sprawy. Przykładowo, w wyroku z dnia 7 lipca 2005 r., II UK 271/04 (OSNP 2006 nr 5-6, poz. 95) Sąd Najwyższy uznał, że naruszenie art. 5 k.p.c. przez niepo- uczenie osoby głęboko chorej psychicznie o konieczności ustanowienia pełnomocni- ka w procesie nie powoduje nieważności postępowania, lecz może być uchybieniem 7 mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Również naruszenie art. 477 zdanie drugie k.p.c. może być rozpatrywane jedynie w kierunku jego wpływu na wynik sprawy, a nie nieważności postępowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2007 r., II PK 235/06, OSNP 2008 nr 11-12, poz.161). Z tych przyczyn nie jest uzasadnio- ny zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. (skarżąca wadliwie przywołała jedynie art. 386 k.p.c. - bez wskazania konkretnej jednostki redakcyjnej). Również nie można podzielić stanowiska skarżącej, że Sąd drugiej instancji dopuścił się obrazy przepisu art. 386 § 4 k.p.c. niezasadnie, nie uwzględniając naru- szenia przepisów postępowania przez Sąd pierwszej instancji, tj. naruszenia art. 477 zdanie drugie k.p.c. i art. 5 k.p.c., nie uchylając zaskarżonego apelacją wyroku i nie przekazując sprawy do ponownego rozpoznania. Po pierwsze i najważniejsze, w ju- dykaturze wypracowana została ogólna zasada, że związanie sądu drugiej instancji zarzutami apelacji dotyczącymi naruszenia prawa procesowego (art. 378 § 1 k.p.c.; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55) oznacza, że sąd ten nie bada i nie rozważa innych możliwych naruszeń prawa procesowego przez sąd pierwszej instancji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W związku z powyższym poglądem dla postępowania apelacyjnego znaczenie wiążące mają tylko takie uchybienia prawu procesowemu, które zostały przedsta- wione w apelacji i nie są wyłączone spod jego kontroli na podstawie przepisu szcze- gólnego (por. art. 380 k.p.c.). W apelacji skarżąca zarzutów takich nie postawiła, a więc Sąd drugiej instancji takiego naruszenia nie mógł brać pod uwagę z urzędu. Niepostawienie takiego zarzutu jest zresztą zrozumiałe w okolicznościach niniejszej sprawy. W skardze wskazuje się, że powinnością Sądu było pouczenie powódki o możliwości wystąpienia z roszczeniem o odszkodowanie lub zadośćuczynienie z ty- tułu mobbingu (art. 943 § 3 i 4 k.p.), które miałyby wynikać z przytoczonych faktów. Tymczasem powódka nie powoływała się na rozstrój zdrowia na skutek mobbingu, który stanowi konieczny warunek prawa do zadośćuczynienia. Podobnie rzecz się ma z roszczeniem odszkodowawczym, gdyż nie doszło do rozwiązania umowy o pracę z inicjatywy powódki wskutek mobbingu (stosunek pracy trwa nadal). Przyto- czone przez powódkę okoliczności nie uzasadniały powyższych roszczeń, nie zaist- niała zatem w ogóle sytuacja objęta hipotezą art. 477 zdanie drugie k.p.c. Natomiast zgodnie z art. 5 k.p.c., w razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić stronom i 8 uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez adwokata lub radcy praw- nego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych, ale brak stosownych wskazówek w tym zakresie można uznać za naruszenie art. 5 k.p.c. mające wpływ na wynik sprawy tylko w szczególnych, wyjątkowych okolicznościach, kiedy to strona działająca bez profesjonalnego pełnomocnika wykazuje się znaczną nieporadnością procesową (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2009 r., I UK 74/08, LEX nr 530693, przywołany wyżej wyrok II UK 271/04 oraz wyrok z dnia 11 paździer- nika 2002 r., V CSK 174/07, LEX nr 438145). Z aktualnego brzmienia tego przepisu wynika, że sąd nie ma już powinności udzielania stronom występującym bez profe- sjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczeń o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Sąd „może” natomiast (a więc już nie „powinien”) udzielić pouczenia co do czynności proceso- wych, jednak tylko wtedy, gdy istnieje ku temu uzasadniona potrzeba, a pouczenie jest niezbędne. Do oceny sądu należy zatem, po pierwsze, czy zachodzi uzasadnio- na potrzeba udzielenia stronie stosownych pouczeń co do czynności procesowych, po drugie, czy pouczenie takie jest niezbędne. W poprzednio obowiązującym stanie prawnym - przed 5 lutego 2005 r. - sąd miał obowiązek udzielać stronom występują- cym bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać strony o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań ich podjęcia. Przyczyną zmiany treści art. 5 k.p.c. było założenie, że naj- lepszą gwarancję sprawiedliwego rozstrzygnięcia sporu daje nałożenie na same strony obowiązku dbałości o swoje sprawy (zasada vigilantibus iura sunt scripta - prawo jest tworzone dla tych, którzy sami potrafią zadbać o swoje sprawy). Inne gwa- rancje rzetelnego procesu - poza pouczaniem, instruowaniem, udzielaniem przez sąd de facto pomocy prawnej - zapewniają sprawiedliwy jego rezultat (tak: w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I UK 220/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 83). W niniejszej sprawie, z treści pism procesowych sporządzanych osobiście przez powódkę, wynika jej znajomość przepisów prawa, w tym materialnego z zakresu mobbingu, na takim poziomie, który nie uzasadniałby potrzeby udzielania pomocy w sposób wynikający z art. 5 k.p.c. Co więcej, ze stanowiska prezentowanego przez nią w procesie jednoznacznie wynika, że miała ona świadomość możliwości wystą- pienia z roszczeniem finansowym z tytułu mobbingu, skoro - uzasadniając interes prawny w powództwie o ustalenie - powoływała się na taką możliwość. 9 W żaden też sposób nie można zaakceptować stanowiska skarżącej, że art. 5 k.p.c. może uprawniać sąd do pouczenia strony, że pozostawanie przy zgłoszonym roszczeniu naraża ją na możliwość oddalenia powództwa, gdyż oznaczałoby to wni- kanie w materialnoprawną ocenę treści i skuteczności czynności procesowych oraz uprzedzało właściwe rozpoznanie sprawy przez wypowiedzenie się o zakładanym z góry wyniku procesu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 1987 r., II CZ 5/87, LEX nr 8807). Nie ma zatem racji skarżąca, twierdząc, że Sąd pierwszej nie rozpoznał istoty sprawy, co obligowało Sąd drugiej instancji do postąpienia w zgodzie z art. 386 § 4 k.p.c. Istotę sprawy stanowiło rozstrzygnięcie powództwa o ustalenie (o co wnosiła powódka i o czym orzekł Sąd pierwszej instancji), a nie o zasądzenie odszkodowa- nia, czy zadośćuczynienia, bowiem te ostatnie roszczenia nie wynikały z przytoczo- nych przez powódkę okoliczności faktycznych. Przechodząc do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c., podzielić należy pogląd wyrażony wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 125/03 (LEX nr 484673), że pojęcie interesu prawnego powinno być - w obecnie obowiązującym po- rządku prawnym - interpretowane z uwzględnieniem szeroko pojmowanego dostępu do sądów w celu zapewnienia ochrony prawnej. Przemawiają za tym standardy wy- nikające zarówno z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 45), jak i wiążących Polskę aktów międzynarodowych (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatel- skich i Politycznych). Stanowiący przesłankę powództwa o ustalenie interes prawny powinien być rozumiany - jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 stycznia 2004 r., II CK 387/02 (LEX nr 391789) - elastycznie, z uwzględnieniem celowościo- wej wykładni tego pojęcia, konkretnych okoliczności danej sprawy i tego, czy strona może uzyskać pełną ochronę swoich praw w drodze powództwa o świadczenie (tak też: w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2009 r., III CZP 79/09, LEX nr 533836). Konsekwentnie zatem w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz doktrynie przyjmuje się, że interes prawny nie zachodzi z reguły, gdy zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 czerwca 1997 r., II CKN 201/97, Monitor Prawniczy 1998 nr 2, poz. 3, z dnia 21 stycznia 1998 r., II CKN 572/97, z dnia 5 paź- dziernika 2000 r., II CKN 750/99, Monitor Prawniczy 2003 nr 9, s. 422 oraz z dnia 29 marca 2001 r., I PKN 333/00, Prokuratura i Prawo 2002 nr 2, s. 43). Ponadto przyj- muje się, iż postępowanie sądowe o ustalenie nie może być środkiem do uzyskania 10 dowodów potrzebnych w innym postępowaniu, np. rentowym, emerytalnym (por. orzeczenia z dnia 4 listopada 1971 r., I PR 344/71, OSNCP 1972 nr 5, poz. 89 i z dnia 1 grudnia 1983 r., I PRN 189/83, OSNCP 1984 nr 7, poz. 121). Nie wyklucza się jednak istnienia interesu prawnego w sytuacji, kiedy chodzi o niepewność co do prawa majątkowego, które jeszcze się nie zaktualizowało (tak: w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2002 r., I PKN 629/01, OSNP 2004 nr 11, poz. 194 oraz z dnia 2 czerwca 2006 r., I PK 250/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 156). W przedmiotowej skardze powódka uzasadnia interes prawny w ustaleniu sto- sowania wobec niej praktyk mobbingowych na kilka sposobów. Po pierwsze, wska- zuje na kwestie o charakterze prejudycjalnym, a mianowicie, na znaczenie wyroku ustalającego dla późniejszego dochodzenia roszczeń z art. 24 k.c. przeciwko bez- pośrednim sprawcom mobbingu, bowiem działania mobberów stanowiły jednocze- śnie naruszenie jej dóbr osobistych. Tak rozumiany interes prawny nie występuje. Jak zdaje się wynikać z przytoczonej argumentacji, skarżąca odwołuje się w tym za- kresie do materialnej prawomocności orzeczenia sądowego (art. 365 § 1 k.p.c.). Za- sadniczo moc wiążącą na podstawie powyższego przepisu ma tylko sentencja orze- czenia, nie mają jej zaś zawarte w uzasadnieniu motywy rozstrzygnięcia sądu (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN 655/98, LEX nr 51062 i z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, LEX 55501). Niemniej jednak w niektórych przypadkach ze względu na ogólność rozstrzygnięcia wyrażonego w sen- tencji orzeczenia okoliczności objęte uzasadnieniem mogą służyć do sprecyzowania zakresu mocy wiążącej tego rozstrzygnięcia, czyli granic jego prawomocności mate- rialnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, LEX nr 274151). Możliwość odwołania się do tych okoliczności nie budzi wątpliwości za- równo w piśmiennictwie, jak w judykaturze (por. w szczególności orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 18 czerwca 1955 r., III CR 199/54, OSN 1956 nr IV, poz. 100, z dnia 17 września 1957 r., I CO 20/57, OSP 1958 z. 10, poz. 261, z dnia 13 paździer- nika 2005 r., I CK 217/05, LEX nr 187004), gdy chodzi o określenie granic przewi- dzianej w art. 366 k.p.c. powagi rzeczy osądzonej. Ze względu na ścisły związek po- wagi rzeczy osądzonej z prawomocnością materialną wspomniana możliwość nie powinna budzić wątpliwości również, gdy chodzi o określenie granic prawomocności materialnej orzeczenia (tak: w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008 nr A, poz. 20). Z tego względu ustalenie zakresu zwią- zania prawomocnym wyrokiem, wymaga niejednokrotnie wykładni orzeczenia w 11 świetle sporządzonego do niego uzasadnienia, a w braku pisemnego uzasadnienia w świetle odtworzonego (np. na podstawie akt sprawy) rozumowania sądu, który wydał rozstrzygnięcie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 lutego 1998 r., II UKN 594/97, OSNAPiUS 1999 nr 1, poz. 37, orzeczenia Sądu Najwyższego: z 17 marca 1950 r., Wa.C. 339/49, OSN 1951 nr III, poz. 65, z 18 czerwca 1955 r., III CR 199/54, OSN 1956 nr 4, poz. 100). Wskazany sposób ustalania zakresu prawomocności materialnej wyroku jest przyjmowany jednolicie w sytuacji, w której związanie wyro- kiem dotyczy tych samych stron procesowych. Metoda ta nie jest uzasadniona w przypadku wyroków, jakie zapadły w innych sprawach, pomiędzy innymi podmiotami z tego względu, że nie można w tej sytuacji czynić żadnej analogii do powagi rzeczy osądzonej z uwagi na brak tożsamości stron procesu (vide: wyrok Sądu Najwyższe- go z dnia 15 listopada 2007 r., II CSK 347/07, LEX nr 345525). W żaden zatem spo- sób wyrok ustalający zaistnienie w środowisku pracy działań mobbingowych, w któ- rym stronami są powódka i pozwany pracodawca, nie będzie miał znaczenia preju- dycjalnego w rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c. dla roszczenia o ochronę dóbr osobistych skierowanego przeciwko pracownikom dopuszczającym się takich działań. W istocie zatem postępowanie sądowe w sprawie o ustalenie sprowadzałoby się do uzyskania dowodów potrzebnych w innym postępowaniu, co również nie uzasadnia interesu prawnego. Kolejnym argumentem podnoszonym przez skarżącą jest powoływanie się na ochronę swojego prawa podmiotowego do wykonywania pracy w bezpiecznych i hi- gienicznych warunkach pracy (art. 15 k.p.), poszanowania godności i dóbr osobistych w postaci wizerunku i czci (art. 23 k.c.), a także realizację prawa do „bycia niemobbi- gowaną” (art. 943 § 1 k.p.). W działaniach wskazywanych przez powódkę jako prze- jawy mobbingu (niezłożenie wniosku przez przełożonego o przyznanie jej kolejnego stopnia służbowego, odmowa przyznania nagrody z okazji Dnia Służby Cywilnej, do- konanie oceny jej pracy w sposób nieobiektywny oraz niesprawiedliwy, przyjęcie pro- cedury oceny jej pracy wyrażającej się „w zaniechaniu dokonania przez pracodawcę czynności w prawem przewidzianym terminie”, „wprowadzenie samowolnie nieznanej prawu instytucji współoceny dotyczącej jej pracy w dwóch Oddziałach”) trudno dopa- trzyć się naruszenia jej czci i wizerunku. Przedmiotowe powództwo nie uzasadnia tak przedstawionego interesu prawnego. Jeśli zaś chodzi o prawo do wykonywania pracy w bezpiecznych i higienicz- nych warunkach pracy, do którego można również zakwalifikować prawo do - wedle 12 skarżącej - „bycia niemobbigowaną”, to, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lipca 2009 r. II PK 311/08 ( LEX nr 53304), w doktrynie są wypowiadane poglądy o istnieniu odrębnego (od zdrowia i życia) dobra osobistego pracownika określanego jako prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Podkreśla się, że kwa- lifikowanie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (a nie dopiero zdrowia i życia) jako dobra osobistego daje pracownikowi wobec pracodawcy, a także wobec ewentualnych innych podmiotów, znaczące narzędzie majątkowej ochrony tego do- bra (prawa do zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę oraz prawa do żądania zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez pokrzywdzo- nego cel społeczny) i to zanim doszłoby w wyniku ingerencji w to dobro instrumental- ne (wtórne) do naruszenia dobra podstawowego (zasadniczego, pierwotnego) pra- cownika w postaci zdrowia (tak: J. Jankowiak: „Indywidualne bhp” jako pracownicze dobro osobiste, PiP 2009 nr 5, s. 95 i wskazana tam literatura). Istnieje też możli- wość przyjęcia, że prawo do wykonywania pracy w bezpiecznych i higienicznych wa- runkach pracy nie stanowi dobra odrębnego, lecz uszczegółowioną odmianę dobra wymienionego w art. 23 k.c. - zdrowia. Przedmiotem ochrony przepisów o bezpie- czeństwie i higienie pracy, w tym przepisów działu dziesiątego Kodeksu pracy, są przede wszystkim - zagrożone w procesach pracy - zdrowie i życie pracownika, bę- dące równocześnie (niewątpliwie) dobrami osobistymi każdego człowieka. Jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy jest zapewnienie pracownikom takich wa- runków pracy (art. 94 pkt 2a i pkt 4 k.p.). Stanowisko to oznacza zaś nie tylko nakaz zapewniania odpowiednich warunków pracy, ale też obowiązek dbałości pracodaw- cy, by dobra osobiste pracownika nie doznawały uszczerbku w związku z wykony- waniem przez niego obowiązków pracowniczych. Poddawanie pracownika praktykom mobbingowym bezpośrednio narusza prawo do bezpiecznych i higienicznych warun- ków pracy, a pośrednio godzi w jego zdrowie, bowiem nie ma wątpliwości, że prakty- ki te narażają pracownika na uszczerbek na zdrowiu (rozstrój zdrowia). Podkreślić należy, że Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie przyjmował już możliwość poszu- kiwania ochrony dobra pracownika w postaci zdrowia w przepisie art. 24 k.c. (po- przez art. 300 k.p.). Dotyczyło to prawa pracownika do nieprzerwanego odpoczynku dobowego i tygodniowego na podstawie art. 132 k.p. (por. uchwałę Sądu Najwyż- szego z dnia 13 marca 2008 r., I PZP 11/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 247 oraz wyrok z dnia 23 lipca 2009 r. I PK 26/09, LEX nr 533037). Wystarczającą przesłanką wystąpienia przez pracownika o taką ochronę jest sam stan narażenia zdrowia, nie 13 jest natopmiast wymagany jego skutek w postaci wystąpienia rozstroju zdrowia. Sprawcą naruszenia dobra jest nie tylko pracownik dopuszczający się mobbingu (sprawca bezpośredni - mobber), lecz przede wszystkim pracodawca, wtedy kiedy nie wypełnia swojego obowiązku, nie tylko wynikającego z nakazu zapewnienia bez- piecznych i higienicznych warunków pracy, obowiązku wpływania na kształtowanie w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego we wzajemnych stosunkach między pracownikami (art. 94 pkt 10 k.p.) oraz obowiązku szanowania dóbr osobistych pra- cownika, ale i wprost wysłowionego w art. 943 § 1 k.p. W ten sposób zostaje wypeł- niona niezbędna przesłanka odpowiedzialności z art. 24 k.c., tj. bezprawność działa- nia. Działanie jest bezprawne, gdy pozostaje w obiektywnej sprzeczności z zasadami porządku prawnego, to jest z regułami postępowania wyznaczonymi zarówno przez normy prawne, jak i przez zasady współżycia społecznego. Poza tym dotychczasowe orzecznictwo jednolicie przyjmuje, że w przypadku naruszenia dóbr osobistych w ramach stosunku pracy pracownik pozywa pracodawcę, niezależnie od tego, kto do- puścił się de facto naruszenia dóbr osobistych pracownika - bezpośredni przełożony, osoba upoważniona do wykonywania czynności z zakresu prawa pracy, pracownik oceniający na polecenie pracodawcy pracę powoda, itp. (por. wyroki Sądu Najwyż- szego z 25 stycznia 2005 r., II PK 152/04, OSNP 2005 nr 17, poz. 266; z 15 czerwca 2005 r., II PK 270/04, OSNP 2006 nr 9-10, poz. 144, z dnia 19 października 2007 r., II PK 76/07, OSNP 2008 nr 21- 22, poz. 316, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 29 października 2002 r., III APa 29/02, OSA 2003 nr 3, poz. 18, s. 1), bowiem w tym przypadku przez pracodawcę należy rozumieć również jego następców praw- nych, a także wszelkie podmioty działające w jego imieniu lub na jego rzecz. Można zatem przyjąć, że dobro osobiste pracownika (zdrowie) może być za- grożone działaniem (zaniechaniem) pracodawcy, który nie przeciwdziała praktykom mobbingowym. W takim zaś wypadku pracownik uzyskuje ochronę prawną w przepi- sie art. 24 k.c., a więc przysługuje mu, między innymi, żądanie nienaruszania jego praw osobistych przez pracodawcę. Wnioskowi temu nie przeczy bezpośrednia ochrona przysługująca pracownikowi mobbingowanemu określona w przepisie art. 933 § 3 k.p.c., gdyż może być ona wykorzystana jedynie w przypadku wystąpienia rozstroju zdrowia rozumianego w kategoriach medycznych. Ochrona ta nie ma więc charakteru tak bezwzględnego, jak w przypadku ochrony wynikającej z przepisu art. 24 k.c., która obejmuje „stan zagrożenia dobra cudzym działaniem”, bez względu na jego skutki. W konkluzji, dobro osobiste pracownika w postaci zdrowia (bezpośrednio 14 - prawa do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy) nie uzasadnia interesu prawnego we wniesieniu powództwa o ustalenie, że wobec pracownika dopuszczono się zachowań mobbingowych, gdyż ochronę prawną tego dobra - obok przepisu art. 943 § 3 k.p., - zapewnia także art. 24 k.c. (w przypadku, gdy nie nastąpił rozstrój zdrowia). Umożliwia on wystąpienie z roszczeniami z niego wynikającymi wobec pra- codawcy, który, nie przeciwdziałając praktykom mobbingowym, dopuszcza się dzia- łań (a właściwie zaniechań) zagrażających dobru pracownika. Ochrona ta jednocze- śnie gwarantuje skutki prewencyjne i profilaktyczne w stosunku do pracodawcy oraz właściwe określenie, że powód jest ofiarą mobbingu, a nie jego sprawcą, o czym wy- wodzi skarżąca w uzasadnieniu interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o usta- lenie. W związku z takim stanowiskiem traci na jakimkolwiek znaczeniu zarzut naru- szenia przez Sąd drugiej instancji art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c., acz- kolwiek nie sposób nie zauważyć, że w rzeczywistości za jego pomocą skarżąca głównie kwestionuje ocenę dowodów dokonaną przez ten Sąd, co jest zarzutem nie- dopuszczalnym w postępowaniu kasacyjnym z uwagi na treść art. 3983 § 3 k.p.c. Nieuprawnione jest również twierdzenie skargi, że Sąd drugiej instancji nie dokonał własnej, niezależnej od Sądu pierwszej instancji, oceny dowodów. Przede wszystkim należy mieć na uwadze pogląd, że wyrażenie w pisemnym motywach rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji aprobaty dla ustaleń i oceny dowodów przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji, stanowi przejaw własnych ustaleń i własnej oceny dowodów sądu drugiej instancji (por. przywołaną przez Sąd Okręgowy uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999 nr 7, poz. 124, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/05, LEX nr 180193, orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 13 grudnia 1935 r., C III 680/34, Zb. Urz. 1936, poz. 379 i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83). Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli od- powiednio stosowanego art. 98 § 1 k.p.c. w związku z § 11 ust. 1 pkt 2 w związku z § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w spra- wie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). 15 ========================================