II PK 226/08

Postanowienie z dnia 4 lutego 2009 r. II PK 226/08 Droga sądowa jest dopuszczalna w sprawie, w której mianowany pra- cownik samorządowy kwestionuje okresową ocenę dokonaną na podstawie art. 17 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1593 ze zm.). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Romualda Spyt (spra- wozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lutego 2009 r. sprawy z powództwa Urszuli G. przeciwko Miejskiemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w K.-K. o ustalenie, na skutek skargi kasacyjnej powódki od postanowienia Sądu Okręgowe- go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 5 czerwca 2008 r. [...] u c h y l i ł zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego- Sądu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu z dnia 1 kwietnia 2008 r. [...] i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zażaleniowego i kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kędzierzynie-Koźlu postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2008 r. odrzucił pozew Urszuli G. skierowany przeciwko Miejskiemu Ośrod- kowi Pomocy Społecznej w K.-K. o uchylenie oceny okresowej pracownika samorzą- dowego, stwierdzając niedopuszczalność drogi sądowej i powołując się na to, że przepisy ustawy z dnia 20 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1593 ze zm.) nie przewidują możliwości odwołania się do sądu od negatywnej oceny okresowej. W zażaleniu na to postanowienie skarżąca wskazała, że z uwagi na lukę w prawie w drodze analogii stosować należy przepisy ustawy z dnia 26 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 170, poz. 1218 ze zm.), które przewidują drogę sądową 2 w zakresie odwołania się od negatywnej okresowej opinii o pracowniku. Ponadto po- wódka podniosła, że negatywna opinia okresowa niezweryfikowana w postępowaniu sądowym narusza konstytucyjne prawo do ochrony dobrego imienia. Przewidzianym w Konstytucji RP środkiem ochrony dobrego imienia jest droga sądowa i akt rangi ustawowej nie może drogi tej zamknąć (art. 47 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP). Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Opolu oddalił powyższe zażalenie, rozstrzygając także o kosztach procesu. W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że argumentacja zażalenia stanowi polemikę z ustawodawcą, który w przepisie art. 17 ustawy o pracownikach samorządowych nie przewidział możliwości kwestionowa- nia treści okresowych ocen na drodze postępowania sądowego. Stwierdził, że usta- wodawca, stanowiąc w ten sposób, działał racjonalnie, gdyż konsekwencją wydania negatywnej opinii okresowej, ponowionej kolejną negatywną oceną pracownika, jest rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem samorządowym, a taka decyzja praco- dawcy podlega już kontroli sądu. Odnosząc się do sprzeczności powyższego uregulowania z Konstytucją RP, Sąd podkreślił, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego sąd, uznając przepis za niekonstytucyjny, nie może odmówić jego zastosowania. Może natomiast, powziąwszy wątpliwość co do jego konstytucyjności, zwrócić się do Try- bunału Konstytucyjnego ze stosownym pytaniem. Dopiero stwierdzenie przez Trybu- nał Konstytucyjny sprzeczności określonego przepisu prawa z Konstytucją RP sta- nowi podstawę do jego niezastosowania przez sąd. W przypadku zaś tzw. zaniecha- nia legislacyjnego strona ma możliwość dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa. Natomiast art. 77 Konstytucji RP nie może stanowić samodzielnej podsta- wy uzasadniającej roszczenie. W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia powódka zarzuciła naru- szenie prawa materialnego - art. 31 ust. 1 i 2 ustawy o pracownikach samorządo- wych w związku z art. 94 pkt 1 k.p. (powinno być art. 94 pkt 9 k.p.), poprzez ich błędne zastosowanie i przyjęcie, że nie przysługiwało jej odwołanie do sądu od ne- gatywnej opinii okresowej oraz naruszenie prawa procesowego - art. 199 § 1 k.p.c., poprzez odrzucenie pozwu w sytuacji, w której powódce przysługiwała droga sądo- wa. 3 Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o „uchylenie i zmianę zaskarżone- go postanowienia” i przyjęcie sprawy do rozpoznania, ewentualnie o uchylenie za- skarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponowne- go rozpoznania oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów postę- powania. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej powołuje się na występowanie w niniej- szej sprawie istotnego zagadnienia prawnego sprowadzającego się do odpowiedzi na pytanie, czy pracownikowi samorządowemu przysługuje prawo do sądowej kon- troli oceny okresowej na podstawie art. 31 ust. 1 i 2 ustawy o pracownikach samo- rządowych oraz art. 94 pkt 1 k.p. (powinno być art. 94 pkt 9 k.p.). W uzasadnieniu skargi powódka podkreśliła, że nie można traktować na równi prawa odwołania się pracownika od negatywnej oceny z prawem odwołania się od wypowiedzenia umowy o pracę, bowiem służą one różnym celom. Ponadto pomiędzy pierwszą a drugą negatywną oceną pracownik samorządowy byłby pozbawiony prawa do zweryfikowania tej oceny przez sąd. Stąd też korzystanie pomocniczo z przepisów ustawy o służbie cywilnej uprawnia do przyjęcia, że w niniejszej sprawie powódce przysługuje droga sądowa. Prawa obu grup pracowników ukształtowane są podobnie, stąd też pogląd o dopuszczalności analogii wydaje się uprawniony. W ra- zie przyjęcia przez Sąd, że argumentacja ta jest nietrafna, dopuszczalność drogi są- dowej wynika z art. 31 ust. 1 i 2 ustawy o pracownikach samorządowych oraz art. 94 pkt 9 k.p. Ani ustawa o pracownikach samorządowych, ani przepisy wykonawcze - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 marca 2007 r. w sprawie sposobu i trybu dokonywania ocen kwalifikacyjnych pracowników samorządowych (Dz.U. Nr 55, poz. 361) - nie regulują prawa pracownika do weryfikacji przez sąd oceny dokonanej przez pracodawcę. Z tego względu należy stosować art. 94 pkt 9 k.p., zgodnie z któ- rym pracodawca jest zobowiązany stosować obiektywne i sprawiedliwe kryteria oceny pracowników oraz wyników ich pracy. Skarżąca podkreśliła, że przyjęcie kon- cepcji Sądu Okręgowego, iż negatywna ocena podlegać będzie weryfikacji w postę- powaniu przez sądem pracy w razie rozwiązania przez pracodawcę stosunku pracy za wypowiedzeniem, prowadzi do wniosku, że w przypadku rozwiązania stosunku pracy po pierwszej ocenie negatywnej ocena ta nie będzie w ogóle podlegać tej kon- troli sądu. Sytuacja ta może być niekorzystna dla pracownika przy podjęciu nowego zatrudnienia. Ponadto powódka wywiodła, że dokonana przez pracodawcę ocena jej 4 pracy jest niesprawiedliwa i zbyt ogólnie sformułowana. Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z art. 2 k.p.c. wynika, że droga sądowa jest dopuszczalna w sprawach cywil- nych, jeżeli do ich rozpoznania właściwe są sądy. Pojęcie spraw cywilnych zostało zdefiniowane w art. 1 k.p.c. Chodzi tu zarówno o sprawy cywilne w znaczeniu mate- rialnym (wynikające ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opie- kuńczego oraz prawa pracy), jak i sprawy cywilne w znaczeniu formalnym (niewyni- kające ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego lub prawa pracy, podlegające jednak załatwieniu według przepisów Kodeksu postępo- wania cywilnego, jak np. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych). Zasadą w świetle art. 2 § 1 k.p.c. jest, że do rozpoznania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, z wyjątkami określonymi w art. 2 § 3 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Naj- wyższego, zapoczątkowanym postanowieniami z 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97 (OSNC 1999 nr 1, poz. 6) oraz z 10 marca 1999 r., II CKN 340/98 (OSNC 1999 nr 9, poz. 161), dotyczącymi dopuszczalności drogi sądowej, stanowisko co do znaczenia art. 1 i 2 k.p.c. uległo istotnej zmianie w tym sensie, że pojęcie „sprawy cywilnej” (art. 1 k.p.c.) rozumiane jest szeroko. Przedmiotem procesu cywilnego jest roszczenie procesowe oderwane od materialnoprawnego uzasadnienia roszczenia zgłaszanego w pozwie. Oznacza to, że jeśli według zawartych w pozwie twierdzeń powoda istnieje między stronami stosunek cywilnoprawny, to drogę sądową należy uznać za dopusz- czalną. Natomiast dopiero proces przed sądem ma wykazać, czy twierdzenia powo- da znajdują podstawę w przepisach prawa materialnego i doprowadzić do wiążącego ustalenia istnienia albo też nieistnienia konkretnego stosunku cywilnoprawnego mię- dzy stronami procesu. Pogląd ten podzielił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia z dnia 16 marca 2000 r., I PKN 723/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 535), wywodząc, że art. 2 k.p.c. ustanawia domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych w ro- zumieniu art. 1 k.p.c. Oznacza to, że każda sprawa cywilna - w znaczeniu, o jakim mowa w art. 1 k.p.c. - podlega rozpoznaniu przez sąd, chyba że przepis szczególny przekazuje ją do właściwości innych organów. Za takim stanowiskiem opowiedział się Sąd Najwyższy także w nowszym orzeczeniu - w postanowieniu z dnia 26 marca 2007 r., II PK 42/07 (Służba Pracownicza 2008 nr 8, poz.12). Jak trafnie wskazano w 5 tezie postanowienia Sądu Najwyższego z 10 marca 1999 r., II CKN 340/98 (OSNC 1999 nr 9, poz. 161), dopuszczalność drogi sądowej zależy od okoliczności faktycz- nych przytoczonych przez powoda jako podstawa roszczenia, a zatem nie jest ona warunkowana wykazaniem już na tym etapie istnienia tego roszczenia (por. posta- nowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2000 r., III CKN 927/00, LexPolonica nr 388342, a także np. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999 nr 9, poz. 161, z dnia 8 sierpnia 2000 r., III CKN 927/00, LexPolonica nr 388342, z dnia 22 sierpnia 2000 r., IV CKN 1188/00, OSNC 2001 nr 1, poz. 20, z 21 listopada 2000 r., III CKN 1048/00, LexPolonica nr 381438, z dnia 11 stycznia 2001 r., IV CKN 1630/00, LexPolonica nr 388721, z 25 stycznia 2001 r., II CKN 1343/00, OSNC 2001 nr 9, poz. 133, z dnia 19 grudnia 2003 r., III CK 319/03, OSNC 2005 nr 2, poz. 31, uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 12 marca 2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003 nr 10, poz. 129, wyrok Trybunału Konsty- tucyjnego z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 (OTK-ZU 2000 nr 5, poz. 143). Jeżeli powód opiera swoje roszczenie na zdarzeniach prawnych wywołujących skutki w zakresie stosunków cywilnoprawnych (w rozumieniu art. 1 k.p.c., a więc także w zakresie sto- sunków prawa pracy), to droga sądowa jest dopuszczalna, choćby powoływane przez powoda zdarzenia były fikcyjne lub w rzeczywistości nie rodziły skutków praw- nych. Droga sądowa jest dopuszczalna, jeżeli powód opiera swoje roszczenia na zdarzeniach prawnych, które mogą stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych (por. przywołane wyżej postanowienie z dnia 16 marca 2000 r., I PKN 723/99). W niniejszej sprawie powódka wystąpiła z żądaniem, które określiła jako od- wołanie od oceny okresowej wydanej na podstawie art. 17 ustawy o pracownikach samorządowych i uzasadniła tym, że opinia ta zawiera nieprawdziwe, nierzetelne oceny oraz sporządzona została w sposób ogólnikowy. Nie budzi wątpliwości, że źródłem tak skonstruowanego roszczenia jest stosunek pracy. Brak w ustawie o pra- cownikach samorządowych regulacji, jaka znalazła się w ustawie o służbie cywilnej (według art. 53 ust. 4 - w razie nierozpatrzenia sprzeciwu w terminie albo nie- uwzględnienia sprzeciwu od oceny okresowej, urzędnik służby cywilnej może, w ter- minie 14 dni od dnia doręczenia decyzji dyrektora generalnego urzędu, odwołać się do sądu pracy), nie jest zatem argumentem przemawiającym za niedopuszczalno- ścią drogi sądowej, jak przyjął to Sąd Okręgowy. Zasadny jest zatem zarzut naru- szenia art. 199 § 1 k.p.c. 6 Osobnym zagadnieniem, nienależącym do problematyki dopuszczalności drogi sądowej, jest zasadność roszczenia, którą można ocenić dopiero po przepro- wadzeniu postępowania cywilnego. Jeżeli z okoliczności faktycznych przytoczonych przez powoda nie wynika zgłoszone przezeń roszczenie albo nie znajduje ono opar- cia w przepisach prawa materialnego, wówczas powództwo podlega oddaleniu jako pozbawione podstaw faktycznych i nieuzasadnione bądź jako pozbawione podstawy prawnej. Podana przez wnoszącego powództwo kwalifikacja prawna żądania nie jest dla sądu wiążąca, a sformułowanie jej w pozwie nie zwalnia sądu z dokonania samo- dzielnej kwalifikacji zawartych w nim żądań (da mihi factum dabo tibi ius). Sąd Naj- wyższy na tym etapie postępowania nie jest władny do rozstrzygania kwestii zasad- ności roszczenia powódki (z czym może być związana właściwość rzeczowa sądu), skoro nie zostało ona poddana osądowi w zaskarżonym wyroku, a więc sprawa nie została rozstrzygnięta co do jej istoty. Stąd też pozostałe zarzuty skargi nie podlegają ocenie Sądu Najwyższego. Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. ========================================