II PK 211/07

Wyrok z dnia 20 marca 2008 r. II PK 211/07 Żądanie ustalenia istnienia stosunku pracy na podstawie art. 189 k.p.c. nie jest alternatywnym roszczeniem przysługującym z mocy art. 67 k.p. w razie naruszenia przez pracodawcę przepisów o wygaśnięciu umowy o pracę (art. 4771 k.p.c.). Przewodniczący SSN Roman Kuczyński (przewodniczący), Sędziowie SN: Józef Iwulski, Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 marca 2008 r. sprawy z powództwa Aldony K. przeciwko Gimnazjum [...] w P. o ustalenie istnienia stosunku pracy i przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej po- wódki od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 23 marca 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Powódka Aldona K. w pozwie domagała się od pozwanego Gimnazjum [...] w P. przywrócenia do pracy na stanowisku nauczycielki, a w razie braku podstaw do uwzględnienia tego żądania, ustalenia istnienia stosunku pracy między nią a pozwa- nym. Na rozprawie w dniu 28 grudnia 2006 r. cofnęła pozew w przedmiocie przywró- cenia do pracy, podtrzymując swoje roszczenie w zakresie ustalenia istnienia sto- sunku pracy pomiędzy nią a pozwanym pracodawcą. Strona pozwana wyraziła zgodę na cofnięcie powództwa w części, poza tym wnosiła o oddalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 23 marca 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Poznaniu na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 28 grudnia 2006 r., odda- lającego powództwo w zakresie roszczenia o ustalenie istnienia stosunku pracy (w przedmiocie roszczenia o przywrócenie do pracy postępowanie zostało umorzone w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji). 2 Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne oraz podstawę prawną za- skarżonego apelacją wyroku. Przedstawiają się one następująco. Powódka od dnia 31 sierpnia 1989 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej [...] w P. na stanowisku nauczyciela geografii na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy. Powódka posiada wykształcenie wyższe z tytułem zawodo- wym magistra geografii w specjalizacji nauczycielskiej. W dniu 1 września 1992 r. powódka została mianowana na stanowisko nauczyciela geografii w Szkole Podsta- wowej [...]. We wrześniu 1999 r. w budynku, w którym mieściła się Szkoła Podsta- wowa [...], rozpoczęło działalność Gimnazjum [...]. Pismem z dnia 4 maja 1999 r. dy- rektor Szkoły Podstawowej, powołując się na zmiany organizacyjne pracy szkoły oraz art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela, zwrócił się do powódki z propozycją, aby w celu realizacji pełnego etatu, prowadziła zajęcia z geografii w wymiarze 7/18 etatu oraz z języka angielskiego w wymiarze 8/18 etatu w Szkole Podstawowej [...] oraz zajęcia z języka angielskiego w wymiarze 3/18 etatu w nowo powstałym Gimnazjum [...]. W dniu 11 maja 1999 r. powódka wyraziła zgodę na wskazane wyżej warunki pracy. Aktem nadania stopnia awansu zawodowego nauczyciela z dnia 6 kwietnia 2000 [...] Prezydent Miasta P. powołując się na art. 9b ust. 4 Karty Nauczyciela w związku z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy Karta Nauczyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 19, poz. 239 ze zm.), nadał powódce stopień nauczyciela mianowanego, wskazując, że ukończyła ona studia wyższe na kierunku geografia z wykształceniem pedagogicznym i może być zatrudniona w szkołach podstawowych, gimnazjach, szkołach zawodowych i liceach. Wskazane pismo zawierało informację, że z uwagi na fakt, że powódka w dniu 6 kwietnia 2000 r. oprócz geografii nauczała także języka angielskiego, do którego nie miała wymaganych kwalifikacji, powinna je uzyskać do dnia 31 sierpnia 2006 r., przy czym w razie niespełnienia tego warunku stosunek pracy ulegnie rozwiązaniu. Pismem z dnia 5 maja 2000 r. Dyrektor Gimnazjum [...] zaproponował powódce przeniesienie z dniem 1 września 2000 r. do pozwanego Gimnazjum na stanowisko nauczyciela ję- zyka angielskiego w pełnym wymiarze czasu pracy, a powódka w dniu 11 maja 2000 r. wyraziła na to zgodę. Świadectwo pracy z dnia 31 sierpnia 2000 r. stwierdzało, że stosunek pracy ze Szkołą Podstawową [...] ustał w wyniku zmian organizacyjnych w roku szkolnym 2000/2001 na podstawie art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela przez prze- niesienie powódki z dniem 1 września 2000 r. do pozwanego Gimnazjum w pełnym wymiarze czasu pracy. Powódka przed dniem 31 sierpnia 2006 r. nie uzyskała wyż- 3 szego wykształcenia w zakresie anglistyki, nie zdała egzaminu państwowego z języ- ka angielskiego, jak również nie uzyskała odpowiedniego certyfikatu potwierdzające- go znajomość języka obcego. W związku z tym pismem z dnia 31 sierpnia 2006 r. dyrektor Gimnazjum [...] stwierdził, że brak uzupełnienia kwalifikacji w zakresie na- uczania języka obcego „skutkuje na mocy art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. wygaśnięciem łączącej strony umowy o pracę z dniem 31 sierpnia 2006 r.”. Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że ochrony przed stwierdzonym przez pracodawcę wygaśnięciem umowy o pracę powódka nie może poszukiwać w drodze powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy. Na podstawie art. 67 k.p. w związku z art. 56 § 1 k.p. z tytułu naruszenia przez praco- dawcę przepisów o wygaśnięciu umowy o pracę przysługuje żądanie przywrócenia do pracy bądź odszkodowania. Dopuszczalność powództw o ustalenie prawa lub stosunku prawnego (art. 189 k.p.c.) uzależniona jest od istnienia interesu prawnego powoda. Brak jest zaś interesu prawnego w sytuacjach, w których występuje równo- cześnie inna forma ochrony praw powoda. Możliwość wytoczenia powództwa o przywrócenie do pracy bądź odszkodowanie wyklucza po stronie powoda istnienie interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie naruszonego prawa lub sto- sunku prawnego. Sąd drugiej instancji ponadto podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że przyjmując hipotetycznie zgłoszenie roszczenia o przywrócenie do pracy lub zasądzenia od pracodawcy przewidzianego prawem odszkodowania, to takie roszczenia są niezasadne, bo wystąpiły przesłanki wygaśnięcia stosunku pracy po- wódki z dniem 31 sierpnia 2006 r. Zgodnie z art. 7 ust. 1 zdanie 1 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 19 poz. 239 ze zm.) nauczyciele zatrudnieni na podstawie mianowania w dniu wejścia w życie ustawy (6 kwietnia 2000 r.) uzyskują z tym dniem z mocy prawa stopień nauczyciela mianowa- nego i stają się nauczycielami zatrudnionymi na podstawie mianowania w rozumieniu Karty Nauczyciela, z tym że z nauczycielami zatrudnionymi na podstawie mianowa- nia, którzy nie posiadają wymaganych kwalifikacji stosunek pracy wygasa z dniem 31 sierpnia 2006 r., o ile wcześniej nauczyciele ci nie uzupełnią kwalifikacji lub nie zo- stanie z nimi rozwiązany stosunek pracy w odrębnym trybie. Ocenę, czy art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. znajduje zastosowanie do powódki należało rozpo- cząć od zbadania, czy w dniu 6 kwietnia 2000 r. powódka spełniała wymagania kwa- lifikacyjne w oparciu o obowiązujące wówczas przepisy, tj. rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 października 1991 r. w sprawie szczegółowych kwalifi- 4 kacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia (Dz.U. Nr 98, poz. 433 ze zm.). Z dokonanych ustaleń faktycznych wynika, że na dzień 6 kwietnia 2000 r. oprócz zajęć z geografii w wymiarze 7/18 etatu, do których powódka miała wyma- gane kwalifikacje prowadziła ona także zajęcia w zakresie języka angielskiego w wy- miarze 11/18 etatu w Szkole Podstawowej [...] oraz w wymiarze 3/18 etatu w nowo powstałym Gimnazjum [...]. W aktach osobowych powódki, a w szczególności w ak- cie nadania stopnia awansu zawodowego zawarta jest informacja, że jeżeli do dnia 31 sierpnia 2006 r. nie uzupełni kwalifikacji, umowa o pracę zostanie z nią rozwią- zana w trybie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. Wobec tego, według Sądu drugiej instancji, powódka była w sposób wystarczający poinformowana o stanie faktycznym i prawnym związanym z jej zatrudnieniem, a także była świadoma, że jest zobowiązana do podjęcia działań zmierzających do uzupełnienia w określonym terminie swoich kwalifikacji do nauczania języka obcego pod rygorem wygaśnięcia łączącego ją z pozwanym stosunku pracy. Kwalifikacje te określały przepisy rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wy- kształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli ( Dz.U. Nr 155, poz. 1288). Zgodnie z § 2 i § 3 w związku z § 7 ust. 2-3 powołanego rozporządzenia po- wódka, aby posiadać stosowne kwalifikacje do prowadzenia zajęć z języka angiel- skiego, musiałaby posiadać odpowiednie wykształcenie wyższe, zdany egzamin państwowy bądź też miałoby uzyskać odpowiedni certyfikat potwierdzający znajo- mość języka obcego. Powódka do dnia 31 sierpnia 2006 r. nie spełniła tych warun- ków, chociaż w pozwanym Gimnazjum była zatrudniona wyłącznie na stanowisku nauczyciela języka angielskiego, nie mając w tym zakresie wymaganych kwalifikacji. Sąd drugiej instancji podkreślił, że twierdzenia apelującej, że zawarła ona nową umowę o pracę z pozwanym Gimnazjum w sierpniu 2000 r. i w ten sposób norma prawna zawarta w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. nie znajduje do niej zastosowania, nie są trafne. Według Sądu drugiej instancji w świetle okoliczności sprawy oczywiste jest, że od dnia 1 września 2000 r. nastąpiła zmiana podmiotowa po stronie pracodawcy powódki na rzecz Gimnazjum [...]. Powódka nie zawarła z pozwaną szkołą nowej umowy o pracę, lecz kontynuowała dotychczasowy stosunek pracy nawiązany ze Szkołą Podstawową [...]. 5 W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku Sądu Okręgowego powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznaniu Sądowi Okręgowemu w Poznaniu z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Skarga kasacyjna ma dwie podstawy. W ramach podstawy dotyczącej naru- szenia przepisów prawa materialnego skarżąca zarzuciła: 1) naruszenie art. 7 ustawy o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw, przez jego błędne zastosowanie i pominięcie faktu, że powódka 6 kwietnia 2000 r. z mocy prawa nabyła stopień nauczyciela mianowanego jako nauczyciel geografii; 2) błędną wykładnię art. 67 k.p. w związku z art. 56 k.p., przez uznanie, że wskazane normy wykluczają roszczenie powódki o ustalenie istnienia stosunku pracy na podstawie art. 189 k.p.c. w związku z art. 13 k.p.c. W ramach podstawy dotyczącej naruszenia przepisów prawa procesowego skarżąca zarzuciła naruszenie: 1) art. 386 k.p.c., przez oddalenie apelacji mimo pod- stawy do jej uwzględnienia; 2) art. 189 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 4771 k.p.c., przez błędne uznanie, że powódce nie przysługuje roszczenie o ustalenie istnienia stosunku pracy. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że na podstawie aktu mianowania z dnia 1 września 1992 r. powódka była nauczycielem mianowanym na stanowisku nauczy- ciela geografii spełniając wszystkie wymogi w zakresie kwalifikacji (posiadała wyższe wykształcenie w zakresie nauczanego przedmiotu geografii). Wobec tego zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. powódka jako nauczyciel zatrudniony w dniu wejścia w życie powołanej wyżej ustawy (w dniu 6 kwietnia 2000 r.) na podstawie mianowania, posiadająca wymagane kwalifikacje, z tym dniem uzyskała z mocy prawa stopień nauczyciela mianowanego i stała się nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania w rozumieniu ustawy Karta Nauczyciela. Powyższe oznacza, że do powódki nie może mieć zastosowania druga część normy z art. 7, która doty- czy nauczycieli nieposiadających kwalifikacji do nauczania, lecz nauczycieli zatrud- nionych do nauczania przedmiotu na podstawie mianowania. Powódka uczyła języka angielskiego na podstawie umowy z pozwaną, nie spełniała w tym zakresie odpo- wiednich kwalifikacji ale nie była na stanowisko nauczyciela języka angielskiego mia- nowana. Zatem nie może mieć do powódki zastosowania wskazany przepis. Powód- ka bowiem z mocy prawa od dnia 6 kwietnia 2000 r. ma stopień nauczyciela miano- wanego i jest nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania. Według skar- 6 żącej interes prawny w ustaleniu istnienia jej stosunku pracy jest oczywisty. Ponadto Sąd Okręgowy w żaden sposób nie odniósł się do zarzutu naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 4771 k.p.c. Zgodnie z powołanym przepisem sąd pracy orzeka o rosz- czeniach, które wynikają z faktów przytoczonych, także wtedy gdy nie były ono ob- jęte żądaniem pracownika. Przy wyborze przez pracownika roszczenia alternatyw- nego, które okaże się nieuzasadnione, sąd z urzędu może uwzględnić inne roszcze- nie alternatywne. W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o wydanie posta- nowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie w przypadku przyjęcia skargi do rozpoznania o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podstawy skargi kasacyjnej oparte zostały na dwóch błędnych założeniach. Po pierwsze, nie wiadomo dlaczego, bo wbrew ustalonym faktom, pełnomocniczka skarżącej twierdzi, że stosunek pracy powódki w pozwanym Gimnazjum jest zupełnie niezależny od poprzedniego zatrudnienia powódki w Szkole Podstawowej na pod- stawie mianowania i nie jest objęty aktem nadania jej stopnia nauczyciela mianowa- nego pod warunkiem uzupełnienia wymagań kwalifikacyjnych do dnia 31 sierpnia 2006 r. Takie założenie jest oczywiście sprzeczne z przedstawionymi w części spra- wozdawczej ustaleniami faktycznymi zaskarżonego wyroku, które nie podlegają we- ryfikacji w postępowaniu kasacyjnym (por. art. 39813 § 2 k.p.c.). Powódka zatrud- niona na podstawie mianowania w Szkole Podstawowej [...] w P. uzyskała zatrudnie- nie w pozwanym Gimnazjum najpierw w zakresie 3/18 etatu, a następnie w pełnym wymiarze czasu pracy, na podstawie przeniesienia za jej zgodą, w trybie określonym w art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela. Na skutek przeniesienia do pozwanego Gimna- zjum powódka nie utraciła swego statusu nauczyciela mianowanego, a z faktem wy- konywania przez nią w dniu 6 kwietnia 2005 r., to jest w dniu wejścia w życie art. 7 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy Karty Nauczyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw, zatrudnienia w zakresie nauczania języka angielskiego łą- czy się - z mocy wskazanego przepisu - konsekwencja wygaśnięcia stosunku pracy z dniem 31 sierpnia 2006 r. wobec nieuzupełnienia wymaganych kwalifikacji do nau- czania języka angielskiego. To dlatego, że powódka uzyskała zatrudnienie w pozwa- nym Gimnazjum w drodze przeniesienia korzystała ona ze statusu nauczyciela mia- 7 nowanego, a następnie - po wejściu w życie powołanej wyżej ustawy nowelizującej Kartę Nauczyciela - uzyskała z mocy prawa stopień nauczyciela mianowanego także w pozwanym Gimnazjum, na warunkach określonych w art. 7 ust. 1 ustawy noweli- zującej. Pełnomocniczka skarżącej ignoruje prawidłowo ustalony, a nawet bezsporny stan faktyczny sprawy, że powódka była zatrudniona w pozwanym Gimnazjum mając stopień nauczyciela mianowanego i ucząc języka angielskiego pomimo braku wyma- ganych w tym zakresie kwalifikacji. Taka sytuacja wynikała wyłącznie z zastosowania do powódki i do jej zatrudnienia w pozwanym Gimnazjum konsekwencji powołanego wyżej art. 7 ust. 1 ustawy nowelizującej Kartę Nauczyciela. To przecież ze względu na uzyskany przez powódkę status nauczyciela mianowanego na warunkach okre- ślonych w powołanym art. 7 ust. 1 ustawy mogła ona uzyskać zatrudnienie w pozwa- nym Gimnazjum pomimo nieposiadania wymaganych kwalifikacji. Po drugie, pełno- mocniczka skarżącej uważa, że powódka dochodzi w sprawie ustalenia stosunku pracy na podstawie art.189 k.p.c., który - według tego stanowiska - miałby stanowić jakąś równorzędną podstawę prawną w relacji do możliwości żądania przywrócenia do pracy (albo odszkodowania) na podstawie art. 56 § 1 k.p. w związku z art. 67 k.p. Powyższe założenie, które pełnomocniczka skarżącej zajmowała już w trakcie postę- powania przed Sądem drugiej instancji, jest - podobnie jak pierwsze z nich - zupełnie oderwane od ustalonych i co do zasady bezspornych okoliczności faktycznych. Pod- stawę dochodzonego w sprawie roszczenia stanowią bowiem wyłącznie zdarzenia dotyczące wygaśnięcia stosunku pracy powódki z powodu niewypełnienia przez nią wymaganych kwalifikacji do dnia 31 sierpnia 2006 r. Najistotniejszym elementem stanu faktycznego sprawy jest stwierdzenie przez dyrektora pozwanego Gimnazjum - pismem z 31 sierpnia 2006 r. - że wobec braku uzupełnienia przez powódkę kwalifi- kacji w zakresie nauczania języka obcego, z mocy art. 7 ust. 1 ustawy z 18 lutego 2000 r. stosunek pracy z powódką wygasł z dniem 31 sierpnia 2006 r. Oświadczeniu pracodawcy o wygaśnięciu stosunku pracy, ażeby nie spowodowało wyrażonego w nim skutku prawnego, powódka mogła przeciwstawić przysługujące jej roszczenia o przywrócenie do pracy albo odszkodowanie stosownie do art. 56 § 1 k.p. w związku z art. 67 k.p. Zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wyjaśnienie wyłączności okre- ślonych w Kodeksie pracy środków ochrony przed naruszeniem przez pracodawcę przepisów o wygaśnięciu umowy o pracę nie nasuwa zastrzeżeń. W kontekście ar- 8 gumentów powołanych w skardze kasacyjnej warto do wyjaśnień zaskarżonego wy- roku dodać uwagę, że stanowisko skarżącej pozostaje w wyraźnej sprzeczności z konstrukcją środków ochrony pracownika przed rozwiązaniem i wygaśnięciem sto- sunku pracy. Wystarczy w tym kontekście wskazać na znaczenie przepisów Kodeksu pracy konstruujących roszczenia (w tym powołanych wyżej przepisy stanowiące pod- stawę rozstrzygnięcia) jako dotyczących sporów o roszczenia ze stosunku pracy poddanych właściwości sądów (art. 262 § 1 k.p.), które mogą być dochodzone w przewidzianych terminach (por. art. 264 k.p.). Tymczasem skarżąca bezzasadnie upatruje możliwości rozstrzygnięcia sporu o bezpodstawne - jej zdaniem - stwierdze- nie przez pracodawcę wygaśnięcia stosunku pracy z pominięciem przysługującego pracownikowi trybu ochrony - w tym terminu określonego dla roszczeń dotyczących wygaśnięcia umowy o pracę, tak jakby ten tryb i te terminy nie miały znaczenia prawnego. Należy ponadto zauważyć, że wobec prawomocnego umorzenia postępowa- nia w przedmiocie przywrócenia powódki do pracy nie ma podstaw do rozpoznania takich roszczeń jak to zdaje się sugerować skarga kasacyjna. Powołanie się w tym zakresie na art. 4771 § 1 k.p.c. jako przepis nakładający na sąd obowiązek orzecze- nia o roszczeniach, które wynikają z faktów przytoczonych przez pracownika także wówczas, gdy roszczenie nie było objęte żądaniem pracownika lub gdy było zgłoszo- ne w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania, jest w spo- sób oczywisty chybione, także z tego względu, że powołany w skardze przepis nie obowiązuje od 5 lutego 2005 r. (por. art. 1 pkt 66 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeksu postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. Nr 172, poz. 1804). Z powyższych przyczyn uznając bezzasadność podstaw skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy orzekł zgodnie z art. 39814 k.p.c. ========================================