II PK 2/07

Wyrok z dnia 22 sierpnia 2007 r. II PK 2/07 Konkretne i rzeczywiste przekształcenia organizacyjne szkoły wyższej, które wymuszały ograniczenia zatrudnienia mianowanych nauczycieli akade- mickich, stanowiły przekształcenie struktury uczelni w rozumieniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.). Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 sierpnia 2007 r. sprawy z powództwa Kazimierza S. przeciwko Akademii Sztuk Pięknych w P. o przywrócenie do pracy i odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 23 czerwca 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną, nie obciążył powoda kosztami postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 23 czerwca 2006 r. oddalił apelację powoda Kazimierza S. od wyroku Sądu Re- jonowego w Poznaniu z dnia 4 kwietnia 2006 r., oddalającego powództwo (pkt I) przeciwko Akademii Sztuk Pięknych w P. o przywrócenie do pracy albo o odszkodo- wanie i zasądzającego od powoda na rzecz pozwanej kwotę 960 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt 2). W sprawie tej ustalono, że w dniu 18 marca 2002 r. powód został mianowany przez rektora Akademii Sztuk Pięknych w P. (zwanej dalej ASP w P.) na stanowisko adiunkta tej uczelni, na czas nieokreślony od dnia 1 kwietnia 2002 r. Pracował na Wydziale Rzeźby, w Pracowni Ceramiki. Do roku akademickiego 2001/2002 na uczelni istniał Wydział Malarstwa, Grafiki i Rzeźby, w ramach którego funkcjonowała 2 między innymi Katedra Rzeźby. W 2001 r. powstał plan rozwoju Katedry, a później Wydziału Rzeźby. Z uwagi na znaczne koszty tej reorganizacji plan ten miał być re- alizowany w okresie 5 lat. Następnie jednak na podstawie uchwały Senatu uczelni z dnia 23 października 2003 r. w miejsce Wydziału Malarstwa, Grafiki i Rzeźby po- wstały trzy nowe wydziały: Malarstwa, Rzeźby oraz Grafiki. Wydział Rzeźby funkcjo- nował wadliwie. Z powodu przejścia grupy pracowników do Wydziału Edukacji Arty- stycznej w roku akademickim 2003/2004, na wniosek kierowników pracowni, Senat uczelni podjął w dniu 9 września 2004 r. uchwałę, na mocy której od roku akademic- kiego 2004/2005 przeniesiono 4 pracownie: Rzeźby i Otoczenia, Rzeźby i Realizacji w Drewnie, Rzeźby II oraz Rzeźby V z Wydziału Rzeźby do Wydziału Edukacji Arty- stycznej. Na tym Wydziale utworzono Katedrę Rzeźby, a Wydział Rzeźby utracił uprawnienia do prowadzenia przewodów. Uchwałą z dnia 7 lipca 2004 r. Senat pod- trzymał poprzednią uchwałę o przeniesieniu do Wydziału Edukacji Artystycznej czte- rech pracowni, a dodatkowo podjął decyzję o przeniesieniu na ten Wydział kolejnej pracowni - Rzeźby i Realizacji w Kamieniu. Z powodu wadliwości w funkcjonowaniu Wydziału Rzeźby nastąpiło obniżenie liczby chętnych do studiowania na tym Wy- dziale, co z kolei spowodowało konieczność przeprowadzenia jego reorganizacji. Uchwała Senatu z dnia 24 czerwca 2005 r., podjęta na wniosek rektora prof. W.M., pozwoliła na zlikwidowanie w tym dniu Wydziału Rzeźby i powołanie nowej jednostki organizacyjnej pod nazwą: Wydział Rzeźby i Działań Przestrzennych, w skład której weszły między innymi Katedra Rzeźby, w ramach której funkcjonują Pracownie Rzeźby I - V oraz Katedra Działań Przestrzennych, w ramach której funkcjonują Pra- cownie Rzeźby VI - IX (Pracownie VI, VII, VIII „przetransferowane z Wydziału Eduka- cji Artystycznej"). W nowo powstałej strukturze nie funkcjonuje Pracownia Ceramiki, a jedynie techniczna podjednostka Warsztat Ceramiczny. W dniu 29 czerwca 2005 r. rektor ASP powiadomił powoda o konsekwencjach wynikających ze zmian organiza- cyjnych w strukturach tego Wydziału i zaproponował mu pracę na stanowisku labo- ranta w Warsztacie Ceramicznym. Stanowisko to dawałoby powodowi możliwość kontynuowania dotychczasowej działalności, a w szczególności pracy dydaktycznej. Wobec odmowy przyjęcia tej oferty rektor wręczył powodowi przygotowane już wcze- śniej wypowiedzenie stosunku pracy. Jako podstawę prawną wypowiedzenia wska- zano art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65 poz. 385 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o szkolnictwie wyż- szym lub ustawa), a jako podstawę faktyczną likwidację dotychczasowej Pracowni 3 Ceramiki spowodowaną przekształceniem struktury uczelni - Wydziału Rzeźby, co uniemożliwiło dalsze zatrudnienie powoda na dotychczasowych stanowisku. Stosu- nek pracy powoda uległ rozwiązaniu z upływem trzymiesięcznego okresu wypowie- dzenia, tj. 30 września 2005 r. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego co do dopuszczalności wypowiedzenia, a dokonane przez ten Sąd ustalenia faktyczne uznał za własne. W ocenie Sądu Okręgowego, art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, mający zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, nie zawiera wymogu konsultacji rozwiązania stosunku pracy mianowanego nauczyciela akademickiego z radą wydziału. Zgodnie bowiem z § 32 statutu ASP w P. zgoda Se- natu jest konieczna jedynie w przypadku rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 93 ust. 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, a nie na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 tej ustawy, co miało miejsce w przypadku powoda. Z kolei podana przez pracodawcę przyczyna rozwiązania stosunku pracy, tj. likwidacja Pracowni Ceramiki spowodo- wana przekształceniem organizacyjnym uczelni, spełnia kryteria konkretności, praw- dziwości i rzeczywistości. Wbrew twierdzeniom powoda, zmiana struktury organiza- cyjnej uczelni nie ograniczała się jedynie do zmiany nazewnictwa i oddzielenia warsztatów od pracowni, ponieważ na rzeczywistą zmianę tej struktury wskazywali przesłuchani w sprawie świadkowie. Jednocześnie powód odmówił przyjęcia nowej oferty pracy, a ponieważ przedmiotowa pracownia była likwidowana, to nie było moż- liwości dalszego zatrudnienia powoda na dotychczasowym stanowisku. Z podstawy prawnej wypowiedzenia jasno wynika, że jeżeli mianowany nauczyciel akademicki nie wyraża zgody na podjęcie zatrudnienia na nowym stanowisku, innym niż określo- ne w akcie mianowania, uprawniony organ może rozwiązać z takim nauczycielem stosunek pracy, co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, przez jego błędną wykładnię i nieuza- sadnione zastosowanie z uwagi na to, że przekształcenie jednostki organizacyjnej w ramach wydziału nie daje podstawy do rozwiązania stosunku pracy na mocy tego przepisu oraz wobec faktu, że zarówno Sąd pierwszej jak i Sąd drugiej instancji nie ustaliły, że przekształcenie struktury organizacyjnej pozwanej uczelni uniemożliwiało dalsze zatrudnianie powoda na dotychczas zajmowanym stanowisku. Za przyjęciem skargi do rozpoznania przemawia zdaniem skarżącego występowanie w sprawie za- gadnienia prawnego, sprowadzającego się do pytania, czy przekształcenie struktury 4 organizacyjnej uczelni w rozumieniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyż- szym oznacza wyłącznie przekształcenie uczelni, o którym mowa w art. 10 ust. 1 tej ustawy, czy również dotyczy przekształcenia jednostek organizacyjnych uczelni w trybie określonym w art. 69 ust. 1 ustawy. Przemawia za tym również potrzeba wy- kładni art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy, w szczególności wyjaśnienia wymaga zwrot, czy „przekształcenie struktury uczelni" oznacza wyłącznie zmiany obejmujące podsta- wowe jednostki organizacyjne uczelni, takie jak wydział, jednostki ogólnouczelniane, międzywydziałowe i pozawydziałowe, czy obejmuje także przekształcenie jednostek organizacyjnych wchodzących w ich skład, w tym również przekształcenie jednostek wchodzących w skład wydziału. Ponadto skarga kasacyjna jest w ocenie skarżącego oczywiście uzasadniona, ponieważ Sądy obu instancji uznały, że pozwana uczelnia uprawniona była do rozwiązania umowy o pracę na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, pomimo tego iż z poczynionych przez nie ustaleń faktycznych nie wynikało, aby przekształcenie struktury organizacyjnej pozwanej uniemożliwiało dalsze zatrudnianie skarżącego na dotychczas zajmowanym stanowi- sku. Tym samym nie została wypełniona hipoteza pozwalająca na zastosowanie tego przepisu. Zdaniem skarżącego, rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem akademickim na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy możliwe jest jedynie w przypadku zniesienia i prze- kształcenia państwowej szkoły wyższej w drodze ustawowej, o którym mowa w art. 10 ust. 1 ustawy. Za taką interpretacją przemawia podobieństwo określeń dotyczących zmiany struktu- ry uczelni użytych w obu tych przepisach. Ponadto ze względu na szczególną ochronę mianowanych nauczycieli akademickich przewidzianą w ustawie o szkolnictwie wyższym nie można uznać, że przekształcenie struktury organizacyjnej uczelni w trybie art. 69 ust. 1 ustawy, które miało miejsce w niniejszej sprawie, stanowi przesłankę uzasadniającą rozwią- zanie stosunku pracy z takim nauczycielem na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 tej ustawy, tym bardziej, że przekształcenia w trybie art. 69 ust. 1 mogą być dokonywane przez organ uczelni (nie musi to być organ kolegialny), który nie będzie właściwy do wyrażenia zgody na rozwią- zanie stosunku pracy z mianowanym nauczycielem akademickim z ważnych powodów (art. 93 ust. 3 ustawy). W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wywiódł ponadto, że strukturę szkoły wyższej tworzą podstawowe jednostki organizacyjne oraz inne jednostki ogólnouczel- niane, międzywydziałowe i pozawydziałowe, a nie jednostki organizacyjne wchodzące w ich skład. Termin „przekształcenie struktury uczelni" użyty w art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy odnosi 5 się więc nie do jakichkolwiek zmian, w tym polegających na rozszerzeniu zakresu zadań i funkcji wykonywanych przez daną komórkę, lecz do zmiany struktury organizacyjnej całej instytucji. Zatem przekształcenie jednostki organizacyjnej w ramach wydziału nie daje pod- stawy do rozwiązania stosunku pracy na mocy art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy. Oznacza to, że Sądy obu instancji błędnie uznały, iż przepis ten ma zastosowanie także w sytuacji, gdy do- chodzi do przekształceń w ramach wydziału uczelni (w którym nastąpiło przekształcenie Pra- cowni Ceramiki w Warsztat Ceramiki) i to w sytuacji, gdy reorganizacja nie polega na zmniej- szeniu zakresu zadań i funkcji ani Wydziału, w ramach którego jednostka ta funkcjonuje, ani też nowo utworzonej jednostki. Skarżący utrzymywał też, że zmiana struktury uczelni - Wydziału Rzeźby, prowadząca do powołania Warsztatu Ceramicznego i likwidacji Pracowni Ceramiki nie przesądzała o braku możliwości dalszego zatrudniania go przez pozwaną na stanowisku adiunkta. Akt mianowania nauczyciela akademickiego powoduje bowiem nawią- zanie stosunku pracy z uczelnią jako pracodawcą, a nie z poszczególnymi jej jednostkami organizacyjnymi. Szkoła wyższa ma obowiązek w razie likwidacji jednostki organizacyjnej zaproponować nauczycielom akademickim zatrudnienie na stanowisku określonym w akcie mianowania w innej jednostce organizacyjnej. Dopiero wykazanie, że w szkole nie ma takiej możliwości mogłoby stanowić przyczynę wypowiedzenia stosunku pracy. Mając na uwadze treść aktu mianowania i posiadane przez skarżącego kwalifikacje zasadne byłoby przeniesie- nie go na stanowisko adiunkta w Warsztacie Ceramiki, do czego zdaniem skarżącego nie było przeszkód. W ocenie skarżącego, nie można utożsamiać braku możliwości zatrudnienia w zlikwidowanej jednostce organizacyjnej z brakiem możliwości zatrudnienia na dotychcza- sowym stanowisku, tj. adiunkta zajmującego się ceramiką, zwłaszcza wobec ustaleń, że w odniesieniu „do ceramiki zmiana organizacyjna nie była szczególnie spektakularna, a pra- cownicy dotychczas zajmujący się ceramiką mieli wykonywać zbliżone prace tyle, że w ra- mach nowej struktury organizacyjnej”. Sądy obu instancji zbyt duże znaczenie nadały odmo- wie przyjęcia przez skarżącego pracy na stanowisku laboranta, nie bacząc, że nie jest ono wymienione w art. 75 ust. 2 ustawy. Skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego, zmianę wyroku Sądu Rejonowego w całości: w punkcie 1 przez nakazanie po- zwanej przywrócenia powoda do pracy na poprzednich warunkach oraz zasądzenie od po- zwanej na jego rzecz kwoty 3.000 zł tytułem wynagrodzenia za okres niewykonywania pracy, a w punkcie 2 przez zasądzenie od pozwanej na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych oraz o zasądzenie od pozwa- nej na rzecz skarżącego kwoty 3.120 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym. Alternatywnie wnosił o uchylenie w całości wyroku Sądu Rejono- 6 wego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz roz- strzygnięcia o całości kosztów procesu, bądź o uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosz- tach postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik pozwanej wniósł o odrzucenie jej w całości, ewentualnie o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania lub oddalenie w całości, a także o zasą- dzenie od skarżącego na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego w postępowa- niu kasacyjnym według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawierała uzasadnionych podstaw prawnych już dlatego, że procesowe zarzuty nieustalenia przez Sądy obu instancji, iż przekształcenie struktury organi- zacyjnej pozwanej uczelni uniemożliwiało dalsze zatrudnienie powoda na dotychczasowym stanowisku pracy, w tym na stanowisku adiunkta w innej jednostce organizacyjnej pozwanej, której to struktury nawet nie nazwano w skardze kasacyjnej, usuwały się spod weryfikacji ka- sacyjnej. Skarżący nie wskazał (nie nazwał) bowiem jakichkolwiek przepisów prawa proce- sowego w zakresie tak sformułowanych zarzutów o braku ustaleń faktycznych. W konse- kwencji oznaczało to, iż niewyartykułowanie (nienazwanie) konkretnych przepisów prawa procesowego, których naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) wykluczało w procedurze kasacyjnej badanie sfery faktów lub potencjalnej potrzeby prowadzenia dowodów dotyczących nieustalonych okoliczności istotnych, w ocenie skarżą- cego, dla rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto w postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powoływanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycz- nymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Z wiążących i miarodajnych dla Sądu Najwyższego ustaleń Sądów obu instancji wyni- kało, że w strukturze pozwanej uczelni nastąpiły rzeczywiste przekształcenia organizacyjne, które uniemożliwiały dalsze zatrudnienie powoda na dotychczasowym stanowisku pracy w rozumieniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym. Dokonane przekształcenia organizacyjne zostały wymuszone obniżonym zainteresowaniem kandydatów studiami na Wydziale Rzeźby, co ostatecznie spowodowało, że w nowo utworzonej strukturze - Wydziale Rzeźby i Działań Przestrzennych - nie funkcjonowała już dotychczasowa Pracownia Cera- miki, ale w jej miejsce utworzono techniczną podjednostkę - Warsztat Techniczny, w którym powód odmówił podjęcia zatrudnienia na innym zaproponowanym mu stanowisku pracy. Przy 7 braku należycie wyartykułowanych proceduralnych zarzutów kasacyjnych Sąd Najwyższy nie miał możliwości badania, czy przekształcenia organizacyjne wymuszone malejącym zaintere- sowaniem wśród kandydatów zdających na pozwaną uczelnię studiami na Wydziale Rzeźby , a następnie na nowo powołanym Wydziale Rzeźby i Działań Przestrzennych, uniemożliwiały dalsze zatrudnienie powoda na stanowisku adiunkta w nowo utworzonym Warsztacie Tech- nicznym i uzasadniało zaproponowanie powodowi jedynie stanowiska laboranta, skoro skar- żący skutecznie nie podważył wiążącego ustalenia, że w pozwanej miały miejsce przekształ- cenia organizacyjne, które spełniały kryteria konkretności, prawdziwości oraz odpowia- dały rzeczywistemu stanowi rzeczy, a także obiektywnie wymuszały ograniczenie stanu zatrudnienia, obejmujące zwolnienia niektórych mianowanych pracowników pozwanej uczelni. Przechodząc do rozstrzygnięcia przedłożonego w skardze kasacyjnej zagadnienia prawnego oraz potrzeby wykładni art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, który umożliwia rozwiązanie stosunku pracy z mianowanym nauczycielem akademickim w razie przekształcenia struktury uczelni w sposób uniemożliwiający dalsze zatrudnienie na dotych- czas zajmowanym stanowisku pracy, Sąd Najwyższy wyraża pogląd, że każdy rodzaj prze- kształcenia struktury szkoły wyższej, który obiektywnie wymusza ograniczenie stanu za- trudnienia i wyklucza dalsze zatrudnienie mianowanego nauczyciela akademickiego na dotychczas zajmowanym stanowisku pracy, stanowi usprawiedliwioną przyczynę rozwiązania z nim stosunku pracy. Dla prawidłowej wykładni analizowanego przepisu przesądzające znacznie ma brak możliwości dalszego zatrudnienia nauczyciela aka- demickiego na dotychczas zajmowanym stanowisku pracy, a nie rodzaj, sposób, czy miejsce dokonywanych przekształceń organizacyjnych uczelni, jeżeli te wymuszają racjonalizację zatrudnienia. Wprawdzie pracodawcą mianowanego nauczyciela aka- demickiego jest szkoła wyższa, ale wykonuje on zatrudnienie w konkretnej jednostce organizacyjnej, jaką jest jej podstawowa struktura organizacyjna, najczęściej wydział uczelni, przeto wszelkie przekształcenia organizacyjne dokonywane także w ramach podstawowej jednostki organizacyjnej szkoły wyższej, które wymuszają ograniczenie zatrudnienia mianowanych nauczycieli akademickich, muszą być postrzegane jako przekształcenie struktury uczelni w rozumieniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkol- nictwie wyższym. Powyższe prowadziło do wyrażenia konkluzji, iż każde konkretne, prawdziwe i rzeczywiste przekształcenie struktury szkoły wyższej, które uniemożliwia dalsze zatrudnienie mianowanego nauczyciela akademickiego na dotychczas zajmo- wanym stanowisku pracy, uzasadnia rozwiązanie z nim stosunku pracy w trybie tego przepisu. 8 Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podsta- wie art. 39814 k.p.c., nie obciążając powoda kosztami postępowania kasacyjnego (art. 102 k.p.c.). ========================================