II PK 186/04

Wyrok z dnia 26 stycznia 2005 r. II PK 186/04 Obowiązek pracodawcy zapłaty odszkodowania z tytułu powstrzymywa- nia się od działalności konkurencyjnej powstaje w terminach określonych w klauzuli konkurencyjnej, a jeżeli strony nie określiły terminu wypłaty odszkodo- wania - w okresach miesięcznych (art. 1012 § 3 k.p.). Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 stycznia 2005 r. sprawy z powództwa Roberta A. przeciwko „D.” Spółce z o.o. w S. o odszkodowanie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 28 listopada 2003 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Pozwem z dnia 25 kwietnia 2001 r. powód Robert A. domagał się zasądzenia na jego rzecz od strony pozwanej „D.” Spółce z o.o. w S. odszkodowania z tytułu umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy: 1) za okres obowiązywania umowy, 2) za czas od ustania stosunku pracy do chwili wniesienia pozwu, 3) odsetek od niewypłaconego w terminie odszkodowania. W zakresie pierwszego żądania powód cofnął powództwo i postępowanie zo- stało umorzone. Wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2003 r. Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powoda kwotę 17.424 zł z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym począwszy od dnia rozwiązania stosunku pracy. Rozstrzygnięcie zostało oparte na ustaleniach, że po- wód zawarł z pozwaną umowę o pracę na okres próbny trzech miesięcy na stanowi- 2 sku kierownika sklepu. W dniu 1 czerwca zawarto z powodem dodatkową umowę o zakazie konkurencji, w której powód zobowiązywał się, że w okresie zatrudnienia i trzech lat po jego ustaniu nie będzie prowadził działalności konkurencyjnej w stosun- ku do pracodawcy. Za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej powód miał otrzymywać odszkodowanie w wysokości 25% wynagrodzenia uzyskiwanego przed ustaniem stosunku pracy. Po okresie próbnym umowa o pracę nie została przedłużona. Powód pozostawał przez dłuższy czas bez pracy, podejmowane póź- niej zatrudnienia powód dobierał z uwzględnieniem zakazu konkurencji. Ponieważ pracodawca nie płacił należnego odszkodowania, powód zwrócił się pisemnie o jego wypłatę. Pracodawca odmawiał wypłaty umówionego odszkodowania z uzasadnie- niem, że z dniem doręczenia odpowiedzi na pozew został zwolniony z zakazu konku- rencji, ponieważ umowa o zakazie konkurencji została z powodem zawarta omyłko- wo, a przesłanki do zawarcia umowy nie zaistniały, gdyż powód nie miał dostępu do informacji mających szczególne znaczenie dla strony pozwanej. Zdaniem Sądu, w sprawie nie zaistniały przesłanki pozwalające stronie pozwanej uchylić się od skut- ków prawnych zawartej umowy w postaci wady oświadczenia woli strony pozwanej. Powód miał dostęp do informacji istotnych z punktu widzenia funkcjonowania pozwa- nej Spółki. Z kolei umowa o zakazie konkurencji nie przewidywała okoliczności, które umożliwiałyby stronie pozwanej jej wcześniejsze jednostronne rozwiązanie, a powo- ływanie się po zawarciu umowy na to, że pracownik nie miał dostępu do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, zgodnie ze stanowiskiem judykatury, nie może wywołać skutku prawnego. Strony nie określiły w umowie o zakazie konkurencji terminu wypłaty odszko- dowania. Zdaniem Sądu, skoro umowa o zakazie konkurencji ma charakter umowy wzajemnej, a strony nie określiły w umowie terminów wypłaty odszkodowania, to obowiązek wypłaty odszkodowania ciążący na stronie pozwanej i obowiązek powoda powstrzymania się od działalności konkurencyjnej powinny być spełnione w jednym czasie (art. 488 § 1 k.c.). Jednoczesność oznacza przy tym aktualizację obowiązku pozwanej od początku okresu obowiązywania umowy. Z uwagi na możliwość wypłaty przez pracodawcę odszkodowania w ratach, może on - o ile takie postanowienie w umowie zostało zawarte - w każdym czasie, gdy tylko spostrzeże, że pracownik nie przestrzega zakazu, wstrzymać się z wypłatą dalszych rat odszkodowania. Skoro w rozpoznawanej sprawie pracodawca z takiej możliwości umownej regulacji nie sko- rzystał, konsekwencje takiego braku wyłącznie jego obciążają. W konsekwencji Sąd 3 Rejonowy zasądził odsetki ustawowe z tytułu opóźnienia wypłaty odszkodowania od dnia następnego po ustaniu stosunku pracy, przyjmując, że zapłata odszkodowania stała się wymagalna z momentem rozpoczęcia obowiązywania zakazu konkurencji. W apelacji od powyższego wyroku strona pozwana kwestionowała ważność umowy o zakazie konkurencji z argumentacją, że powód nie został dopuszczony do żadnych ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę oraz podważała przyjętą przez Sąd Rejonowy zasadę w zakresie ustalania odsetek. Wyrokiem z dnia 28 listopada 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Szczecinie umorzył postępowanie co do kwoty 17.224 zł i oddalił apelację w pozostałej części. Umorzenie postępowania w wymienionym zakresie było konsekwencją cofnięcia apelacji w zakresie roszczenia głównego. Odnośnie do apelacji strony pozwanej do- tyczącej odsetek Sąd Okręgowy podzielił ustalenia Sądu Pracy oraz ich ocenę prawną. Sąd podkreślił charakter umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy jako umowy wzajemnej, co - zdaniem tego Sądu - rodzi konieczność stosowa- nia do umów o zakazie konkurencji przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących wy- konywania zobowiązań z umów wzajemnych, zwłaszcza w zakresie terminów wyma- galności roszczeń wynikłych z takich umów. Kasacja strony pozwanej została oparta na zarzucie naruszenia art. 488 § 1 k.c. oraz art. 1012 § 1 k.p. Zdaniem skarżącego, skoro w umowie z dnia 1 czerwca 2000 r. powód zobowiązał się do powstrzymania od działalności konkurencyjnej przez okres trzech lat od daty wygaśnięcia stosunku pracy, to odszkodowanie należy się za powstrzymanie od tej działalności za cały ten czas. Pracodawca nie ma więc obowiązku (chyba że zobowiązał się do tego w umowie), wypłaty odszkodowania przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa, to jest przed 1 września 2003 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Regulacja prawna umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy w Kodeksie pracy nie jest pełna, w związku z tym, na podstawie art. 300 k.p., w spra- wach nieunormowanych znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy Kodeksu cy- wilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy. W judykaturze oraz w piśmiennictwie prawa pracy stwierdzano już występowanie luki w regulacji prawnej 4 zakazu konkurencji, np. w kwestii możliwości rozwiązania umowy o zakazie konku- rencji po ustaniu stosunku pracy przed upływem terminu, na jaki umowa została za- warta. Przesłanką zastosowania przepisów Kodeksu cywilnego jest występowanie luki w regulacji prawnej określonej instytucji prawnej, w tym przypadku klauzuli kon- kurencyjnej. Lukę tę należy pojmować jako lukę rzeczywistą, a nie jako lukę aksjolo- giczną, tzn. brak pożądanej, w aspekcie określonych wartości, regulacji prawnej. Co się tyczy obowiązku pracodawcy wypłaty odszkodowania z tytułu po- wstrzymywania się przez pracownika od podejmowania działalności konkurencyjnej, Kodeks pracy określił minimalną wysokość tego odszkodowania, stwierdzając, że nie może ono być niższe od 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania za- kazu konkurencji. W kwestii natomiast terminu jego wypłaty ustawodawca ograniczył się do stwierdzenia, że „odszkodowanie może być wypłacane w miesięcznych ra- tach" (art. 1012 § 3 zdanie drugie). Na gruncie przytoczonej regulacji powstaje wąt- pliwość co do jej treści, a także odnośnie do kompletności regulacji prawnej istotnej kwestii sposobu (terminu, względnie terminów) wypłaty odszkodowania pracownikowi powstrzymującemu się od działalności konkurencyjnej. Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest wprowadzany do treści sto- sunku pracy wolą stron. Zasadniczo również wola stron określa jego kształt. Podkre- ślenie tej okoliczności wydaje się ważne z punktu widzenia rozumienia przytoczo- nego sformułowania art. 1012 § 3 k.p. Wynika z niego, że sprawa terminu (ów) wy- płaty odszkodowania została pozostawiona do uzgodnienia między stronami umowy. Dopiero w razie braku odpowiednich uzgodnień ustawodawca przewidział, że od- szkodowanie może być wypłacane w miesięcznych ratach. Unormowanie to ma cha- rakter regulacji dyspozytywnej w tym sensie, że znajdzie ono zastosowanie, po pierwsze, w przypadkach, kiedy strony umowy o zakazie konkurencji nie określiły zasad (terminów) wypłaty odszkodowania, i po drugie, odnosi się ono do praco- dawcy, który może skorzystać z ustawowego przyzwolenia wypłaty w takiej sytuacji odszkodowania w miesięcznych ratach. To ostatnie odpowiada naturze zobowiąza- nia z umowy o zakazie konkurencji, w której odpowiednikiem (świadczeniem wzajem- nym) powstrzymania się pracownika od działalności konkurencyjnej jest obowiązek pracodawcy wypłaty odszkodowania. Sąd Najwyższy, w składzie orzekającym, wy- raża pogląd, że w przedmiocie terminu wypłaty odszkodowania przez pracodawcę nie występuje luka w unormowaniu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy, 5 która wymagałaby odpowiedniego zastosowania przepisów Kodeksu cywilnego. Obowiązek pracodawcy wypłaty odszkodowania z tytułu powstrzymywania się pra- cownika od działalności konkurencyjnej aktualizuje się w terminach określonych w umowie, a jeżeli strony nie określiły terminu wypłaty odszkodowania - w okresach miesięcznych. Należy przyjąć, że okresy te powinny być zgodne z terminami wypłaty wynagrodzenia, co odpowiada charakterowi zakazu konkurencji. Zgodnie z art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następ- stwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. W spornej spra- wie terminy wypłaty odszkodowania przez pozwanego przypadały w dniach określo- nych jako terminy wypłaty wynagrodzenia i od upływu tych terminów powinny zostać naliczane odsetki. Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. ========================================