II PK 159/05

Wyrok z dnia 9 lutego 2006 r. II PK 159/05 Ochrona wynikająca z art. 72 § 3 w związku z art. 72 § 2 k.p. nie dotyczy nabycia prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 lutego 2006 r. sprawy z powództwa Urszuli G. przeciwko Urzędowi Miejskiemu w Ś. o od- prawę emerytalną i wynagrodzenie, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 10 lutego 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Urszula G., po sprecyzowaniu żądania w piśmie procesowym z dnia 16 grudnia 2003 r., wniosła o zasądzenie odprawy emerytalnej w kwocie 39.000 zł i wynagrodzenia w kwocie 41.166 zł za czas gotowości do pracy po odwołaniu jej z funkcji sekretarza miejskiego, domagając się obu należności z odsetkami ustawowymi od dnia 18 grudnia 2003 r. W uzasadnieniu żądania odprawy po- dała, że od dnia 10 września 2003 r. uzyskała emeryturę, a co do żądania wy- nagrodzenia za gotowość do pracy na podstawie art. 81 § 1 k.p. wskazała na ochronę z art. 72 § 3 k.p. w związku z art. 39 k.p. i zarzuciła brak ze strony pracodawcy propozycji odpowiedniego zatrudnienia w okresie ochronnym. Pozwany uznał co do zasady żądanie odprawy emerytalnej, a w odnie- sieniu do żądania wynagrodzenia za gotowość do pracy zarzucił, że wcze- śniejsza emerytura na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o 2 emeryturach i rentach z FUS nie wchodzi w zakres ochrony z art. 72 § 3 k.p. w związku z art. 39 k.p. Wyrokiem z 30 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Świdnicy oddalił powództwo o wynagrodzenie jako nieza- sadne i umorzył postępowanie w zakresie odprawy emerytalnej wobec zapłaty tego świadczenia przez pozwanego i cofnięcia roszczenia. Sąd ten ustalił, że powódka w 1998 r. została zatrudniona w Urzędzie Miejskim w Ś. na stanowi- sku sekretarza miejskiego na podstawie powołania przez Radę Miejską. W dniu 28 listopada 2002 r. Rada podjęła uchwałę o odwołaniu powódki z funkcji sekretarza. Burmistrz zwolnił powódkę z pełnienia obowiązków w okresie wy- powiedzenia, to jest do dnia 28 lutego 2003 r. Powódka otrzymała świadectwo pracy z informacją, że stosunek pracy ustał „na skutek odwołania z funkcji (art. 70 § 1 i 2 Kodeksu pracy i art. 18 ust. 2 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorzą- dzie gminnym)". Jej wynagrodzenie liczone jak ekwiwalent za urlop wynosiło 6.567,64 zł. Sąd Okręgowy zgodził się ze stanowiskiem pozwanego, że ochrona sto- sunku pracy odnosi się do zwykłego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), stąd wnioskodawczyni (urodzonej w dniu 10 września 1948 r.) nie przysługiwała ochrona z art. 39 i 72 § 3 k.p. Po ustaniu zatrudnienia powódka nie podjęła zresztą żadnych „przedsięwzięć", które wskazywałyby na jej zamiar przejścia na emeryturę, czym „utwierdzała" byłego pracodawcę, że nie doszło do naruszenia art. 39 k.p., choć wniosek o emeryturę złożyła w dniu 16 lipca 2003 r. W apelacji powódka zarzuciła naruszenie art. 39 k.p. i art. 72 § 3 k.p., przez przyjęcie, że przy rozwiązywaniu stosunku pracy pracodawca powinien mieć na względzie jedynie osoby w tzw. wieku emerytalnym powszechnym, to jest wynoszącym 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn oraz art. 328 k.p.c., przez niewyjaśnienie podstawy prawnej stanowiska Sądu pierwszej instancji stwierdzającego, że w przypadku powódki przepis art. 39 k.p. nie miał zasto- sowania. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 10 lutego 2005 r. oddalił apelację. Uznał, że powódka nie osiągnęła wieku emerytalnego, który dawałby jej ochronę na podstawie art. 72 § 3 k.p. i art. 39 k.p., gdyż przyjął, iż art. 39 k.p. w brzmieniu aktualnym dla 3 sprawy, a więc sprzed zmiany wprowadzonej od dnia 1 stycznia 2004 r. (Dz.U z 2003 r. Nr 213, poz. 2081), dotyczy zwykłego wieku emerytalnego, a nie wcześniejszego wieku emerytalnego przewidzianego w art. 29 ustawy emery- talnej. Podkreślił, że wiek emerytalny w rozumieniu przepisów prawa pracy pracownik osiąga tylko jeden raz i jest to - w rozumieniu przepisów z zakresu ubezpieczenia społecznego - zwykły wiek emerytalny, a niższy tylko wtedy, gdy jest przewidziany dla niektórych grup ubezpieczonych pracujących w wa- runkach charakteryzujących się szczególną uciążliwością. Za bezzasadne uznał żądanie wynagrodzenia za gotowość do pracy, wynikające z art. 81 §1 k.p., gdyż stosunek pracy powódki ustał z końcem lutego 2003 r., a powódka nie wykazała, że pozostawała w stanie gotowości do pracy. Skarga kasacyjna wniesiona przez powódkę została oparta na podsta- wie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 39 k.p. i art. 72 § 2 i 3 k.p. w związku z art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na przyjęciu, że przy rozwiązywaniu stosunku pracy pracodawca powinien mieć na wzglę- dzie wyłącznie osoby w tzw. wieku emerytalnym powszechnym, tj. 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn; art. 72 § 2 i 3 k.p. w związku z art. 72 § 4 k.p., przez uznanie, że obowiązek zapewnienia pracownikowi innej, odpowiedniej pracy stanowi jedynie ofertę pracodawcy, a jej brak rodzi tylko roszczenia o charakterze cywilnoprawnym i nie ma wpływu na bieg terminu do rozwiązania stosunku pracy nawiązanego na podstawie powołania. Skarga kasacyjna zo- stała oparta także na podstawie naruszenia przepisów postępowania, a to art. 101 w związku z art. 203 § 2 k.p.c., przez niewłaściwe zastosowanie w sytuacji uznania przez pozwaną roszczenia co do zasady, bez jednoczesnej zapłaty lub zaoferowania dłużnej sumy. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 41.166 zł wraz z ustawo- wymi odsetkami liczonymi od dnia 18 grudnia 2003 r. do dnia zapłaty, ewentu- alnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Uzasadniając wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej, skarżąca wskazała na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne w zakresie wykładni przepisów art. 39 k.p. i art. 72 § 3 k.p. w związku z art. 29 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych, czy ochrona, o której mowa w tych przepisach dotyczy tylko zasadniczego wieku emerytalnego, tj. 60 lat dla kobiet i 65 lat dla męż- czyzn, czy też odnosi się do innych przypadków uprawniających „nabycie” prawa do emerytury. Według skarżącej, wątpliwości budzi również wykładnia i zastosowanie art. 101 w związku z art. 203 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Powództwo oparte na podstawie art. 39 k.p. wiązało się z koniecznością roz- strzygnięcia, czy osiągnięty przez kobietę wiek 55 lat jest wiekiem emerytalnym, przed którego ukończeniem objęta jest ona przewidzianą w tym przepisie ochroną przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Należy zaznaczyć, że w stanie prawnym miarodajnym dla oceny roszczenia powódki art. 39 k.p. stanowił, iż pracodaw- ca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 2 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Przejściowo, w okresie od dnia 1 stycznia do dnia 1 czerwca 2004 r., z mocy art. 1 ustawy z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081), przepis ten uzy- skał brzmienie, zgodnie z którym „pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 2 lata do nabycia prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”. Wątpliwości powstające przy wykładni tego przepisu rozstrzygnął ustawodawca, przywracając od dnia 1 czerwca 2004 r. treść art. 39 k.p. w brzmieniu z 1975 r., z tą jedynie zmianą, że poszerzył okres ochrony przed wypowiedzeniem z 2 do 4 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego. Zmiana ta rozwiązała problemy interpretacyjne i zaktuali- zowała upowszechniony dotychczas i przyjęty przez Sąd drugiej instancji sposób jego rozumienia, oparty na poglądzie, że chodzi w nim o wiek określony w przepi- sach emerytalnych, zezwalających na uzyskanie prawa do emerytury w normalnym trybie, w tzw. wieku ustawowym (por. uchwałę pełnego składu Izby Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1985 r., III PZP 10/85, OSNCP 1985 nr 11, poz. 164, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1995 r., I 5 PRN 33/95, OSNAPUS 1995 nr 23, poz. 291 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1976 r., I PZP 14/76, OSNC 1976 nr 11, poz. 242). Pogląd ten, najściślej ograniczający zakres podmiotów chronionych przed wy- powiedzeniem umowy o pracę, znajdował oparcie w przepisach z zakresu ubezpie- czeń społecznych obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1999 r., według których prawo do tzw. emerytury wcześniejszej traktowane było jako przywilej wynikający z okoliczności sytuujących się poza stosunkiem pracy, takich jak wychowywanie nie- pełnosprawnych dzieci czy „kombatanctwo”, dające uprawnionym wybór, tj. możli- wość skorzystania z wcześniejszego przejścia na emeryturę. Ta możliwość rzeczywi- ście - co podkreślano w przytoczonych orzeczeniach Sądu Najwyższego - uzasad- niała obawę relatywizacji ochrony przedemerytalnej przez niemożność ścisłego okre- ślenia daty początkowej okresu ochronnego, jak też prowadziła do nierównego trak- towania pracowników zatrudnionych w tej samej grupie zawodowej. Na tle nowej re- gulacji z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) argument ten utracił jednak swój rygoryzm, co Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 28 marca 2002 r. (I PKN 141/01, OSNP 2004 nr 5, poz. 86), twierdząc, że przewidziany w art. 39 k.p. zakaz wypowiedzenia umowy o pracę obejmuje również pracowników zatrud- nionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, którym brakuje nie więcej niż 2 lata do osiągnięcia ustawowo obniżonego wieku emerytalnego dla tej kategorii zatrudnionych, jeżeli dalszy okres zatrudnienia umożliwia im uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem niższego wieku emerytalnego. W obowiązującym stanie prawnym ustawowym wiekiem emerytalnym uwzględnianym w art. 39 k.p. jest - uwzględniając te poglądy judykatury - wiek uprawniający do przejścia na emeryturę na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, która określa jednolity wiek emerytalny zależny tylko od płci pracownika (kobieta - 60 lat, mężczyzna - 65 lat) oraz wiek uprawniający do wcześniejszego przejścia na emeryturę przez ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., którzy spełnią warunki wymagane do nabycia wcześniejszych uprawnień emerytalnych do dnia 31 grudnia 2006 r. - przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego - przewidziany w art. 30 do 46 ustawy. Chronionymi przed wypowiedzeniem na 2 lata przed osiągnięciem wieku określonego w tych przepisach są górnicy, pracownicy kolejowi, ale także pracownicy zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szcze- 6 gólnym charakterze, o których mowa w ustępach 2 i 3 art. 32 tej ustawy. Wiek eme- rytalny dla tych pracowników, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których przysługuje im prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów do- tychczasowych, zawartych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze. Obniżony wiek emerytalny, wynikający z wy- konywania pracy w szczególnych warunkach nie jest więc przywilejem wynikającym z sytuacji niezwiązanych z pracą, lecz z wiekiem ustalonym powszechnie dla okre- ślonej kategorii pracowników wykonujących te same prace lub zawody, wyróżnionych według obiektywnych kryteriów ustawowych. Obowiązująca regulacja ustawowa usuwa zatem ostatecznie dostrzeganą niekiedy kolizję między wiekiem emerytalnym, określonym w granicach delegacji ustawowej z art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a terminologią ustawową, określającą jednolicie powszechny wiek emerytalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1995 r., I PRN 33/95, OSNAPUS 1995 nr 23, poz. 291). Oznacza to - w ocenie składu orzekającego - że niższy od po- wszechnego wiek emerytalny pracowników zatrudnionych w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze jest dla nich normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, a to z kolei sprawia, że tacy pracownicy w okresie 2 lat przed osiągnię- ciem wieku emerytalnego właściwego dla tych kategorii zatrudnienia korzystają ze szczególnej ochrony prawnej przewidzianej w art. 39 KP. W tym kontekście skarżąca nieprawidłowo odczytuje wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 28 marca 2002 r. (I PKN 141/01), twierdząc na jego podsta- wie, że ochrona określona w art. 72 § 3 w związku z art. 39 k.p. rozciąga się również na pracowników urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. uprawnionych do wcześniejszego przejścia na emeryturę nie ze względu na rodzaj zatrud- nienia, lecz tylko ze względu na wiek i ogólny staż pracy. Nietrafnie także do- patruje się tu rozbieżność w związku z uchwałą Sądu Najwyższego z 27 czerwca 1985 r. (II PZP 10/85). Wyroku z dnia 28 marca 2002 r. nie należy ro- zumieć jako zrównanie sytuacji pracownika, który może przejść na tzw. wcze- śniejszą emeryturę na podstawie art. 29 ustawy emerytalnej z sytuacją, w któ- rej pracownik nabywa prawo do emerytury wcześniejszej ze względu na pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Obniżony wiek emerytalny określony w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu 7 Ubezpieczeń Społecznych nie jest bowiem wiekiem ustalonym ustawowo jako wiek emerytalny dla ściśle określonej kategorii zatrudnienia. Tym samym nie można zrównywać w uprawnieniach do ochrony płynącej z omawianego prze- pisu pracowników, którzy przechodząc na tzw. wcześniejszą emeryturę, nadal korzystają ze szczególnego przywileju socjalnego. Nie ma żadnych racjonalnych przesłanek, które pozwalałyby na traktowanie ochrony przed wypowiedzeniem w okresie dwu lat przed ukończeniem takiego wcześniejszego wieku emerytalnego, gdyż powstawałby stan niepewności co do okresu obowiązywania zakazu wypowia- dania umowy o pracę w zależności od tego, czy chroniony tym zakazem pracownik skorzysta z wcześniejszych uprawnień emerytalnych w wieku 50 lat - kobieta i 60 lat mężczyzna, gdyż może skorzystać z prawa przejścia na emeryturę także po osią- gnięciu tego wieku. Nie jest to bowiem „normalny” ustawowy wiek emerytalny (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 1997 r., I PKN 227/97, OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 326, z dnia 21 stycznia 2003 r., I PK 97/02, niepublikowany, z dnia 25 lipca 2003 r., I PK 305/02, niepublikowany i z dnia 5 lutego 2004 r., I PK 348/03, niepublikowany). Za bezzasadne więc należy uznać twierdzenie skarżącej, że w sprawie występowało istotne zagadnienie prawne wynikające z wykładni przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie. Jest bezsporne, że powódka przeszła na emeryturę na podstawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a więc po spełnieniu przesłanek uprawniających ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. do przejścia na emeryturę bez osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w art. 27 tej ustawy. Wyklucza to zastosowanie art. 39 k.p. i zwalnia pracodawcę z obowiązku wynikającego przepisu z art. 72 § 2 i 3 k.p. W związku z tym za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 72 § 2 i 3 k.p. oraz art. 72 § 4 k.p. jako pozostający w ścisłej zależności z objęciem pracownika ochroną wynikającą z art. 39 k.p. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.). ========================================