II PK 158/05

Wyrok z dnia 3 lutego 2006 r. II PK 158/05 Przywrócenie pracownika do pracy prawomocnym wyrokiem sądu powo- duje, że odpada podstawa prawna odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy, do wypłaty której pracodawca zobowiązał się w ugodzie pozasądowej. Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie: SN Maria Tyszel, SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca) Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 lutego 2006 r. sprawy z powództwa Krystyny M. przeciwko H.-Z. Spółce z o.o. w E. o za- płatę, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu z dnia 11 lutego 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Elblągu oddalił apelację Krystyny M. od wyroku Sądu Rejonowego w Elblągu z 19 września 2004 r., oddalającego jej powództwo o zapłatę kwoty 15.256,96 zł z odset- kami, stanowiącej resztę ugodzonej z pozwanym pracodawcą H.-Z. Spółką z o.o. w E. niewypłaconej odprawy pieniężnej. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka był pracownikiem pozwanej spółki od 1 czerwca 1997 r. do 31 maja 2002 r. W dniu 28 marca 2001 r. otrzymała wypowiedze- nie zmieniające warunki umowy o pracę ze względu na likwidację jej stanowiska. Powódka odwołała się od wypowiedzenia z żądaniem przywrócenia do pracy, ewen- tualnie zapłaty odszkodowania. Umowa o pracę uległa rozwiązaniu 31 lipca 2001 r. z upływem wypowiedzenia. Pracodawca odmawiał powódce prawa do odprawy reduk- cyjnej z uwagi na rozwiązanie umowy skutkiem odmowy przyjęcia wypowiedzenia zmieniającego. W październiku 2001 r. powołując się na pismo okólne [...] prezesa 2 zarządu z 17 października 2001 r. poinformowano powódkę o możliwości zawarcia ugody. W dniu 20 listopada 2001 r. strony zawarły ugodę, w której pozwana uznała co do zasady prawo powódki do odprawy przewidzianej w art. 24 zakładowego układu zbiorowego pracy w wysokości 27.333 zł i potwierdziła, że powódka nabyła je w dniu 31 lipca 2001 r. Powódka zgodziła się na zapłatę odprawy w ratach do 31 lipca 2002 r. Następnie Sąd Rejonowy w Elblągu wyrokiem z 13 grudnia 2001 r. [...] przywrócił powódkę do pracy na poprzednich warunkach i zasądził jej wynagrodzenie w kwocie 9.423,50 zł po podjęciu pracy. Wyrok przywracający do pracy uprawomoc- nił się 4 stycznia 2002 r. Z tytułu zawartej w dniu 20 listopada 2001 r. ugody pozasą- dowej pozwana wypłaciła powódce 4 raty. Nakazem zapłaty z dnia 3 sierpnia 2004 r. Sąd Rejonowy w Elblągu uwzględnił jej pozew o resztę kwoty odprawy i zasądził 15.256,60 zł z odsetkami i kosztami. W sprzeciwie pozwana zarzuciła, że po ugodzie pozasądowej w sprawie odprawy, powódka została przywrócona do pracy, stąd jej roszczenie o resztę niewypłaconej odprawy nie było zasadne. Powódka z kolei ar- gumentowała, że prawo do odprawy ma charakter bezwarunkowy wynikający z sa- mej ugody, niezależny od późniejszego przywrócenia do pracy. Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku oddalającego powództwo wskazał przede wszystkim, że prawo do spornej odprawy uwarunkowane było rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn określonych ustawą z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązy- wania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz.U z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), gdyż art. 24 zakładowego układu zbiorowego pracy D. FSO M. Spółki z o.o. zawartego 27 maja 1997 r. w W., tylko dla takiej sytuacji ustanawiał dla pracownika prawo do dodatkowej odprawy oprócz wynikającej z ustawy z 28 lutego 1989 r. Prawo do ugodzonej odprawy na podstawie art. 24 zakła- dowego układu zbiorowego pracy było uzależnione od rozwiązania umowy o pracę z przyczyn leżących po stronie pracodawcy. Po zawarciu ugody powódka została przywrócona do pracy i orzeczenie to reaktywowało jej stosunek pracy. Skoro odpadł skutek wypowiedzenia, to nie wystąpiła przyczyna warunkująca prawo do odprawy. W takiej sytuacji odprawa z ustawy z 28 grudnia 1989 r., która została wypłacona, podlega zaliczeniu na wynagrodzenie należne za czas pozostawania bez pracy (wy- rok Sądu Najwyższego z 9 listopada 1990 r., I PR 351/90, OSP 1991 nr 7, poz. 169). Ugoda z 20 listopada 2001 r. była czynnością kauzalną, stąd po wyroku z 13 grudnia 2001 r., przywracającym powódkę do pracy, odpadła przyczyna uznania długu i w konsekwencji prawo do odprawy przestało istnieć wobec restytucji stosunku pracy. 3 Żądanie zasądzenia zaległej (niewypłaconej części) odprawy było bezzasadne, gdyż uznany dług nie istniał. Ponadto, żądanie to stanowiło nadużycie prawa podmiotowe- go i nie podlegało ochronie na podstawie art. 8 k.p. Sprzeczne z zasadą uczciwości i lojalności było żądanie odprawy w sytuacji, gdy powódka jednocześnie podtrzymy- wała roszczenie o przywrócenie do pracy. Żądanie odprawy w sytuacji przywrócenia do pracy stanowi nadużycie prawa podmiotowego i nie zasługiwało na uwzględnienie zwłaszcza, że po definitywnym rozwiązaniu stosunku pracy z dniem 31 maja 2002 r. z przyczyn dotyczących pracodawcy powódka otrzymała odprawę na podstawie ustawy z 28 grudnia 1989 r. i na podstawie art. 24 zakładowego układu zbiorowego pracy. Sąd Okręgowy zarzuty apelacji powódki uznał za niezasadne. W szczególno- ści za prawidłowe uznał stanowisko, że jej przywrócenie do pracy reaktywowało sto- sunek pracy, a zawarta wcześniej ugoda w sprawie odprawy miała charakter kau- zalny, zależny od przyczyny rozwiązania stosunku pracy. Kiedy więc została przy- wrócona do pracy to odpadła przyczyna zawartej ugody. Odprawa stała się niena- leżna, bowiem nie istniał dług uznany w ugodzie. Bez znaczenia był brak zastrzeże- nia w ugodzie zwrotu odprawy „przy trwającym procesie o przywrócenie do pracy”. Zasadnie również Sąd Rejonowy zastosował art. 8 k.p. Domaganie się bowiem świadczeń nieprzysługujących stanowi naruszenie zasad współżycia społecznego, również wtedy, gdy powódka z racji funkcji w zakładkowej organizacji związkowej była pracownikiem szczególnie chronionym. Skarga kasacyjna powódki oparta została na obu podstawach. Według niej naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowa- nie dotyczyło: art. 8 k.p. przez przyjęcie, iż dochodzone roszczenie nie zasługuje na ochronę prawną i stanowi nadużycie prawa podmiotowego; art. 917 i art. 918 k.c., przez niewłaściwe ich zinterpretowanie i art. 58, 60, 61, 65 k.c., przez całkowite po- minięcie regulacji z nich wynikających. Zarzut naruszenia przepisów postępowania odnosił się do art. 213 § 2 k.p.c., „przez pominięcie przez Sąd uznania powództwa”. Skarga prócz stwierdzenia, że jest oczywiście uzasadniona wskazywała nadto na istnienie istotnego zagadnienia prawnego; czy uznanie długu (roszczenia) i złożenie oświadczenia woli zgodnie z art. 60 k.c. oraz brak odwołania oświadczenia woli daje podstawę do dochodzenia roszczenia, gdy zobowiązanie wynika z zakładkowego układu zbiorowego pracy, a pracownik po zawarciu ugody został przywrócony do pracy; czy uznanie długu jest tylko czynnością dwustronną, czy też ma charakter 4 jednostronnej czynności prawnej, w której następuje uznanie prawa do odprawy z układu zbiorowego w świetle art. 917 i 918 k.c. z uwzględnieniem art. 60 i 61 k.c.; czy ugoda pozasądowa pracownika i pracodawcy daje podstawę dochodzenia roszcze- nia z ugody w drodze sądowej i czy działania takie podlegają ochronie prawnej. Na tej podstawie powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zarzut naruszenia przepisu art. 213 § 2 k.p.c. przez „pominięcie przez Sąd uznania powództwa” jest bezprzedmiotowy w tym znaczeniu, że w procesie przepis ten nigdy nie miał zasto- sowania, bowiem pozwana nigdy powództwa nie uznawała. Przeciwnie, od początku procesu zarzucała, że powództwo nie jest zasadne i wnosiła o jego oddalenie. Nawet gdy dochodzi do uznania powództwa, to Sąd nie jest nim związany, gdy uznanie jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa. Nie ma innych zarzutów procesowych, co oznacza, że w ocenie skargi kasa- cyjnej Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Zarzuty naruszenia prawa materialnego również nie są uzasadnione. Przede wszystkim w postępowaniu kasacyjnym nie chodzi o jakiekolwiek zarzuty naruszenia prawa materialnego, to jest o samo wskazanie na błędne zinterpretowanie przepisu lub o wskazanie na przepis, który winien mieć zastosowanie, jeżeli zarzuty te nie podważają podstawy materialnoprawnej rozstrzygnięcia. Ta uwaga wynika z tego, że skarga kasacyjna oparta jest na założeniu, iż uznanie długu w ugodzie stanowiło sa- modzielny tytuł do dochodzenia zapłaty świadczenia niezależnie od innych zdarzeń. Tym samym zwalcza się zasadniczą podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia opartą na stwierdzeniu przyczynowego a nie abstrakcyjnego charakteru ugody jako czynno- ści prawnej i takiegoż charakteru samego świadczenia. Wobec tego już na wstępie nie można nie zauważyć, że skarga nie zarzuca w swej podstawie naruszenia prze- pisów prawa materialnego, z którego wynika kauzalność czynności prawnej, jaką była ugoda pozasądowa, czyli art. 56 k.c., przepisów ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.), 5 jak i przepisu art. 24 zakładowego układu zbiorowego pracy, który prawo do dodat- kowej odprawy warunkował rozwiązaniem umowy o pracę na podstawie ustawy z 28 grudnia 1989 r. Zarzuty podane w podstawie skargi kasacyjnej nie uzasadniają jej zasadni- czego wniosku, że skoro roszczenie opierało się na uznaniu długu i oświadczeniu woli pozwanej, to całkowicie bezpodstawna była argumentacja obu Sądów, że dług nie istnieje. Takie założenie nie ma racji, gdyż uznanie długu jest typową czynnością prawną przyczynową (kauzalną), a nie - abstrakcyjną właśnie przez to, że istnieje dług i dłużnik go uznaje. Jest tak tym bardziej w prawie pracy, gdy chodzi o odprawę warunkowaną przyczyną zwolnienia określoną w ustawie z 28 grudnia1989 r. Nie są zasadne zarzuty skargi o niewłaściwym zinterpretowaniu art. 917 i 918 k.c., a więc takim, które nie prowadziło do stwierdzenia samodzielnego tytułu praw- nego dla dochodzonego świadczenia oderwanego od przyczyny ugody. Przede wszystkim błędne jest stanowisko skarżącego, że ugoda sądowa to to samo co uznanie długu, gdyż uznanie długu jest jednostronnym oświadczeniem woli a ugoda w rozumieniu art. 917 k.c. jest umową wzajemną. Ugoda reguluje prawa i obowiązki stron w ramach poprzednio istniejącego pomiędzy stronami stosunku prawnego. Nie stanowi tym samym całkiem nowej podstawy prawnej do ustalonych w niej praw i obowiązków i nie narusza pozostałej i nie objętej treścią ugody sfery stosunku praw- nego. Jeżeli więc przedmiotem ugody jest odprawa, którą warunkuje rozwiązanie stosunku pracy na podstawie ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, to oznacza to, iż opiera się ona na założeniu, że samo rozwiązanie stosunku pracy było definitywne, a nie warunkowe, gdyż tylko wtedy przysługuje świadczenie oraz że samo świadczenie jakim jest odprawa ma swoje uzasadnienie w takim trybie i sposobie rozwiązania stosunku pracy. Pozwana mogła więc zasadnie kwestiono- wać prawną konstrukcję powództwa opartego na założeniu o bezwarunkowym cha- rakterze zawartej ugody. Co do zarzutu niewłaściwego zinterpretowania art. 918 k.c., to nie jest on za- sadny już tylko dlatego, że przepis ten nie został powołany i nie był stosowany jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia. Po prostu pozwana nie uchylała się od skutków prawnych zawartej ugody ze względu na wadę oświadczenia woli. Nie są również zasadne zarzuty skargi o pominięciu w rozpoznaniu sprawy przepisów ogólnych dotyczących czynności prawnych, z tego względu, że z racji ich 6 podstawowego znaczenia w prawie cywilnym, jak również w prawie pracy (art. 300 k.p.), nie mogły być pomijane przez Sąd, choć nie zostały powołane. Przepis art. 58 k.c. dotyczy nieważności czynności prawnej, która nie była w sprawie stwierdzana, zresztą nie była zarzucana przez pozwaną. Przepisy art. 60 i 65 k.c. o oświadczeniu woli jako składniku czynności prawnej i jego wykładni, której podstawą jest treść ugody, same w sobie nie uzasadniają stwierdzenia o bezwarunkowym uznaniu prawa do odprawy, tak w ugodzie jak i w procesie. Podobnie, gdy idzie o przepis art. 61 k.c., gdyż pozwana nie odwoływała oświadczenia woli, co zresztą byłoby możliwe tylko do momentu zawarcia ugody, a po jej zawarciu nie uchylała się również od skutków prawnych ugody na podstawie art. 918 k.c. Każda ugoda pozasądowa pracownika i pracodawcy, gdy rodzi spór co do jej wykonania, podlega kontroli sądowej co do zgodności jej z prawem, zwłaszcza gdy choć jedna strona tej umowy przeczy dalszemu istnieniu zobowiązania. Chodzi tu już tylko o wskazanie na przepis art. 58 k.c. (w związku z art. 300 k.p.) i stwierdzenie, że umowa pracownika i pracodawcy jaką jest ugoda pozasądowa, nie powinna być sprzeczna nie tylko z prawem pracy, ale i prawem szczególnym (ubezpieczeniowym, podatkowym, w zakresie w jakim mają zastosowanie do stosunku pracy). Poza tym stosunek prawny wynikający z ugody pozasądowej, a ściślej powstające z niej zobo- wiązanie, zależy również od późniejszego stanu prawnego kształtowanego orzecze- niem sądowym rozstrzygającym spór między stronami, które ma wpływ na treść praw i obowiązków ustalonych w ugodzie (art. 366 k.p.c.). W szczególności trafnie zauwa- żono, że przywrócenie powódki do pracy po zawarciu ugody nie było bez wpływu na dalsze prawo do realizacji świadczenia objętego ugodą. Przywrócenie do pracy spo- wodowało restytucję stosunku pracy z tym skutkiem, że odpadła podstawa odprawy, która stała się świadczeniem nienależnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 listo- pada 1990 r., I PR 351/90, OSP 1991 nr 7-8, poz. 169). Na postawione w skardze kasacyjnej zagadnienie odpowiedź jest twierdząca, że ugoda pozasądowa pracownika z pracodawcą daje podstawę do wytoczenia po- wództwa o spełnienie świadczenia objętego jej treścią, co nie oznacza, że ma ona charakter wiążący. Ugoda w istocie jest umową dwustronną, której niewykonanie bądź nienależyte wykonanie może być podstawą powództwa odszkodowawczego na podstawie art. 471 k.c. W sprawie nie było sporne, że pozwany nie wykonał w pełni ugody i dochodzone obecnie roszczenie dotyczy szkody wynikającej z braku realiza- cji reszty ugodzonej kwoty. Niesporne było również, że ugodzonym świadczeniem 7 była odprawa wynikająca z art. 24 zakładowego układu zbiorowego pracy, którą wa- runkowało rozwiązanie stosunku pracy w trybie ustawy z 28 grudnia 1989 r. Odprawa miała charakter rekompensaty za utraconą pracę i warunkiem oraz przyczyną tego świadczenia była utrata pracy. Nie ma podstaw, aby nie akceptować uprzedniego stanowiska, że po przywróceniu do pracy wypłacona odprawa staje się świadcze- niem nienależnym i podlega zwrotowi lub zaliczeniu na wynagrodzenie zasądzane w związku z przywróceniem do pracy. Taka sama sytuacja zachodzi, gdy przed przy- wróceniem do pracy strony zawrą ugodę pozasądową o wypłacie odprawy, gdyż taka umowa nie stanowi samodzielnego tytułu do wypłaty świadczenia. Niewykonanie przez pracodawcę ugody, w której zobowiązał się do zapłaty w ratach odprawy za- leżnej od rozwiązania stosunku pracy z przyczyn ekonomicznych, po przywróceniu pracownika do pracy, nie jest podstawą do zasądzenia odszkodowania z braku szkody, jak i z braku obowiązku dalszego świadczenia (art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Pracownik nie jest dalej wierzycielem, który może mieć w tej sytuacji prawo do dwóch świadczeń, to jest do odprawy z powodu utraty pracy i jednocześnie do wynagrodzenia wobec dalszego zatrudnienia skutkiem przywrócenia do pracy. Oba świadczenia wykluczają się. Pracownik w miejsce wierzytelności o odprawę ma dal- sze zatrudnienie. Inaczej ujmując, skoro prawo do odprawy zależało od definityw- nego rozwiązania stosunku pracy na podstawie ustawy z 28 grudnia 1989 r., co sta- nowiło przyczynę ugody stron stosunku pracy przyznającej odprawę, to przywrócenie do pracy doprowadziło do restytucji stosunku pracy i odpadnięcia przyczyny oraz podstawy ugodzonego świadczenia. Podobna sytuacja zachodzi w przypadku proce- sowej zmiany lub uchylenia korzystnego orzeczenia sądowego (art. 338 § 1 i 415 k.p.c.). Niezależnie od powyższej oceny, nie byłoby naruszenia art. 8 k.p. przez jego zastosowanie przez Sądy. Wbrew skardze nie stanowi naruszenia konstytucyjnej zasady państwa prawa i braku należytego obiektywizmu stosowanie klauzul general- nych. Przede wszystkim, w systemie prawa dopuszczalne są klauzule generalne (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 17 października 2002 r., SK 5/99, OTK 2000 nr 7, poz. 254); istnieje ona także w prawie pracy i znajdują zastosowanie do sytuacji pracownika, który czyni ze swego prawa użytek sprzeczny ze społeczno- gospodarczym przeznaczeniem prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Skarga pomija tu argumentację zaskarżonego wyroku, a przemawiającą za stosowa- niem tej klauzuli. Chodziłoby w szczególności o restytucję stosunku pracy i odpad- 8 nięcie faktycznej i prawnej przesłanki odprawy, jak również o to, że później po defi- nitywnym rozwiązaniu stosunku pracy powódka otrzymała odprawy na podstawie ustawy z 28 grudnia 1989 r. i tę samą na podstawie zakładowego układu zbiorowego pracy. Skarga kasacyjna w uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 8 k.p. odwołuje się do nowych faktów, które - skoro nie były objęte ustaleniami przed Sądem drugiej in- stancji - to nie mogły stanowić podstawy oceny tego zarzutu (art. 39813 § 2 k.p.c.). Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39814 k.p.c. ========================================