II PK 156/07

Wyrok z dnia 6 lutego 2008 r. II PK 156/07 Przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym fundu- szu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) nie stanowi podstawy przyznania wszystkim pracownikom świadczeń pie- niężnych, które nie zmierzają do realizacji celów socjalnych zgodnych z art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1 tej ustawy. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski, Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 lutego 2008 r. sprawy z powództwa Elżbiety M.-K. przeciwko Przedsiębiorstwu Projektowa- nia i Realizacji Inwestycji Specjalnych „B.” Spółce z o.o. w W. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 9 stycznia 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 900 zł (dziewięćset złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społęcznych w Warszawie wyrokiem z dnia 9 stycznia 2007 r. oddalił apelację powodów Agnieszki M., Marii H., Janiny O. Haliny M., Stefana R., Marii S., Tadeusza G., Elżbiety M.-K. i Jerzego K. od wyroku częściowego Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z dnia 26 sierpnia 2005 r. oddalającego powództwa przeciwko Przedsiębiorstwu Projektowania i Realizacji Inwestycji Specjalnych „B." Spółce z o.o. w W. o zapłatę. W sprawie tej ustalono, że pozwane przedsiębiorstwo zostało sprywatyzowa- ne przez sprzedaż na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 2 561 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji). Wraz z umową prywatyzacyjną między strategicznym inwestorem Studia Projektowe B. Spółką z o.o. w W. a Zakładową Organizacją Związkową NSZZ Solidarność zostało zawarte porozumienie w sprawie gwarancji socjalnych, pracowniczych i związkowych (tzw. pakiet socjalny) z załącznikami. Inwestor strategiczny wpłacił na konto zakła- dowego funduszu świadczeń socjalnych 15% wartości przedsiębiorstwa w wysokości 2.100.000 zł, z czego 33% zostało wypłacone pracownikom zgodnie z postanowie- niami załącznika nr 4 do pakietu. Podział tej kwoty został określony przez kryteria wskazane w tym załączniku. Świadczenia co do zasady mieli otrzymać wszyscy pra- cownicy, których łączył z pozwanym stosunek pracy w dniu 1 czerwca 2000 r., poza pracownikami sezonowymi. W przypadku osób zatrudnionych na zasadzie ustalone- go zryczałtowanego wynagrodzenia wysokość świadczenia miała wynosić 50% świadczenia. Jedynym kryterium podziału tych kwot miał być dochód na osobę w rodzinie, a wielkość świadczenia na pracownika określał algorytm. Wyżej wskazane porozumienie wraz z załącznikami zostało zawarte świadomie i dobrowolnie przez przedstawicieli inwestora strategicznego Studia Projektowe B. Spółkę z o.o. w W., pozwanego i Zakładową Organizację Związkową NSZZ „Solidarność", działającą w prywatyzowanym przedsiębiorstwie. Powodowie złożyli wnioski i oświadczenia zgod- nie z wymogami określonymi w załączniku nr 2 i 4 do pakietu, co było podstawą wyli- czenia dla nich wysokości świadczeń w kwotach żądanych od pozwanego (których wysokość nie była przez niego kwestionowana). W tak ustalonych okolicznościach faktycznych Sąd Rejonowy uznał, że cel, na jaki miała zostać podzielona kwota świadczenia socjalnego przyznanego pracownikom w oparciu o kryteria wskazane w załączniku do pakietu socjalnego, nie mieści się w kategorii działalności socjalnej określonej w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych lub ustawa). Dlatego też na podstawie załączonych do sprawy dokumentów, w konfrontacji z przepisami o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, Sąd ten stwierdził, że postano- wienia załącznika nr 4 do pakietu są sprzeczne z art. 8 ust. 1 tej ustawy, co z uwagi na charakter bezwzględnie obowiązujących przepisów ustawy oznacza nieważność załącz- nika w świetle art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. i uzasadnia oddalenie powództw w ca- łości. 3 Sąd Okręgowy oddalił apelacje powodów w pełni podzielając stanowisko Sądu Rejonowego, a także dokonaną przez ten Sąd ocenę treści porozumienia zbiorowe- go (pakietu socjalnego), będącego źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 k.p., pod względem jego zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Zgodnie z punktem 3 załącznika nr 4 do pakietu, podział świadczeń socjalnych odbywa się wyłącznie w oparciu o kryterium socjalne zgodnie z art. 8 ustawy o zakładowym funduszu świad- czeń socjalnych. Jednocześnie zgodnie z punktem 1 załącznika nr 4, osobami uprawnionymi do otrzymania świadczenia są osoby, które były pracownikami strony pozwanej w dniu 1 czerwca 2000 r. i 6 kwietnia 2001 r., natomiast sama wysokość tych świadczeń jest uzależniona jedynie od dochodu na osobę w rodzinie (punkt 4 tego załącznika). W ocenie Sądu drugiej instancji, postanowienie pakietu ustalające, że jedynym kryterium przyznania świadczenia socjalnego jest zatrudnienie w okre- ślonej dacie u pozwanego, a wysokość świadczenia zależy jedynie od dochodu na jedną osobę w rodzinie pracownika, jest sprzeczny z art. 8 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Przepis ten uzależnia bowiem wysokość świadczeń od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej. Zdaniem Sądu Okrę- gowego, badanie tylko średniego dochodu na osobę w rodzinie nie jest sprawdze- niem sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej, a jedynie jednej z wielu przesłanek tej sytuacji i dlatego nie można traktować go jako zastosowanie kryterium socjalnego w myśl art. 8 powołanej ustawy. Tym samym powoduje to, jak słusznie ocenił Sąd Re- jonowy, uznanie postanowień spornego pakietu socjalnego w tej części za niezgodne z przepisami prawa. W skardze kasacyjnej pełnomocnik powódki Elżbiety M.-K. zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym fun- duszu świadczeń socjalnych przez jego błędną wykładnię, polegające na przyjęciu, że kryterium średniego dochodu na członka rodziny jako podstawy do określenia wysoko- ści świadczenia nie jest uzależnieniem przyznania i określenia wysokości ulgowych usług i świadczeń od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej. Jako okoliczność uzasad- niającą przyjęcie skargi do rozpoznania skarżąca wskazała potrzebę wykładni powołanego w podstawie skargi art. 8 ust. 1, a w szczególności pojęcia „sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej". Skarżąca twierdzi, że przepis ten pozostawia dużą swobodę pracodawcy w dysponowaniu środkami funduszu socjalnego, zakreślając jedynie ramy, w jakich owe dyspozycje muszą się mieścić. Przyjęte w załączniku nr 4 do pakietu socjalnego kryte- rium „dochodu na osobę w rodzinie" odzwierciedla zarówno sytuację materialną, gdyż 4 suma dochodów przypadających na członka rodziny daje obraz sytuacji materialnej gospodarstwa domowego beneficjenta „pakietu socjalnego", jak i sytuację rodzinną, gdyż uzależnia pośrednio wysokość świadczenia od liczby członków gospodarstwa do- mowego oraz od tego, czy uzyskują oni dochody. Trudno o bardziej miarodajne kryterium oceny sytuacji materialnej niż dochód na członka rodziny. Skarżąca zarzuca, że Sądy obu instancji nie określiły w swoich wywodach tego, co stanowiłoby spełnienie w konkretnej sytuacji kryteriów podziału środków funduszu i sposobu ich weryfikacji. Nie wzięły też pod uwagę okoliczności, że świadczenia z fundu- szu miały być wypłacane w związku z prywatyzacją i nie dokonały wykładni systemowej uwzględniającej wzajemne relacje pomiędzy uregulowaniami art. 36 i 48 ustawy o prywa- tyzacji przedsiębiorstw a art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń so- cjalnych. Intencją ustawodawcy wynikającą z ustawy o komercjalizacji (art. 36 i art. 48) jest przekazanie nieodpłatnego przysporzenia na rzecz pracowników prywatyzowanego przedsiębiorstwa, bez względu na formę prywatyzacji. Przysporzenie to ma charakter po- wszechny, co w przypadku prywatyzacji bezpośredniej oznacza, że kryterium rozdziału świadczeń socjalnych musi dotyczyć wszystkich pracowników prywatyzowanego przed- siębiorstwa. Jednocześnie muszą to być kryteria uwzględniające sytuację rodzinną, materialną i życiową (art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjal- nych). Kryterium dochodu na członka rodziny spełnia, w opinii skarżącej, zarówno wy- maganie w zakresie powszechności, jak i uwzględnienia sytuacji rodzinnej i materialnej oraz życiowej, a przy tym jest łatwe do weryfikacji. Przyjęcie przez Sądy obu instancji po- glądu, że owo kryterium jest niezgodne z ustawą o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych oznacza, że kwota stanowiąca równowartość 15% wartości prywatyzowa- nego przedsiębiorstwa zamiast stanowić przysporzenie na rzecz pracowników, sta- nowi w istocie rzeczy bonifikatę w cenie nabycia przedsiębiorstwa dla inwestora. Zdaniem skarżącej, wyjaśnienie wzajemnych relacji miedzy oboma aktami prawnymi oraz pojęcia „kryterium socjalnego", tj. sytuacji życiowej, materialnej i rodzinnej w świetle art. 36 i 48 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji usunie wątpliwości w stosowaniu tych przepisów. W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji w pkt I przez zasądzenie na rzecz skarżącej kwoty 17.015,88 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz zasądzenia kosztów postępowania; alternatywnie domagała się uchylenia zaskar- żonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. 5 W odpowiedzi na skargę strona pozwana wniosła o odmowę przyjęcia skargi do rozpo- znania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie od „powoda” na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw prawnych przede wszystkim dlatego, że skarżąca nie podważyła ustalenia o objęciu postanowień pa- kietu socjalnego dotyczących rozdysponowania wśród osób uprawnionych 15% wartości przedsiębiorstwa, określonej w ustawie o komercjalizacji i prywatyzacji peł- nym zakresem normatywnego oddziaływania przepisów ustawy o zakładowym fun- duszu świadczeń socjalnych, ze wszelkimi rygorami podziału tych środków. W tym zakresie istotne jest to, że ustawa ta nie zawiera przepisów, które kreowałyby rosz- czeniowy charakter ulgowych usług i świadczeń oraz wysokości dopłat z funduszu świadczeń socjalnych, które mają charakter uznaniowy i socjalny w tym sensie, że przed przyznaniem określonych świadczeń socjalnych pracownik nie ma bezpośred- niego roszczenia do pracodawcy o ich przyznanie i wypłatę. Skarżąca nie wskazała innych argumentów, które mogłyby uzasadniać roszczeniowy charakter żądania przyznania i wypłaty ściśle określonych kwot pieniężnych ze środków przekazanych do funduszu w trybie art. 36 ust. 1 lub 48 ust. 3 ustawy o prywatyzacji i komercjaliza- cji, które według postanowień pakietu socjalnego miały być nie tylko przekazane na konto zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, ale także rozdysponowane wśród osób uprawnionych według zasad określonych w załączniku do zawartego pakietu socjalnego a nie według zasad rozdysponowywania środków z zakładowego funduszu socjalnego. Co do wykładni postanowień pakietu socjalnego pomiędzy stronami wystąpiły diametralne różnice. Pracodawca prezentował stanowisko, że podział środków finan- sowych przekazanych na konto zakładowego funduszu socjalnego może odbywać się wyłącznie na zasadach i według rygorów przewidzianych w ustawie o funduszu socjalnym i zmierzać jedynie do realizacji celów socjalnych ustalonych w tej ustawie. Natomiast strona związkowa i pracownicy interpretowali sporne postanowienia jako kreujące prawo każdego zatrudnionego pracownika do kolejnej premii prywatyzacyj- nej w postaci odpowiedniego finansowego udziału w podziale 15% akcji przekaza- nych przez inwestora na zakładowy fundusz socjalny, o którą pomniejszono cenę 6 sprzedaży prywatyzowanego przedsiębiorstwa. Rozstrzygnięcie tego zasadniczego dylematu wymagałoby jednak co najmniej zweryfikowania wykładni oświadczeń woli w zakresie spornych postanowień przyjętego pakietu socjalnego oraz załącznika nr 1 do tego pakietu, tj. postanowień ramowego regulaminu podziału środków finanso- wych przekazanych na konto zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w wyniku prywatyzacji bezpośredniej - sprzedaży przedsiębiorstwa B., a także załącznika nr 4 do tego regulaminu dotyczącego otrzymania świadczenia wynikającego z podziału 15% ceny zakupu tego przedsiębiorstwa, tyle że w skardze kasacyjnej zabrakło wskazania adekwatnej po temu podstawy prawnej. Wprawdzie nie jest to wykluczo- ne, a więc możliwe jest przyjęcie średniego dochodu na członka rodziny jako uspra- wiedliwionego kryterium oceny sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby ubie- gającej się o przyznanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokości dopłat z fundu- szu świadczeń socjalnych, bo jest to obiektywnie czytelny i miarodajny sposób oceny zasadności ubiegania się o świadczenia z tego funduszu, to jednak bez wskazania podstaw prawnych roszczeniowego charakteru indywidualnych świadczeń pienięż- nych z pakietu socjalnego bądź z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, środki z tego funduszu mogą być przeznaczone wyłącznie na działalność socjalną w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy o zakładowym funduszu socjalnym, tj. na usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, udzielanie pomocy materialnej - rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na wa- runkach określonych umową, pod rygorem wystąpienia przez związki zawodowe z roszczeniem o zwrot funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami tej ustawy (art. 8 ust. 3). Skoro wśród tych grupowych celów socjalnych nie ma do- chodzonego roszczenia pieniężnego, które w istocie rzeczy stanowiłoby rodzaj kolej- nej premii prywatyzacyjnej, której żądanie mogłoby być rozważane tylko wówczas, gdyby skarżąca wykazała, że zgodnym zamiarem stron pakietu socjalnego i załącz- ników do tego aktu normatywnego było rozdysponowanie wśród osób uprawnionych 15% wartości przedsiębiorstwa przekazanych do zakładowego funduszu świadczeń socjalnych według uzgodnionych kryteriów w pakiecie i jego załącznikach, odrębnych od przepisów i rygorów ustawy o zakładowym funduszu socjalnym, a odmowa wy- płaty tych świadczeń stanowiła nadużycie wiążąco uzgodnionych uprawnień przez inwestora lub pracodawcę, tj. brak takiego potencjalnego kierunku zaskarżenia wykluczał badanie w tym zakresie zasadności wniesionej skargi kasacyjnej. Na grun- 7 cie miarodajnych ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813 § 2 k.p.c.) Sąd Najwyższy wyraził zatem pogląd, że kryterium socjalne określone w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) nie uspra- wiedliwia przyznawania wszystkim pracownikom prawa do świadczeń pieniężnych, które nie zmierzają do realizacji celów socjalnych zgodnych z przepisami tej ustawy (art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1). Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art. 39814 k.p.c., orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego w zgodzie z art. 98 k.p.c. ========================================