II PK 126/04

Wyrok z dnia 18 stycznia 2005 r. II PK 126/04 Zobowiązanie pracownika do zachowania tajemnicy służbowej, bez względu na to, czy jest ona tajemnicą służbową w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 11, poz. 95 ze zm.), może zaktualizować wobec pracownika zakaz podejmowania działalności konkurencyjnej jedynie wówczas, gdyby ograniczało go w podję- ciu nowego zatrudnienia. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski (spra- wozdawca), Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2005 r. sprawy z powództwa Macieja M. i Anny W. przeciwko Syndykowi masy upadłości „W.P." SA z siedzibą w G. o odszkodowanie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 5 stycznia 2004 r. [...] 1) z m i e n i ł zaskarżony wyrok w pkt II, III i V w ten sposób, że oddalił ape- lację powodów. 2) zasądził od powódki Anny W. kwotę 1.200 zł (słownie złotych: jeden tysiąc dwieście) oraz powoda Macieja M. kwotę 1.000zł (słownie złotych: jeden tysiąc) na rzecz strony pozwanej tytułem częściowego zwrotu kosztów postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, wyro- kiem z dnia 5 stycznia 2004 r. [...], wydanym po rozpoznaniu sprawy Macieja M. i Anny W. przeciwko „W.P.” SA z siedzibą w G., zmienił zaskarżony apelacją obu stron wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Sądu Pracy w Warszawie z dnia 18 grudnia 2002 r. [...] w ten sposób, że od pozwanej Spółki zasądził na rzecz powoda 2 Macieja M. tytułem odszkodowania za powstrzymywanie się od działalności konku- rencyjnej trzykrotnie kwotę po 7.247,50 zł z ustawowymi odsetkami odpowiednio od dnia 1 grudnia 2001 r. oraz 1 stycznia i 1 lutego 2002 r., a na rzecz Anny W. zasądził z identycznego tytułu trzykrotnie kwotę po 9.035 zł z ustawowymi odsetkami odpo- wiednio od tych samych dat. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy przejął jako własne ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu w pierwszej instancji, lecz nie podzielił ich prawnej kwalifikacji. Powodowie byli przez pozwaną Spółkę zatrudnieni w Agencji Fotograficznej. W dniu 31 sierpnia 2001 r. pozwana wypowiedziała im umowy o pracę, wskazując jako przyczynę likwidację stanowisk pracy. W kilka dni po tym fak- cie zwolniła ich pisemnie z obowiązku powstrzymywania się od działalności konku- rencyjnej, polecając jednocześnie przestrzeganie tajemnicy służbowej. Sąd Rejono- wy uwzględnił częściowo roszczenia powodów o odszkodowanie z tytułu powstrzy- mywania się od działalności konkurencyjnej. W jego ocenie skoro pozwana skutecz- nie zwolniła powodów z takiego obowiązku, to odpadła „prawna podstawa świadcze- nia”. Strona powodowa skarżyła wyrok w części oddalającej roszczenie o pełne odszkodowanie z tytułu zakazu konkurencji. Wyrok został również zaskarżony przez pozwanego. Zdaniem Sądu Okręgowego uzasadniona jest apelacja powodów co do zasą- dzenia niepełnych odszkodowań z tytułu powstrzymywania się od działalności konku- rencyjnej. Sąd drugiej instancji, powołując się na dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej kwestii, stwierdził, że Sąd Rejonowy nie poddał należytej analizie treści postanowienia § 13 i następne umów o pracę powodów, regulujących zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Zakaz konkurencji miał bowiem obowiązywać przez cztery miesiące od dnia ustania stosunku pracy. Powodowie nie podjęli żadnej działalności konkurencyjnej, która zgodnie z § 14 ust. 3 umowy pozbawiłaby ich należnego odszkodowania. Wprawdzie pozwany w piśmie z dnia 28 września 2001 r. zwolnił powodów z obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej, lecz zażądał przestrzegania tajemnicy służbowej, co sprawia, że zakaz konkurencji obowiązywał nadal, a zatem roszczenia powodów są w pełni uzasadnione. Kasację od tego wyroku złożyła pozwana Spółka, zarzucając naruszenie art. 1012 § 2 k.p. polegające na przyjęciu, że pozwana składając oświadczenia skierowa- ne do powodów o ustaniu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy i wygaśnię- 3 ciu umowy o zakazie konkurencji naruszyła ten przepis. Poza tym wskazała na naru- szenie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejaw- nych (Dz.U. Nr 11, poz. 95 ze zm.) w związku z art. 1012 § 2 k.p., przez błędną wy- kładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że obowiązek zacho- wania tajemnicy służbowej jest równoznaczny z zakazem konkurencji po ustaniu sto- sunku pracy. Na tej podstawie skarżąca domagała się zmiany kwestionowanego roz- strzygnięcia przez oddalenie apelacji, względnie uchylenia tego rozstrzygnięcia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zdaniem skarżącego, w świetle stanu faktycznego sprawy, wyłania się istotne zagadnienie prawne, polegające na konieczności przeprowadzenia rozważań udzielających odpowiedzi na pytanie, czy art. 1012 § 2 k.p. „dopuszcza możliwość stosowania w umowach o zakazie konku- rencji po ustaniu stosunku pracy klauzul umownych, na podstawie których jest moż- liwe wygaśnięcie umowy i zwolnienie stron od wzajemnych świadczeń oraz przesła- nek jakie klauzule te powinny spełniać, aby były skuteczne”. Poza tym pojawia się pytanie, czy obowiązek zachowania tajemnicy służbowej jest równoznaczny z zaka- zem konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Zdaniem skarżącego w umowie szcze- gółowo określono okoliczności, w których strony są zwolnione ze wzajemnych świad- czeń. Wygaśnięcie obowiązku zapłaty przez pozwaną odszkodowania z tytułu zaka- zu konkurencji wymagało ustania przyczyn uzasadniających istnienie zakazu konku- rencji lub złożenia stosownego oświadczenia przez pracodawcę. Oznacza to więc, że wraz ze złożeniem oświadczenia o zwolnieniu powodów z obowiązku powstrzymania się od działalności konkurencyjnej, ustał dla pozwanego obowiązek wypłaty odszko- dowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja podlega uwzględnieniu, ponieważ jej podstawy okazały się usprawie- dliwione. Istota przedmiotowego sporu sprowadza się do rozważenia dwóch proble- mów, przy czym dopiero pozytywne rozstrzygnięcie pierwszego z nich prowadzi do konieczności rozważenia drugiego. Konieczne jest przede wszystkim udzielnie od- powiedzi na pytanie, czy w świetle art. 1012 k.p. dopuszczalne jest złożenie przez pracodawcę oświadczenia o zwolnieniu pracownika z obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej w sytuacji, w której strony przewidziały taką moż- liwość w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, regulując również 4 skutek takiego oświadczenia w postaci zwolnienia od wzajemnych świadczeń. W przypadku potwierdzenia tej możliwości pojawia się zaś kwestia, czy złożenie po- wyższego oświadczenia z jednoczesnym poleceniem zachowania tajemnicy służbo- wej nie przesądza jednak o dalszym trwaniu zobowiązania do powstrzymywania się przez byłego pracownika od podejmowania działalności konkurencyjnej. Zgodnie z art. 1012 § 2 k.p. zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy prze- staje obowiązywać przed upływem terminu w razie ustania przyczyn uzasadniają- cych taki zakaz lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszko- dowania. Zagadnienie prawnej dopuszczalności rozwiązania umowy o zakazie kon- kurencji po ustaniu stosunku pracy było w przeszłości przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. I tak, w orzeczeniach z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 16/02 (OSNP 2004 nr 13, poz. 239) oraz I PK 139/02 (OSNP 2004 nr 14, poz. 241) Sąd Najwyższy stwierdził, że do umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy może zo- stać wprowadzone prawo odstąpienia (art. 395 k.c.) oraz że w czasie trwania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia strony mogą zmienić swoje zobowią- zania, a nawet rozwiązać taką umowę. Wolno im także wprowadzić do takiej umowy postanowienia dopuszczające jej rozwiązanie za wypowiedzeniem pracodawcy. Umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy traktuje się jako umowę prawa pracy, do której w związku z fragmentarycznym jedynie uregulowa- niem przez Kodeks pracy, w sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy Ko- deksu cywilnego pod warunkiem, że nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy (por. wyrok SN z dnia 12 lutego 2004 r., I PK 398/03, niepublikowany), co oznacza, że pracodawca może zwolnić się z wypłaty odszkodowania z tytułu tej umowy, jeśli tylko strony zawrą w tym przedmiocie stosowne porozumienie (por. wyrok SN z dnia 5 lutego 2002 r., I PKN 873/00, OSNP 2004 nr 4, poz. 59). Zdaniem Sądu Najwyż- szego, zamieszczenie w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku klauzuli dopuszczającej jej rozwiązanie przez pracodawcę w formie stosownego oświadcze- nia złożonego pracownikowi, na skutek czego dochodzi do zwolnienia ze wzajem- nych świadczeń, nie jest sprzeczne z zasadami prawa pracy. Nie sprzeciwia się ono także, co do zasady, właściwości czynności prawnej, którą jest umowa o zakazie konkurencji. Warto bowiem zauważyć, że umowa ta należy do kategorii umów wza- jemnych, których istota polega na tym, że jej strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej. W umo- wie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy odszkodowanie wypłacane 5 przez pracodawcę odwzajemnia świadczenie pracownika, które polega na zaniecha- niu prowadzenia działalności konkurencyjnej. Jeżeli zatem strony zastrzegły w umo- wie możliwość wcześniejszego jej rozwiązania w wyniku podjęcia określonej czynno- ści konwencjonalnej, to z chwilą jej dokonania następuje skutek w postaci zwolnienia ze wzajemnych świadczeń. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Jeśli chodzi o drugą z przedstawionych kwestii, dotyczącą prawnej kwalifikacji polecenia zachowania tajemnicy służbowej, to słusznie wywodzi strona powodowa, że problematyka ta nie musi pozostawać w związku z zagadnieniem powstrzymywa- nia się od działalności konkurencyjnej, choć błędnie wskazuje, że z art. 100 § 2 pkt 5 k.p. wynika generalny nakaz przestrzegania tajemnicy służbowej. Abstrahując od szczególnych regulacji w tej dziedzinie (por. np. regulacje dotyczące osób wykonują- cych prace, z którymi łączy się dostęp do informacji niejawnych oznaczonych klau- zulą "poufne" lub stanowiących tajemnicę państwową), wskazać trzeba, że cechą każdego stosunku pracy jest istnienie swoiście rozumianej lojalności, która nie wy- raża się tylko w obowiązku realizacji ustawowych i umownych obowiązków, ale rów- nież w nieujawnianiu przez pracownika informacji związanych z wykonywaną pracą czy działalnością prowadzoną przez pracodawcę, przy czym nie musi się to od razu wiązać z zakazem podejmowania działalności konkurencyjnej. Możliwa jest bowiem sytuacja, w której pracownik podejmie zatrudnienie u nowego pracodawcy, będącego konkurentem dotychczasowego i wykonując swoje obowiązki nie będzie rozpo- wszechniał informacji (objętych tajemnicą), o których powziął wiadomość w trakcie wykonywania dotychczasowego zatrudnienia. Co więcej, zachowanie tej tajemnicy nie będzie przeszkadzać w podejmowaniu takiego zatrudnienia, jak również nie bę- dzie ograniczać pracownika w wykonywaniu przez niego powierzonych mu obowiąz- ków. Dlatego zobowiązanie do zachowania tajemnicy służbowej, bez względu na to, czy jest ona tajemnicą w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o ochronie informacji nie- jawnych, czy też taką tajemnicą nie jest, mogłoby aktualizować zakaz podejmowania działalności konkurencyjnej jedynie wówczas, gdyby ograniczało ono pracownika w podejmowaniu nowego zatrudnienia, co skądinąd występuje w praktyce niezwykle rzadko. W tym świetle uzasadniony jest wniosek, że w niespornych okolicznościach niniejszej sprawy wydanie przez pracodawcę polecenia zachowywania tajemnicy służbowej nie było równoznaczne z nakazem dalszego powstrzymywania się przez pracownika od podejmowania działalności konkurencyjnej w rozumieniu art. 1012 k.p. 6 Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315 § 1 i art. 98 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================