II OZ 78/16

II OZ 78/16 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2016-01-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2016-01-19
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Grzegorz Czerwiński /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6168 Weterynaria i ochrona zwierząt
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
II OZ 720/16 - Postanowienie NSA z 2016-07-18
IV SA/Wa 586/15 - Postanowienie WSA w Warszawie z 2016-03-24
II OZ 1205/17 - Postanowienie NSA z 2017-10-11
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2012 poz 270
art. 246 par. 1 pkt 1 art. 184 w zw. z art. 197 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 586/15 odmawiającego G. M. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi G. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] listopada 2014 r., nr [...] w przedmiocie odebrania psa postanawia: oddalić zażalenie
Uzasadnienie
G. M. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Argumentując swą prośbę wskazał, że działalność gospodarcza, którą prowadził, jest od kilku lat zawieszona z uwagi na ogólnie panującą recesję. Oszczędności, jakie posiadał, dawno już wydał, a dług za mieszkanie oraz media wynosi około 10.000 zł. Nadmienił również, że przeszedł poważną operację, która zrujnowała go finansowo. Podał, że jest kawalerem i samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Jako posiadane nieruchomości wymienił mieszkanie w Warszawie o pow. 45 m2 oraz nieruchomość rolną o pow. 3,5 ha (wskazując, że są to nieużytki rolne). Ponadto oświadczył, że nie uzyskuje żadnego dochodu, nie korzysta z pomocy społecznej, nie ma zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów i jest zadłużony. Zadłużenie obejmuje m.in. zobowiązania związane z mieszkaniem. Nie starcza mu na leki i żywność.
Do wniosku dołączono kserokopie: zeznań podatkowych i informacji o przychodach za lata 2012-2014 (wg dokumentów za 2014 r. skarżący nie osiągnął przychodu z działalności gospodarczej zarejestrowanej w Nadarzynie oraz w Warszawie) oraz karty informacyjnej leczenia szpitalnego, z której wynika, że był hospitalizowany w okresie od [...] listopada do [...] grudnia 2014 r.
W wykonaniu wezwania referendarza sądowego skarżący nadesłał pismo z dnia [...] maja 2015 r., w którym oświadczył, że nie posiada żadnych lokat oraz środków pieniężnych powyżej 10.000 zł, prowadzoną działalność gospodarczą zawiesił kilka lat temu i nie ma dla niej otwartego rachunku bankowego, nie jest zarejestrowany jako bezrobotny, ponieważ działalność gospodarcza nie jest zlikwidowana a zawieszona. Nadto wyjaśnił, że korzysta z pomocy przyjaciół oraz sąsiadów, m.in. Z. B., a także jest po ciężkiej operacji, w związku z czym ma problem ze zrealizowaniem koniecznych leków i rehabilitacji. Wskazał również, iż w 2013 r. odmówiono mu przyznania płatności z ARiMR, a kwota przyznana w 2015 r. pozwala wykupić recepty, jego mieszkanie jest zadłużone na około 8-10 tys. zł, a miesięczne koszty leków wynoszą około 150 zł, o które musi prosić osoby trzecie. Do ww. pisma dołączył oświadczenie z dnia [...] maja 2015 r. podpisane przez Z. B., z którego wynika, że w miarę możliwości pomaga ona sąsiadowi w codziennej egzystencji i hospitalizacji w zamian za robienie zakupów i inne cięższe prace domowe, kserokopię zawiadomienia Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie o posiedzeniu w sprawie z powództwa Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości nr [...] przy ul. B. przeciwko G. M. o zapłatę, kserokopię pisma ww. wspólnoty mieszkaniowej z dnia [...] listopada 2014 r. oraz pozwu przeciwko skarżącemu, w którym wartość przedmiotu sporu określono na 6.310,22 zł, kserokopie skierowanych do skarżącego pism Zastępcy Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego ARiMR z [...] i [...] kwietnia 2015 r., kserokopię pierwszej strony decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z dnia [...] lutego 2015 r. o przyznaniu skarżącemu jednolitej płatności obszarowej w wysokości 1.578,08 zł, kserokopię potwierdzenia wypłaty 1.540,00 zł dokonanej przez skarżącego [...] kwietnia 2015 r. z rachunku bankowego w Banku Spółdzielczym w N., kserokopię ww. karty informacyjnej leczenia szpitalnego.
Postanowieniem z dnia 22 maja 2015 r. referendarz sądowy odmówił G. M. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ uznał, że wnioskodawca nie wykazał, jakimi środkami w rzeczywistości dysponuje.
W sprzeciwie skarżący wskazał, że żądania dotyczące wyjaśnienia jego sytuacji finansowej sumiennie wypełniał, a zostały potraktowane, jako niedostateczne.
W odpowiedzi na wezwanie Sądu do nadesłania wyciągów z wszelkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych z okresu 6 miesięcy oraz zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, skarżący oświadczył, iż jest kawalerem, osobą samotną, nie korzysta z pomocy społecznej, nie posiada statusu osoby bezrobotnej oraz nie korzysta z zasiłku społecznego. Następnie nadesłał wyciąg z rachunku bankowego za ostatnie 6 miesięcy z saldem końcowym 1,64 zł, w którym odnotowano wpływ z ARiMR w wysokości 1.533,05 zł oraz kserokopię ww. karty informacyjnej leczenia szpitalnego oraz z oddziału medycyny ratunkowej i karty z leczenia w rejonowej przychodni specjalistycznej.
Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 586/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił G. M. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.
Mając na uwadze podstawy prawne udzielenia prawa pomocy wskazane w art. 245 oraz art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") oraz cel, któremu służy ta instytucja prawna Sąd wyjaśnił, że osoba ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek przedstawić swoją sytuację materialną w taki sposób, aby przekonać o zasadności złożonego wniosku. Instrumentem służącym wyjaśnieniu stanu majątkowego jest uzyskanie dodatkowego oświadczenia strony lub dokumentów źródłowych w trybie art. 255 P.p.s.a. Konsekwencją uchylenia się od tego obowiązku lub udzielenia niekompletnych informacji może być odmowa przyznania prawa pomocy.
Po analizie złożonego wniosku oraz oświadczeń i kserokopii dokumentów nadesłanych przez G. M. Sąd doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie.
Zauważył, że skarżący deklaruje, iż nie uzyskuje jakiegokolwiek dochodu, jednakże nie jest zarejestrowany jako bezrobotny. Ponadto w skład jego majątku wchodzi zarówno mieszkanie, jak i nieruchomość rolna o powierzchni 3,5 ha, na podstawie której otrzymuje płatności w ramach systemu wsparcia bezpośredniego. Status prowadzonej przez niego działalności gospodarczej jest, według dostępnych danych ewidencyjnych, aktywny. Ponadto z akt sprawy oraz złożonych dokumentów, nie wynika aby wnioskodawca był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Kserokopia karty leczenia szpitalnego wskazywała, że upłynął rok od jego leczenia w szpitalu. Ponadto skarżący oświadczył, że zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą, czego nie potwierdza jednak wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd zauważył, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, z uwagi na to, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki.
Sąd zauważył także, że w wyznaczonym przez Sąd terminie, G. M. nie wykonał wezwania i nie przesłał do Sądu zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Brak działania i współdziałania z Sądem przez wnioskodawcę w tym zakresie powoduje, że złożone na formularzu oświadczenie nie może zostać zakwalifikowane jako zawierające wystarczające dane niezbędne dla oceny jego stanu rodzinnego, a w konsekwencji rzeczywistych możliwości płatniczych.
Sąd podkreślił, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne (nie budzące wątpliwości) dane o jej stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach. Skoro skarżący w wyznaczonym terminie nie uzupełnił złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, a ponadto informacje ujawnione w treści urzędowego formularza nie dają samodzielnej i miarodajnej podstawy do uznania, że wnioskodawca, jako osoba uboga wypełnia przesłanki art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., należało odmówić jego uwzględnienia.
W zażaleniu wniesionym na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie w całości i zwolnienie z kosztów sądowych od skarg i zażaleń. Wskazał, że roczny dochód w wysokości 1500 zł (120 zł/mc) nie stanowi o jego dobrobycie, jak uznał Sąd. Wszelkie braki w dokumentacji uzupełniał sumiennie i niezwłocznie. Podniósł, że zawieszenie działalności wyklucza uzyskanie statusu osoby bezrobotnej. Oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach złożył pod odpowiedzialnością karną. Podważył prawidłowość wpisu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej odnośnie do statusu zarejestrowanej na niego działalności gospodarczej, twierdząc, że jest ona od paru lat zawieszona. Odnośnie do zarzutu braku zaświadczeń o sytuacji rodzinnej wskazał, że nie korzysta z pomocy społecznej, nie pobiera zasiłków, zapomóg, jest kawalerem. Jego zdaniem stosował się do wezwań Sądu. Zaznaczył, że sąd cywilny przyznał mu prawo pomocy opierając się na 20% dokumentów jakie zobowiązany został dostarczyć w niniejszej sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Przesłanki przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, określa z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.), zgodnie z którym następuje to gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez przedstawienie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena, czy takie okoliczności zachodzą należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony.
Podkreślić należy, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, strona poprzez swoje działanie powinna zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy (postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1537/15 dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową skarżącego, Sąd I instancji właściwie uznał, że w oparciu o dostarczone dokumenty nie można było uznać, że wiarygodnie przedstawił swoją sytuację majątkową i rodzinną. Tym samym Sąd pozbawiony został podstaw, w oparciu o które mógłby uznać go za osobę ubogą a więc kwalifikującą się do udzielenia mu prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Jak wynika z oświadczeń skarżącego nie prowadzi on działalności gospodarczej (zawieszona) i nie uzyskuje z tego tytułu żadnego dochodu (PIT-28, 28A za 2012, 2013 i 2014 r. wskazują na brak dochodu). Jednakże z danych pozyskanych z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wynika, że działalność skarżącego prowadzona od 1992 r. ma status aktywny. Co więcej z innych wpisów dotyczących skarżącego wynika, że od 1990 r. prowadzi on działalność polegającą na sprzedaży detalicznej w niewyspecjalizowanych sklepach, o której sam zainteresowany nie informował. Także ta działalność ma status aktywny a nie zawieszony. Ten stan rzeczy powoduje, że za niewiarygodne należało uznać twierdzenia skarżącego co do jego rzeczywistego stanu majątkowego. Skarżący wskazuje, że posiada zadłużenie za mieszkanie (sprawa ta trafiła do sądu w 2014 r. - zaległość 6310,22 zł), którego nie reguluje od ponad 2 lat. Zalega także z opłatą za energię. Oświadczył, że korzysta z pomocy sąsiadki Z. B. (sama jest emerytką i wymaga pomocy), która "w zamian za robienie zakupów i inne cięższe prace domowe pomaga mu w codziennej egzystencji i hospitalizacji". Skarżący nieustannie podkreśla, że jest w złym stanie zdrowia z uwagi na zabieg operacyjny nogi w 2012 r. i niejednokrotnie staje przed dylematem czy zakupić leki czy środki żywności.
W tak opisanej sytuacji racjonalnym zachowaniem osoby pozostającej w potrzebie, bez stałych środków utrzymania, o złym stanie zdrowia, samotnej byłoby wystąpienie o pomoc do opieki społecznej w formie zasiłków, zapomóg lub do gminy o dodatek mieszkaniowy. Skarżący jednak konsekwentnie twierdzi, że z takich form pomocy nie korzysta i z tego też powodu nie przedstawia zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej. Nie wiadomo też jak ocenić informację o utrzymywaniu zarejestrowanej działalności, która nie przynosi żadnego dochodu, która z kolei stoi na przeszkodzie by uzyskać świadczenia przysługujące osobie bezrobotnej.
Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, w tym dokumenty i oświadczenia złożone przez skarżącego, a także w oparciu o ustalenia dokonane z urzędu stwierdza, że logiczne wnioski płynące z ustaleń dokonanych w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy przeczą wiarygodności twierdzeń skarżącego co do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Sąd I instancji wezwał skarżącego o dostarczenia zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, by potwierdzić składane w sprawie oświadczenia ale takich danych skarżący nie dostarczył bazując wyłącznie na dotychczasowych oświadczeniach.
Zaznaczyć należy, że Sąd w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że skarżący posiada 3,5 ha działkę, mieszkanie 45 m2 i nie jest osobą niezdolną do pracy, posiada zatem majątek, którym może dysponować a także możliwość zarobkowania. Skoro z tego nie czyni pożytku z własnej woli, to nie można uznać go za osobę pozbawioną dochodów i przyznać prawo pomocy. NSA podziela takie stanowisko.
Z dostarczonej dokumentacji medycznej nie wynika by skarżący lecząc się w 2012 r. nadal po 3 latach miał problemy ze zdrowiem i był niezdolny do jej podjęcia. Ponadto zalecenia lekarskie w postaci leków przeciwbólowych i częsta zmiana opatrunków nie wskazują, że stan skarżącego po operacji jaką przeszedł w 2012 r. był bardzo poważny.
Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że skarżący nie przedstawił dokumentów poświadczających wiarygodność jego twierdzeń o stanie rodzinnym, posiada majątek (nieruchomości), który pozwala na zdobycie środków na pokrycie kosztów sądowych. Z przedłożonej dokumentacji nie wynika, że skarżący po operacji w 2012 r. jest niezdolny do podjęcia pracy. Pomaga emerytce w robieniu zakupów i cięższych pracach domowych co może wskazywać, że jego stan zdrowia pozwala na podjęcie zatrudnienia. Ponadto twierdzenia skarżącego o zawieszeniu działalności gospodarczej nie pokrywają się z danymi z urzędowego rejestru. Mając to na uwadze zdaniem NSA Sąd I instancji słusznie uznał, że skarżący nie wykazał okoliczności z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. warunkujących udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym i wniosek w tym zakresie oddalił. Oceny tej nie zmieniają argumenty podniesione w zażaleniu. Także fakt, że sąd cywilny przyznał skarżącemu prawo pomocy nie zmienia tego, że sąd I instancji w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał mógł dojść do odmiennych wniosków i takiego prawa odmówić.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.