I OZ 625/12

I OZ 625/12 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2012-09-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2012-08-06
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Masternak - Kubiak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6194 Funkcjonariusze Służby Więziennej
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
I OZ 834/12 - Postanowienie NSA z 2012-11-13
II SO/Ol 16/12 - Postanowienie WSA w Olsztynie z 2012-11-28
I OZ 52/13 - Postanowienie NSA z 2013-01-31
Skarżony organ
Dyrektor Aresztu Śledczego
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2012 poz 270
art.246§ 1 pkt2,art.255,art.184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Masternak – Kubiak po rozpoznaniu w dniu 11 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 17 maja 2012 r., sygn. akt II SO/Ol 16/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie wniosku A. Z. o wymierzenie Dyrektorowi Aresztu Śledczego w B. grzywny w trybie art. 55 § 1 P.p.s.a. postanawia: oddalić zażalenie.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 17 maja 2012 r., sygn. akt II SO/Ol 16/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że we wniosku z dnia 14 marca 2012 r. A. Z. podniósł, iż nie posiada środków na opłacenie wnioskowanej pomocy, gdyż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Zaznaczył, że nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Środki finansowe na jego koncie w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, posiada mieszkanie o powierzchni 36 m² i nieruchomość rolną o powierzchni 0,59 ha. Wnioskodawca wyjaśnił, że nie pobiera pożytków finansowych z tytułu posiadania nieruchomości rolnej. Wnioskodawca załączył zaświadczenie potwierdzające, że dnia 4 października 2011 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku oraz kopie historii rachunku bankowego i wydruk z tego rachunku wskazujący wysokość zablokowanych środków.
W przedmiotowej sprawie sąd odstąpił od zastosowania art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej jako P.p.s.a.), który daje Sądowi możliwość wezwania strony do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę stanowisko skarżącego wyrażone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie procesowym z dnia 9 stycznia 2012 r., w którym oświadczył on, iż przedłożył już we wcześniej rozpoznawanych sprawach wszystkie niezbędne do oceny jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej, dokumenty i oświadczenia, które sąd powinien wziąć pod uwagę z urzędu. Wezwania wystosowane do niego w trybie art. 255 P.p.s.a. skarżący ocenił jako bezcelowe i narażające go na ponoszenie zbędnych kosztów.
Sąd pierwszej instancji wziął także pod uwagę fakt, że składając pisma i oświadczenia w innych sprawach o przyznanie prawa pomocy, skarżący również nie udzielił pełnych wyjaśnień, które umożliwiałyby zbadanie faktycznej wysokości i źródeł uzyskiwanego przez niego dochodu oraz rodzaju i wysokości ponoszonych wydatków. W ocenie Sądu złożone przez skarżącego oświadczenia nie wskazują jednoznacznie jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy należy zatem uwzględnić zarówno zasadę zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania jak i zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych, gdyż przyznanie prawa pomocy jest jednoznaczne z przerzuceniem tego ciężaru na budżet Państwa. Dostrzec jednakże trzeba, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczenie to nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. Z. domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie. Sądowi zarzucono naruszenie:
- art. 255 P.p.s.a. przez bezpodstawne jego niezastosowanie w faktach niniejszej sprawy, gdy Sąd doszedł do przekonania, że skarżący przez przedłożone dowody w sposób niebudzący wątpliwości nie wykazał, iż jest w takiej sytuacji materialnej, która uprawnia go faktycznie i prawnie do wnioskowanej pomocy z powodu jego ubóstwa oraz braku środków finansowych, oszczędności i dochodów do wnioskowanej pomocy;
- art. 255 w zw. z art. 256 pkt 2 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. przez stwierdzenie, iż skarżący uchylił się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 P.p.s.a. informacji, gdyż Sąd nie wzywał w sprawie skarżącego aby przedłożył w ramach wnioskowanej pomocy dodatkowe dowody co do stanu majątkowego i finansowego jego i jego rodziny. W sytuacji gdy Sąd doszedł do przekonania, iż sytuacja finansowa skarżącego nie jest jasna, winien był wezwać skarżącego do uzupełnienia informacji w tym zakresie;
- art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty przyznania adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieuzasadnionym przyjęciu, iż nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych skarżący nie ma, a także wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi nie udowodnił, iż realnie nie jest w stanie ponieść opłaty w jakiejkolwiek wysokości;
- art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez wadliwą ocenę zasadności wniosku strony o prawo pomocy i oparcie tej odmowy na innych przytoczonych przez Sąd pierwszej instancji sprawach sądowoadministracyjnych o sygn. akt II SA/Ol 523/09 oraz IISA/Ol 27/11 i II SA/Ol 28/11 oraz w zakresie tych spraw i ich stanu z roku 2009, co nie może samo w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Bowiem nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, a jedynie w oparciu o stanowisko wyrażone w podobnej sprawie przez inny skład orzekający;
- art. 245 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na bezpodstawnym uznaniu, że skarżącemu nie przysługuje prawo do wnioskowanej pomocy, gdyż środki, których realnie nie ma, którymi obecnie dysponuje a wynikające z wniosku o pomoc, historii stanu jego konta z okresu od lipca 2011 do stycznia 2012 oraz oświadczeń i dowodów źródłowych, z których wynika, iż nie posiada środków finansowych na wnioskowaną pomoc oraz przedmiotów wartościowych dochodów ani oszczędności i wspólnie gospodarującej rodziny dają mu możliwości poczynienia oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na wnioskowaną pomoc;
- art. 245 § 3 P.p.s.a. przez niezasadne przyjęcie, że skarżący nie spełnia w ogóle warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., tzn., że skarżący wbrew złożonym oświadczeniom i dokumentom źródłowym z zakresu jego wniosku posiada środki finansowe w wysokości zapewniającej mu niezbędne wydatki i po ich wydatkowaniu środki dodatkowe w nadmiarze zapewniającym mu przy ich uszczupleniu niezakłócenia w finansach i niewywarcia wpływu na byt w utrzymaniu. Tymczasem skarżący nie dysponuje takowymi środkami, co wykazał na druku formularza PFF i dołączonymi do niego wyciągami bankowymi oraz na wezwanie dodatkowymi oświadczeniami, wyciągami bankowymi, kopiami żądanych dokumentów źródłowych a mimo to sąd pomocy tej mu odmówił,
- art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na uznaniu, iż skarżący w ogóle nie wykazał w swym wniosku, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym), gdy wykazał, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym), gdyż ich w ogóle nie posiada ani nie ma możliwości ich zdobycia,
- art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez jego wadliwą wykładnię, bowiem z niniejszej normy prawnej bezsprzecznie wynika, iż odmowa przyznania prawa pomocy może odbyć się jedynie, gdy strona dysponuje środkami na wnioskowaną pomoc w takiej formie i wysokości, iż nie powoduje to uszczerbku w jej utrzymaniu oraz rodziny, tzn. nie spełnia warunków ustawowych do jej przyznania. Tymczasem WSA w Olsztynie uznał odmiennie gdy skarżący nie dysponował jakimikolwiek środkami na wnioskowaną pomoc oraz na same utrzymanie strony wskazując wadliwie zaskarżonym powyżej postanowieniem, iż odmowa udzielenia pomocy może odbyć się zawsze na mocy ww. normy prawa nawet, wtedy gdy strona nie ustosunkuje się do wezwania sądu w taki sposób, jak to wbrew przepisom prawa tj. art. 256 pkt 2 P.p.s.a. uznał sąd a nie jak stanowi w tym zakresie ww. norma prawa i wykracza to poza zakres datowania wniosku i to w sposób znacznie odległy, gdyż za rok 2004 i 2005 oraz 2009 gdy strona w ww. sprawie nie występowała z wnioskiem o prawo pomocy;
- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez bezprawność przyjęcia, iż fakty, jakie skarżący przedstawił i wykazał dowody na ich poparcie w niniejszej sprawie pozostają w sprzeczności ze wskazanymi informacjami o stanie majątkowym strony i nie stanowią wystarczających przesłanek do udzielenia wnioskowanej pomocy;
- art. art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. przez niezasadne wywody, iż wniosek strony nie został uzupełniony o przyznanie prawa pomocy nie został uzupełniony prawidłowo , tj., zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. oraz, że skarżący nie wykonał wezwania referendarza sądowego z dnia 19 grudnia 2011 r., co zdaniem Sądu co uniemożliwiło Sądowi dokonanie rzetelnej analizy sytuacji materialnej skarżącego, podczas gdy bezspornie została przez niego wyjaśniona;
- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez bezprawne przyjęcie, że w świetle wymogów prawa dotyczących przyznania prawa pomocy, gdy przedstawione przez stronę dowody zdaniem Sądu są sprzeczne ze złożonym oświadczeniem lub niewystarczające, to ustawa P.p.s.a. zezwala na odmowę wnioskowanej pomocy i nie wskazuje wyjaśnienia powyższego w ten sposób, aby pochopnie i bezpodstawnie pozbawić stronę wnioskowanej pomocy. Z zaskarżonego postanowienia wynika, że to Sąd decyduje czy należy stronie udzielić wnioskowanej pomocy, a nie, że decydują o tym dowody i oświadczenia strony;
- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez niemające oparcia w przepisach prawa stwierdzenie Sądu, iż skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na okoliczności i podstawy wnioskowanej pomocy w sposób nie budzący wątpliwości gdy Sąd nie wzywał o ich uzupełnienie;
- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez niewskazanie, niewyjaśnienie oraz nieoparcie na przepisach prawa wyrażenia "w sposób nie budzący wątpliwości". Sąd obowiązany jest stosować się wyłącznie do przepisów prawa, a nie dokonywać samoistnych i nieobiektywnych ocen niemajacych w nim oparcia;
- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez wadliwe przyjęcie, iż skarżący uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, podczas gdy Sąd wskazał, iż skarżący przedłożył dokumenty;
- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez bezprawność działania polegającego na dokonywaniu oceny wniosku skarżącego przez pryzmat innych spraw zawisłych przed sądami administracyjnymi (I OZ 156/12, I OZ 157/12, I OZ 158/12, I OZ 159/12, I OZ 160/12 i inne), co jest wbrew przepisom ustawy P.p.s.a.;
- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez wadliwe przyjęcie, iż złożone w niniejszej sprawie oświadczenia skarżącego nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i finansowej;
- art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie przedstawił WSA w Olsztynie informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa, gdy sąd miał możliwość przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków z dowodów bankowych i oświadczeń, co wynika z dołączonych wyciągów bankowych oraz oświadczeń złożonych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego i wniosku o prawo pomocy;
- art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1893 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.), przez wadliwe odczytanie treści ustawowych przepisów o prawie pomocy do obowiązku jej przyznania, gdy stronę na wnioskowana pomoc nie jest stać i gdy zakresem swoich działań strona to uprawdopodobni i z powyższego niezasadne zastosowanie do wniosku strony skarżącej odmowy tej pomocy, gdyż prawo pomocy zostało zastosowane do skarżącego w taki sposób, aby ograniczać mu to prawo we wszystkich jego sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie w ten sposób, aby pozbawić realnie możliwości dostępu do sądu oraz kontroli wadliwych orzeczeń WSA w Olsztynie. Wadliwość odczytania i stosowania przez WSA w Olsztynie normy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie może uzasadniać odmowy prawa dostępu do sądu, gdy dostęp ten jest zapewniony dla każdego podmiotu,
- art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż instytucja prawa pomocy może być ograniczona w sposób dowolny i z naruszeniem prawa art. 6 EKPCz, gdyż instytucja ta nie ma za wszelką cenę wykonania obowiązku umożliwienia dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym, bowiem prawo do sądu i skarga kasacyjna od niekorzystnego rozstrzygnięcia nie należy się wszystkim podmiotom, a szczególnie już wtedy gdy wymogiem skargi kasacyjnej jest sporządzenie jej przez profesjonalnego pełnomocnika i zatem osoby ubogie nie muszą z tego prawa korzystać, gdyż prawo to jest tylko dla osób wybranych, a Sąd skarżącego do tych osób nie zalicza. Sąd uważa, że prawo pomocy w ogóle mu się nie należy, a szczególnie gdy skarżący chce skarżyć jego orzeczenia. Wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości wobec prawa oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów w obrębie danej kategorii, o czym zdaje się zapomniał WSA w Olsztynie, wyprowadzając powyżej wskazaną tezę. Zatem stwierdzić trzeba, że wszystkie podmioty charakteryzujące się daną cechą powinny być traktowane jednakowo;
- art. 141 § 4 P.p.s.a. przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i gołosłowne przyjęcie, iż skarżący nie przedłożył do WSA w Olsztynie wraz z wnioskiem o prawo pomocy dowodów źródłowych i oświadczeń celem ustalenia obiektywnie jego sytuacji finansowej.
W obszernym uzasadnieniu skarżący rozwinął argumentację wyrażoną w zarzutach, podnosząc między innymi, iż Sąd pozbawił go możliwości dochodzenia swoich praw w postępowaniu, jak również bezpodstawnie odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanej pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, podczas gdy skarżący spełnił przesłanki warunkujące jej udzielenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 P.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Wyczerpujący opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych pozwala Sądowi w pełni określić i ocenić sytuację strony, która ubiega się o to prawo ubiega.
Zgodnie zaś z art. 255 P.p.s.a., jeśli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego działania Sądu pierwszej instancji polegające na zaniechaniu wezwania wnioskodawcy na mocy art. 255 P.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych dokumentów w tej konkretnej sprawie należy uznać za prawidłowe i uzasadnione jej stanem faktycznym. Zgodnie z wnioskami składanymi przez samego skarżącego Sąd, analizując jego sytuację materialną i rodzinną, oparł się nie tylko na informacjach zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, czy wyciągach z konta bankowego, które zostały do niego załączone, ale również na informacjach przekazanych przez wnioskodawcę w toku innych spraw prowadzonych przez niego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie. Uwzględniając powyższe dane Sąd zasadnie stwierdził, iż skarżący nie wykazał jakimi środkami pieniężnymi dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości wydatki ponosi. W związku z powyższym należało uznać, że wobec faktu niewykazania przez skarżącego, iż spełnienia on przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie, zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Niezasadnym jest także stanowisko skarżącego, jakoby odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła naruszenie zawartej w art. 45 § 1 Konstytucji RP ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd. Przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, to ma on prawo do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji RP.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.