II OZ 569/06

II OZ 569/06 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2006-05-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-05-09
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Łuczaj /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6157 Opłaty związane ze wzrostem wartości nieruchomości
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
II SA/Gl 483/05 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2006-09-27
II OSK 336/07 - Wyrok NSA z 2008-06-23
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Dnia 24 maja 2006 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2006 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia skarżących J. F. i M. F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 sierpnia 2005 roku, sygn. akt II SA/Gl 483/05 o odmowie przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. F. i M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 6 kwietnia 2005 roku Nr [...] w przedmiocie opłaty ze tytułu wzrostu wartości nieruchomości postanawia: oddalić zażalenie.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 19 lipca 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, w osobie referendarza sądowego, w sprawie ze skargi J. F. i M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 6 kwietnia 2005 roku w przedmiocie opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości odmówił J. F. i M. F. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Po ponownym rozpoznaniu wniosku J. F. i M. F. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych, wywołanego wniesieniem przez skarżących sprzeciwu od powyższego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2005 roku odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi z dnia 11 maja 2005 roku na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej skarżący zgłosili wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, załączając stosowne odrębne dwa wnioski z uwagi na rozdzielność majątkową małżonków. We wnioskach tych wykazali, że dochodem każdego z nich jest własna renta inwalidzka, w wypadku J. F. w wysokości 432,74 zł. brutto, w przypadku M. F. – 697,88 zł. brutto. We wnioskach skarżący dodali, że mieszkają u syna, zaś J. F. wykazała także posiadane nieruchomości, w tym nieruchomość rolną – 1,35 ha łąk górskich. Skarżący zostali wezwani do uzupełnienia złożonych wniosków i przedłożenia licznych, dokładnie wymienionych dokumentów. W odpowiedzi, skarżąca przedstawiła jedynie część żądanych dowodów.
Sąd pierwszej instancji podniósł, iż skarżący pozostają w rozdzielności majątkowej i utrzymują się z uzyskiwanych świadczeń rentowych. Jednakże jak podali zamieszkują u syna, korzystając z przysługującego im dożywocia. Nadto J. F. posiada dwie nieruchomości: nieruchomość rolną – łąki górskie oraz nieruchomość zabudowaną biurowcem i halami magazynowymi o wartości 400.000 złotych, a także jest właścicielką samochodu marki BMW o wartości 270.000 złotych.
Po przytoczeniu treści art. 245 § 1 i art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej zwanej "p.p.s.a." - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdził, iż skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący złożyli wspólną skargę i zostali wezwani do uiszczenia wspólnej opłaty wpisu. Chociaż wskazany w formularzach dochód miesięczny każdego ze skarżących nie jest wysoki, to nie jest to jedyny dochód. Skarżąca posiada bowiem dwie nieruchomości oraz samochód marki BMW. Nadto jak wynika z zebranego materiału dowodowego skarżący "korzystają z mieszkania w dożywocie", ale ze złożonych dokumentów nie wynika, jakie świadczenia przysługują skarżącym z tego tytułu. Skarżący wezwani do wykazania osób, z którymi prowadzą gospodarstwa domowe stwierdzili, że prowadzą gospodarstwa samodzielne i nie wykazali źródeł ich dochodów. Sąd pierwszej instancji zauważył, że sytuacja skarżących kształtuje się nietypowo. Zamieszkując bowiem u syna prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Jednakże, w ocenie Sądu, fakt rozdzielności majątkowej nie przesądza o zwolnieniu od obowiązku wzajemnej pomocy (art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 roku, sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005/1/8). Podobny obowiązek, zdaniem Sądu pierwszej instancji, spoczywa także na pozostałych członkach rodziny – stąd wezwanie do wykazania ich dochodów, któremu skarżący nie zadośćuczynili.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach podniósł, iż instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od generalnej zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania. Dlatego wnioskując o przyznanie tego prawa należy wykazać, że faktycznie kosztów tych nie jest się w stanie ponieść bez uszczerbku utrzymania siebie i rodziny. Strona we własnym zakresie powinna dochować należytej staranności w prowadzeniu własnych spraw i w sposób przekonywujący udokumentować własne twierdzenia. Analiza wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie, zwłaszcza skarżącej, pozwoliła Sądowi pierwszej instancji zaliczyć skarżących do osób znajdujących się w sytuacji umożliwiającej poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Zdaniem Sądu posiadanie dwóch nieruchomości, wysokiej klasy samochodu oraz ponoszenie rat kredytu samochodowego świadczą, że nie może być w tej sytuacji mowy o braku możliwości poniesienia wyznaczonych kosztów sądowych. Sąd wskazał nadto, że osoby ubiegające się o taką pomoc winny w każdym przypadku kierowania sprawy do sądu poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny i dopiero, gdy poczynione w ten sposób oszczędności okażą się niewystarczające, mogą się zwrócić o pomoc państwa. Podkreślono, iż w odstępie około dwóch tygodni skarżący najpierw otrzymali zaskarżoną decyzję, potem skarżąca zaciągnęła kredyt i wydatkowała własne środki w wysokości 105.000 zł. na luksusowy samochód, a następnie w maju złożyła skargę do Sądu, nie licząc się z koniecznością jej opłacenia. W ten sposób świadomie ograniczyła swoje możliwości finansowe.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący J. F. i M. F. wnieśli o jego zmianę oraz o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem skarżących zaskarżone postanowienie jest merytorycznie niesłuszne i oparte na błędnych przesłankach. Skarżący nie dostrzegają związku pomiędzy rozdzielnością majątkową a wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, gdyż we wspólnym wniosku podnieśli, iż każde z nich uważa, że nie jest w stanie podołać kosztom sądowym. Jednocześnie zaprzeczyli, aby kiedykolwiek zostali wezwani przez Sąd w rozpoznawanej sprawie do wykazania dochodów innych członków rodziny. Z tego względu zarzucanie niezastosowania się do wezwania budzi ich sprzeciw i przypuszczenie, że w aktach sądowych znajdują się wezwania innej treści niż te, które otrzymali. Skarżący przyznali, że nie przypuszczali, iż wezwanie do podania danych na temat osób, z którymi prowadzą gospodarstwa domowe oznacza wezwanie do podania danych na temat wszystkich osób z rodziny, choć każde z nich samo prowadzi gospodarstwo. Oświadczyli, że gdyby otrzymali wezwanie tej treści to dane takie przedstawiliby.
W dalszej części uzasadnienia zażalenia skarżący za bezpodstawne uznali twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że zamieszkują u syna "korzystając z przysługującego im dożywocia". W piśmie z dnia 13 lipca 2005 roku poinformowali bowiem Sąd, że zamieszkują u syna w oparciu o ustanowioną na ich rzecz służebność mieszkania. Wskazali, iż w akcie notarialnym z dnia 20 lutego 2002 roku w § 5 zostało zapisane, że G. F. ustanawia na rzecz rodziców tytułem darmym dożywotnie i bezpłatne użytkowanie nieruchomości objętej Kw nr [...], a także prawo pierwokupu na ich rzecz tej nieruchomości.
Skarżący nie zgodzili się także z oceną, że świadomie ograniczyli swoje możliwości finansowe, aby nie ponosić opłat sądowych. Podejmowane przez skarżącą decyzje gospodarcze, w tym zakup samochodu z przeznaczeniem na ten cel swych oszczędności i zaciągnięciem kredytu, spowodowane było realizacją wcześniejszych zamierzeń, przy braku jakichkolwiek przypuszczeń, że mimo przedawnienia i występowaniem innych osób w sprawie, odpowiedzialność z tytułu opłaty związanej ze wzrostem wartości nieruchomości zostanie nałożona na nią i na męża. Gdyby nawet negatywnie ocenić postępowanie skarżącej to nie ma to związku ze zdolnością skarżącego do ponoszenia kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie jest zasadne.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania /przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym/ lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny /przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym/.
Strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku.
W rozpoznawanej sprawie skarżący w żaden sposób nie tylko nie wykazali, iż zachodzą w stosunku do nich przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, ale nawet ich nie uprawdopodobnili. Pamiętać należy, iż w postępowaniu sądowoadministracyjnym jedynym kryterium pomocy państwa dla osób, które nie posiadają środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym (prawo pomocy) jest kryterium majątkowe. Z tego względu przedmiotem oceny Sądu rozpoznającego wniosek w tym zakresie jest stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy analizowany z punktu widzenia zdolności do ponoszenia kosztów postępowania.
Słuszne jest stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa.
Naczelny Sąd Administracyjny pragnie zwrócić uwagę, że skarżąca dysponuje dużym majątkiem zarówno nieruchomym, jaki i ruchomym, a w 2004 roku osiągnęła znaczny dochód z działalności gospodarczej. Posiadany przez skarżącą majątek oraz dochód, jaki osiągnęła w 2004 roku z działalności gospodarczej, w ocenie Sądu w zupełności wystarcza na pokrycie kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku koniecznego utrzymania skarżącej oraz jej rodziny. Skarżąca, mając świadomość obowiązku poniesienia kosztów sądowych najpóźniej od dnia otrzymania decyzji organu administracji II instancji, miała możliwość obciążenia majątku i pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych.
Podkreślić należy, iż skarżąca domaga się przyznania prawa pomocy mimo, że w trakcie terminu do wniesienia skargi do sądu administracyjnego, nabywając luksusowy samochód, wyzbyła się własnych środków finansowych. Nadto skarżąca przyjęła na siebie zobowiązanie spłaty kredytu na zakup wspomnianego samochodu w miesięcznych ratach po 2.959,37 zł. każda. Nie należy przy tym tracić z pola widzenia, oświadczenia skarżącej o utrzymywaniu się jedynie z renty inwalidzkiej w kwocie 432,74 zł. miesięcznie. Okoliczności powyższe podważają wiarygodność oświadczenia skarżącej co do wysokości jej dochodów, a także wskazują, iż skarżąca przedkłada inne wydatki (nie związane z koniecznym utrzymaniem) nad opłaty sądowe.
Jak już wyżej wspomniano prawo pomocy stanowi pomoc państwa dla osób, które mimo poczynienia oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego, nie są w stanie ponieść tych kosztów. Zatem wniosek strony, która nie czyni takich oszczędności, a wręcz przeciwnie przedkłada wydatki na dobra luksusowe w miejsce opłat sądowych nie może zasługiwać na uwzględnienie.
Powyższe rozważania doprowadziły Naczelny Sąd Administracyjny do konkluzji, iż J. F. nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, określonych treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jednocześnie stwierdzić należy, iż majątek posiadany przez skarżącą pozwala na odnowę przyznania prawa pomocy jej mężowi M. F.. Wprawdzie M. F. nie dysponuje majątkiem lub dochodami pozwalającymi pokryć koszty wpisu sądowego w sprawie, jednakże środkami takimi dysponuje jego żona.
Wzajemne prawa i obowiązki członków rodziny, w tym małżonków określają przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ustawa ta w art. 23 nakłada na małżonków obowiązek wzajemnej pomocy, a w art. 27 obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Przepisy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący - ich stosowania nie wyłącza zawarcie przez małżonków małżeńskiej umowy majątkowej. W ramach obowiązku pomocy i przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny mieści się pomoc w ochronie interesów jednego z małżonków na drodze postępowania sądowego. Ponieważ postępowanie sądowe co do zasady wiąże się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych, realizacja obowiązku wzajemnej pomocy i zaspokajania potrzeb rodziny następuje w tym zakresie m. in. przez pomoc w uiszczeniu tych kosztów.
Na zakończenie należy wskazać, iż charakter zobowiązania łączącego skarżących z synem wynika z przedłożonego odpisu z księgi wieczystej Kw Nr 39813 i aktu notarialnego z dnia 20 lutego 1995 roku.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.