II OZ 539/16

II OZ 539/16 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2016-05-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2016-05-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Barbara Adamiak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6153 Warunki zabudowy  terenu
Hasła tematyczne
Zagospodarowanie przestrzenne
Sygn. powiązane
II SA/Wr 630/15 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2019-01-29
II OZ 1090/18 - Postanowienie NSA z 2018-11-08
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2012 poz 270
art. 246 § 1  pkt 2,  art. 184 w zw. z  art. 197 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 31 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Wr 630/15 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy postanawia: oddalić zażalenie.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Wr 630/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 9 marca 2016 r., utrzymujące w mocy postanowienie referendarza sądowego o odmowie przyznania J. K. prawa pomocy w zakresie częściowym oraz odmówił J. K. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, iż postanowieniem z dnia 9 marca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, rozpoznając sprzeciw J. K., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 5 lutego 2016 r., którym odmówiono J. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie J. K. wniósł o zmianę postanowienia Sądu przez przyznanie mu prawa pomocy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia podano, że odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy oznacza pozbawienie go prawa do sądu gwarantowanego art. 45 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Zdaniem skarżącego konieczność uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł stanowi dla niego wydatek tamujący dostęp do sądowego rozpoznania sprawy. Skarżący wskazał, że dwukrotnie doręczał Sądowi wyciągi z rachunku bankowego, z których wynika, że nie ma środków na pokrycie postępowania sądowego.
Sąd podniósł, że zażalenie J. K. jest oczywiście uzasadnione. Sąd błędnie bowiem w postanowieniu z dnia 9 marca 2016 r. zastosował art. 260 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej p.p.s.a., w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658) i rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego wydał postanowienie, którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego utrzymał w mocy. Przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. ma zastosowanie do spraw sądowych wszczętych po dniu 15 sierpnia 2015 r. (po dniu wejścia w życie ustawy nowelizującej). Tymczasem, jak wynika z treści skargi i stempla pocztowego na kopercie, w której ją nadano, skarga została nadana w dniu 4 sierpnia 2015 r. i z tą datą - formalnie - zostało wszczęte postępowanie sądowe. Dlatego Sąd doszedł do przekonania, że postanowienie z dnia 9 marca 2016 r. jest wadliwe i należało je uchylić.
Przechodząc do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd wskazał, że Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1092/15 oddalił zażalenie skarżącego na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II z dnia 7 września 2015 r. wzywające go do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 500 zł. W odpowiedzi na pismo Sądu z dnia 3 grudnia 2015 r., wzywające skarżącego do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 7 września 2015 r., skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w którym podał, że w chwili obecnej nie posiada oszczędności w walucie polskiej i oszczędności dewizowych oraz obligacji. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i posiada niedokończony pawilon o powierzchni 88, 80 m2. Następnie pismem referendarza sądowego wezwano skarżącego do złożenia powyższego wniosku na właściwym formularzu oraz do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych wyjaśnień. W odpowiedzi na to pismo skarżący złożył wniosek, w uzasadnieniu którego powtórzył poprzednią argumentację. W odrębnym piśmie z dnia 28 stycznia 2016 r. podał dodatkowo, że obecna żona nie wyraża zgody na podanie jej dochodów z tytułu świadczenia emerytalnego, majątku osobistego i innych danych, które stanowią jej majątek odrębny z pierwszego małżeństwa. Nadesłał także wydruk rachunku bankowego za okres od 9 września do 23 października 2015 r., z którego wynika, że po potrąceniu prowizji za prowadzenie tego rachunku w kwocie 5,99 zł saldo końcowe wynosi 60, 49 zł. Po tym jak referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie skarżący wniósł sprzeciw, w którym wskazał, że prawo pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Oświadczył, że nie posiada oszczędności złotówkowych, dewizowych, akcji, obligacji na opłacenie kosztów sądowych. Do sprzeciwu dołączył wydruk z rachunku bankowego z dnia 12 lutego 2016 r. obrazujący saldo końcowe w wysokości 15,40 zł. Nadto skarżący dołączył 26 paragonów fiskalnych na łączną kwotę 885,01 zł.
Oceniając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawione przez skarżącego informacje nie były wiarygodne. Skarżący nie wskazał bowiem żadnych dochodów ani swoich, ani małżonki. Ewidentnie posiada on, zdaniem Sądu, środki finansowe, skoro dołączył do sprzeciwu paragony fiskalne. W sprzeciwie nie podano jednak z jakich źródeł i w jakiej wysokości skarżący otrzymuje dochody. Nie podano też jakie ponosi koszty utrzymania siebie i swojej żony. Natomiast brak zgody żony na ujawnienie wysokości jej dochodu z tytułu świadczenia emerytalnego oraz wysokości jej majątku odrębnego z poprzedniego małżeństwa nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Lakoniczność wniosków i pism skarżącego dotyczących prawa pomocy uniemożliwiała dokonanie obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej, a co za tym idzie odebrała skarżącemu możliwość uzyskania prawa pomocy. Odmowa przyznania prawa pomocy nie jest zaś odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, w której skarżący nie wykazuje, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy.
Mając na uwadze powyższe, Sąd podjął opisane rozstrzygnięcie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i 260 § 1 p.p.s.a.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł J. K., domagając się jego zmiany poprzez uwzględnienie wniosku skarżącego, ewentualnie uchylenia postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu. W załączeniu skarżący przedstawił wyciąg z konta bankowego za okres od 1 stycznia 2016 r. do 13 kwietnia 2016 r.
W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że z winy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu od 1997 r. do chwili obecnej skarżący prowadzi około 50 spraw sądowoadministracyjnych, pomimo że sprawa nielegalnego wybudowania spornego pawilonu handlowego nie jest skomplikowana procesowo. Skarżący podał, iż na te sprawy wydał wszystkie posiadane oszczędności złotówkowe i dewizowe, a także stracił zdrowie. Podkreślił, że prawo do sądu stanowi fundamentalną gwarancję praworządności i oznacza nie tylko formalną dostępność drogi sądowej, ale również rzeczywistą możliwość poszukiwania ochrony sądowej. Skarżący wskazał nadto, iż w przedmiotowej sprawie Sąd stosuje przepisy, których stosować nie powinien, przejmując kompetencje Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Jednakże prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy to faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z powołanymi przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Odmowa przyznania prawa pomocy w sytuacji, w której strona nie spełnia warunków ustawowych przewidzianych dla tej formy wsparcia z budżetu państwa, nie stanowi naruszenia prawa do sądu.
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Treść art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że rzeczywiście znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, Sąd bierze nie tylko pod uwagę wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy strony.
Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, iż znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Jak zasadnie zauważył Sąd pierwszej instancji, oświadczenie strony zawarte we wniosku budziło wątpliwości i okazało się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, dlatego też, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., strona została zobowiązana przez Sąd do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego oraz dochodów. Skarżący w terminie otwartym do udzielenia odpowiedzi na powyższe wezwanie nie uczynił mu zadość, nie odpowiadając na postawione pytania oraz nie przedstawiając wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, w szczególności: oświadczenia o źródłach i wysokości dochodów skarżącego oraz osób wspólnie z nim zamieszkujących, zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków ze wskazaniem źródeł ich finansowania oraz historii rachunków bankowych i lokat bankowych oraz kart kredytowych za wskazany w wezwaniu okres. Powyższe dokumenty nie zostały przez skarżącego przedstawione również w późniejszym etapie postępowania. Powyższe okoliczności uniemożliwiły dokonanie tym samym wszechstronnej i właściwej analizy rzeczywistej sytuacji finansowej strony. Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd nie prowadzi dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06).
W związku z powyższym należało uznać, że wobec faktu niewykazania przez skarżącego, iż spełnia przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Ustosunkowując się zaś do argumentu skarżącego, iż prowadzi on wiele postępowań sądowoadministracyjnych, co wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania, wskazać należy, iż wielość spraw inicjowanych przez skarżącego nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy (por. post. NSA z 28 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 395/13).
W przedmiotowej sprawie należy nadto wskazać, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zasadnie uchylił postanowienie tego Sądu z dnia 9 marca 2016 r., wykorzystując tym samym możliwość przewidzianą w art. 195 § 2 p.p.s.a. Ze względu na zastosowanie przez ten Sąd przepisu art. 260 § 1 p.p.s.a. w sposób niezgodny z przewidzianymi ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przepisami intertemporalnymi, zażalenie na to postanowienie należało uwzględnić jako oczywiście uzasadnione.
W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.