II OZ 254/17

II OZ 254/17 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2017-03-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2017-03-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Łuczaj /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6135 Odpady
Hasła tematyczne
Odrzucenie zażalenia
Sygn. powiązane
II OZ 924/16 - Postanowienie NSA z 2016-09-20
II SA/Op 306/15 - Wyrok WSA w Opolu z 2016-05-31
II OZ 838/17 - Postanowienie NSA z 2017-08-31
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 718
art. 184 w zw. z art. 197 § 2, art. 214 § 1, art. 246 § 1 pkt 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. Ś. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 20 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Op 306/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zezwolenia na zbierania odpadów postanawia: oddalić zażalenie
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Op 306/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił E. Ś. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego.
W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że E. Ś. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu, który to wniosek nadała przesyłką pocztową w dniu [...] sierpnia 2016 r. (k-142 akt sądowych). Uzasadniając wniosek stwierdziła, że odbyła rozmowy z ponad dziesięcioma radcami prawnymi, którzy nie chcieli podjąć się prowadzenia niniejszej sprawy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem; gospodarstwo to uzyskuje dochody zgodnie z załączonymi
PIT-ami za 2015 r.; posiada zobowiązania z tytułu kredytu obrotowego w rachunku bieżącym na działalność gospodarczą w wysokości 100.000 zł. Do akt sprawy dołączyła odpisy informacji o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2015 (PIT-11, PIT-36L, PIT-/B), przez nią i jej męża. Wynika z nich, że mąż skarżącej w 2015 r. uzyskał dochód w wysokości 67.733,96 zł, a skarżąca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne) - w wysokości 83.753,62 zł.
Na skutek zarządzenia referendarza sądowego zobowiązano skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez złożenie dodatkowych wyjaśnień i stosownych dokumentów, a to przez nadesłanie: kopii pełnej dokumentacji księgowej działalności gospodarczej prowadzonej przez wnioskodawczynię; kopii deklaracji podatkowych wnioskodawczyni i jej męża za 2014 r. wraz z potwierdzeniem złożenia ich we właściwym urzędzie skarbowym; wyciągów z posiadanych przez wnioskodawczynię i jej męża rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy. Referendarz zobowiązał także skarżącą do przedłożenia szczegółowej pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych w skali miesiąca przez wnioskodawczynię i jej małżonka na bieżące utrzymanie wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość poniesienia tych kosztów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, skarżąca nadesłała specyfikację kosztów utrzymania mieszkania, z której wynika, że ponosi koszty czynszu w wysokości 397,16 zł, opłatę za wodę – 93,30 zł, opłatę za pozostałe media – 253 zł. Dodała, że posiada kredyt obrotowy w rachunku bieżącym w wysokości 100.000 zł. Do akt sprawy dołączyła także wyciągi bankowe za miesiące: lipiec, sierpień i wrzesień 2016 r., zeznania podatkowe, bilans firmy i zapisy księgowe za okres od [...] stycznia 2016 r. do dnia [...] września 2016 r.
Postanowieniem z dnia 28 października 2016 r. referendarz sądowy, działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm.), oddalił wniosek skarżącej o ustanowienie radcy prawnego.
Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła w ustawowym terminie, sprzeciw z dnia [...] grudnia 2016 r., w którym zapadłemu postanowieniu zarzuciła pobieżną i zdawkową ocenę zdolności skarżącej do ponoszenia kosztów profesjonalnego pełnomocnika, która to ocena nie uwzględnia istotnych czynników wpływających na sytuację życiową wnioskodawcy, takich jak wiek, stan zdrowia, stan cywilny, warunki bytowe, zdolność i możliwość podejmowania działań zmierzających do uzyskania środków pieniężnych z przeznaczeniem na koszty postępowania sądowego. W ocenie skarżącej, referendarz skoncentrował się jedynie na dochodach z prowadzonej działalności gospodarczej wnioskodawczyni, pomijając istotne przesłanki wpływające na przyznanie pomocy. Z powyższych względów orzeczenie to, jako niepełne i niezasadne, bo nie uwzględniające zasadności istotnego dla strony uprawnienia, tj. prawa do sądu, powinno zostać uchylone. Skarżąca zarzuciła kwestionowanemu postanowieniu brak należytego uzasadnienia i niedopuszczalnego
w świetle art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, luzu decyzyjnego. Podkreśliła, że skarga kasacyjna wymaga sporządzenia przez fachowego pełnomocnika, czyli sam ustawodawca dostrzega konieczność występowania osoby fizycznej przed NSA z pomocą profesjonalisty. Jednakże referendarz pozbawił skarżącej możliwości spełnienia tego warunku, albowiem jego ocena została dokonana w sposób przedwczesny, pochopnie i pośpiechu, bez uwzględnienia całości obrazu sytuacji, w której znajduje się skarżąca i jej rodzina. Zdaniem skarżącej, znajduje się ona natomiast w położeniu, w którym nie jest w stanie ponieść w pełni kosztów, a ponadto z uwagi na charakter sprawy, która związana jest ze sporem dotykającym elementarnych podstaw egzystencji skarżącej, jej należyte i obowiązkowe reprezentowanie jest konieczne. Wskazała także, że trudno zarzucić jej nadużywania instytucji prawa pomocy, skoro zwraca się jedynie o przyznanie tego prawa w zakresie częściowym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu podstawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r., odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego.
Sąd podał, że skarżąca posiada potencjał i dostateczne środki finansowe na pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru. Analiza osiąganych dochodów rodziny skarżącej (zeznania podatkowe oraz dokumenty finansowe złożone do akt), a także wykaz ponoszonych co miesiąc wydatków nie pozwalają na uznanie, że skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zresztą na zaistnienie takich okoliczności wnioskodawczyni nie wskazuje wprost. Co więcej skarżąca nie przywołała także nowych okoliczności sprawy, w tym innych dokumentów, które pozwalałyby na odmienną ocenę sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej, niż ta, która była podstawą oceny referendarza. Skarżąca wraz z mężem uzyskują comiesięczne dochody z tytułu wynagrodzenia w łącznej wysokości 12.623,96 brutto, czyli ok. 8.900 zł netto. Miesięczne wydatki małżonków na utrzymanie mieszkania wynoszą natomiast łącznie 743,46 zł. Pozostająca do dyspozycji małżonków kwota, która może być przeznaczona na wydatki dotyczące zakupu żywności i innych środków zapewniających odpowiednie warunki życiowe, stanowi różnicę pomiędzy podanymi dochodami, a wskazanymi, niezbędnymi wydatkami i odpowiada kwocie ok. 8.000 zł (8.900 zł – 743,46 zł). Analiza wyciągów bankowych z rachunku skarżącej wskazuje także, iż na bieżąco realizuje ona swoje zobowiązania i dokonuje transakcji, a jednocześnie brak jest informacji świadczących o zachwianiu płynności finansowej, np. przez postępowania egzekucyjne, czy inne działania wierzycieli. Odnosząc się do kondycji firmy prowadzonej przez skarżącą Sąd wskazał, że w roku podatkowym 2015 skarżąca uzyskała z tytułu tej działalności przychód w wysokości 1.265.253,36 zł, dochód – 83.753,62 zł, przy kosztach uzyskania przychodu – 1.181.499,74 zł (wynika to z zeznania podatkowego za 2015 rok). W 2016 r. skarżąca, w okresie od stycznia do końca września, uzyskała przychód w wysokości 909.688,38 zł, zakupiła towar i materiały na kwotę 735.074,31 zł, poniosła wydatki na wynagrodzenie w gotówce i w naturze – 33.223,61 zł, przy łącznych wydatkach: 86.878,78 zł (dane pochodzą z zapisów w buforze za okres od dnia 2016-01-[...] do 2016-09-[...]). Deklarowana przez skarżącą podstawa opodatkowania w deklaracjach VAT-7 w 2016 r. wynosiła w styczniu – 73.749 zł, w lutym – 100.855 zł, w marcu – 94.566 zł, w kwietniu – 78.326 zł, w maju – 115.546 zł, w czerwcu – 127.361 zł, w lipcu – 113.738 zł, w sierpniu – 76.693 zł, we wrześniu – 138.744 zł. Powyższe okoliczność, wbrew stanowisku skarżącej, pozwalają na uznanie, że działalność gospodarcza jest prowadzona w sposób ciągły i przynosi stały dochód pozwalający na realizowanie zobowiązań. Skarżąca w toku postępowania twierdziła, że posiada do obsługi jeden kredyt obrotowy w wysokości 100.000 zł, w rachunku firmowym, lecz nie podała kosztów związanych z jego obsługą. Wyciągi z tego rachunku w skali roku, złożone do akt pokazują, że jedynie w miesiącu lipcu 2015 r. skarżąca opłaciła prowizję za odnowienie kredytu w wysokości 2.000 zł, a co miesiąc jest obciążana opłatą za niewykorzystany limit i dla przykładu: w miesiącu lipcu kwota ta wyniosła – 177,07 zł, w sierpniu – 194,11 zł, we wrześniu – 193,08 zł. Treść wyciągów bankowych z rachunku firmowego pokazuje także, że zobowiązania skarżącej wobec ZUS, urzędu skarbowego i kontrahentów były uiszczane regularnie, a rachunek nie jest obciążony zajęciami komorniczymi. Natomiast sam fakt zaciągnięcia przez skarżącą kredytu w wysokości 100.000 zł uzasadnia przyjęcie, że sytuacja finansowa przedsiębiorstwa skarżącej jest korzystna, skoro nie zachodziła konieczność korzystania z limitu przyznanego kredytu. Okoliczność, że skarżąca prowadzi samodzielną działalność gospodarczą na własny rachunek wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z tą działalnością konsekwencji, w tym różnego rodzaju wydatków, do których zaliczyć należy również koszty sądowe (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Brak jest podstaw do uznania, że istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez skarżącą postępowania sądowoadministracyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ 344/11).
Sąd podkreślił, że przy ocenie możliwości przyznania pomocy skarżącej, nie mogły być brane podnoszone przez nią trudności w uzyskaniu tej pomocy od profesjonalnych pełnomocników z wyboru. Zgodnie bowiem z powoływanymi w niniejszym postanowieniu przepisami P.p.s.a., a także poglądami orzecznictwa sądowoadministracyjnego, przyznanie prawa pomocy może nastąpić wyłącznie po spełnieniu przez wnioskodawcę przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., które odnoszą się jedynie do sfery materialnej strony. W ich zakresie nie mieszczą się natomiast inne okoliczności, w tym trudności z uzyskaniem tej pomocy, polegające na niemożności zawarcia stosownej umowy o świadczenie usług prawnych z profesjonalnym pełnomocnikiem.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła E. Ś. wskazując, że się z nim nie zgadza. Podniesiono, że ustawodawca tworząc normy prawa pomocy uwzględnił tym samym zasadę "prawa do sądu" (art. 45 Konstytucji RP) wprowadzając mechanizm uniezależniający możliwość dochodzenia praw na drodze sądowej niezależnie od kondycji finansowej strony postępowania. Skarżąca zaznaczyła, że niniejsza sprawa powinna przebiegać na najwyższym możliwym w sądownictwie administracyjnym poziomie, bowiem chodzi o skargę kasacyjną przed NSA. Sam ustawodawca uznaje przy tym konieczność występowania osoby fizycznej wyłącznie z pomocą profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca zaznaczyła także, że w głównej mierze wystąpienie o uzyskanie pomocy prawnej podyktowane było trudnościami w uzyskaniu pomocy od profesjonalnych pełnomocników z wyboru. Zdaniem skarżącej Sąd odmawiając skarżącej przyznania prawa pomocy naruszył jedną z podstawowych zasad państwa prawa, tj. prawo do sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie jest zasadne.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stan majątkowy skarżącej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. ustanowienia pełnomocnika w osobie radcy prawnego z urzędu. Zatem, Sąd pierwszej instancji prawidłowo stwierdził, że E. Ś. nie spełnia warunków do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Wskazać należy, że art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).
Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania,
w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa
w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem; gospodarstwo to uzyskuje dochody zgodnie z załączonymi PIT- ami za 2015 r.; posiada zobowiązania z tytułu kredytu obrotowego w rachunku bieżącym na działalność gospodarczą w wysokości 100.000 zł. Z załączonych do akt sprawy odpisach informacji o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2015 (PIT-11, PIT-36L, PIT-/B), przez nią i jej męża wynika, że mąż skarżącej w 2015 r. uzyskał dochód w wysokości 67.733,96 zł, a skarżąca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne) - w wysokości 83.753,62 zł. Natomiast z nadesłanej przez skarżącą specyfikacji kosztów utrzymania mieszkania wynika natomiast, że ponosi koszty czynszu w wysokości 397,16 zł, opłatę za wodę – 93,30 zł, opłatę za pozostałe media – 253 zł. Ponadto posiada kredyt obrotowy w rachunku bieżącym w wysokości 100.000 zł.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego odmowa przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu nie ograniczy E. Ś. prawa do sądu. Wskazane powyżej informacje dają podstawę do przyjęcia, że przy takich dochodach miesięcznych skarżąca posiada środki finansowe pozwalające na skorzystanie z pomocy prawnej radcy prawnego z wyboru w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. Niewątpliwie skarżąca nie może porównywać się z osobami, które nie uzyskują żadnego dochodu, osobami bezrobotnymi, czy też osobami korzystającymi stale ze świadczeń z pomocy społecznej, dla których prawo pomocy bardzo często stanowi jedyną gwarancję skorzystania z prawa do sądu.
Skarżąca w zażaleniu podnosi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy podyktowany jest trudnościami w uzyskaniu przez nią pomocy prawnej
od profesjonalnych pełnomocników z wyboru. Powyższe stanowisko potwierdza również treść tego wniosku, w którym wnioskodawczyni wskazuje, że odbyła rozmowy z ponad dziesięcioma radcami prawnymi, którzy nie chcieli podjąć się napisania skargi kasacyjnej "tłumacząc to skomplikowaniem sprawy bądź nawałem pracy i krótkim okresem na napisanie skargi". Natomiast jedynym kryterium oceny wniosku
o przyznanie prawa pomocy w świetle art. 246 § 1 jest kryterium majątkowe.
Z powyższego wynika, że przedstawione powyżej przez skarżącą okoliczności pozostają bez znaczenia dla oceny przez Naczelny Sąd Administracyjny jej sytuacji materialno - finansowej.
Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.